देवस्तुतिः (Deva-stuti) — “Hymn of the Devas / Divine Praise”
અધ્યાય ૩ નારદ–બ્રહ્મા સંવાદરૂપ છે. મેનાના શુભ પૂર્વવૃત્તાંત અને લગ્નની વ્યવસ્થા પછી નારદ પૂછે છે કે જગદંબિકા પાર્વતીનો જન્મ કેવી રીતે થયો અને કઠોર તપથી તેણે હર/શિવને પતિરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો. બ્રહ્મા શંકરની મંગલમય કીર્તિ-શ્રવણની મહિમા કહે છે—બ્રહ્મહત્યાસમાન ઘોર પાપનું પણ શુદ્ધિકરણ થાય અને ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય. ત્યારબાદ કથા ગૃહસ્થ પરિસરમાં પ્રવેશે: મેનાના લગ્ન પછી ગિરિરાજ/હિમાચલ ઘરે પરત આવે છે અને ત્રિલોકમાં મહોત્સવ થાય છે. હિમાચલ દ્વિજોને અને સ્વજનોને સન્માન આપે છે; તેઓ આશીર્વાદ આપી પોતાના ધામે પરત જાય છે. આમ હિમાલય-ગૃહ ધર્મ અને મંગળનું કેન્દ્ર બની, પાર્વતીના પ્રાકટ્ય તથા આગળ આવનારી દેવસ્તુતિની ભૂમિકા રચાય છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे प्राज्ञ महाधीमन्वद मे वदतां वर । ततः परं किमभवच्चरितं विष्णुसद्गुरो
નારદે કહ્યું—હે વિધાતા! હે પ્રાજ્ઞ, મહાધીમાન, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! મને કહો—તે પછી વિષ્ણુ સદ્ગુરુના સત્ય માર્ગદર્શન હેઠળ તે પવિત્ર ચરિત્રમાં આગળ શું બન્યું?
Verse 2
अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता मेना पूर्वगतिः शुभा । विवाहश्च श्रुतस्सम्यक्परमं चरितं वद
આ અદ્ભુત કથા વર્ણવાઈ ગઈ છે અને મેના દેવીની પૂર્વની શુભ ગતિ પણ સમ્યક રીતે જાણી લીધી. વિવાહનો પ્રસંગ પણ યોગ્ય રીતે સાંભળ્યો; હવે પરમ પાવન તે મહાચરિત્ર વિસ્તારે કહો।
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे दितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे देवस्तुतिर्नाम तृतीयोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં ‘દેવસ્તુતિ’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 4
तपस्सुदुस्सहं कृत्वा कथं प्राप पतिं हरम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराच्छांकरं यशः
એવી અતિ દુષ્કર તપશ્ચર્યા કરીને તેણીએ હર (શિવ)ને પતિરૂપે કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો? આ બધું વિસ્તારે કહો અને શંકર સંબંધિત શૈવ યશ પણ વર્ણવો।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । मुने त्वं शृणु सुप्रीत्या शांकरं सुयशः शुभम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा शुद्ध्येत्सर्वान्कामानवाप्नुयात्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને, આનંદભક્તિથી શંકરનું આ શુભ અને પવિત્ર સુયશ સાંભળ. તેને સાંભળવાથી બ્રહ્મહત્યારો પણ શુદ્ધ થાય છે અને સર્વ ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
यदा मेनाविवाहन्तु कृत्वागच्छद्गिरिर्गृहम् । तदा समुत्सवो जातस्त्रिषु लोकेषु नारद
હે નારદ, ગિરિરાજ (હિમાલય) મેનાનો વિવાહ કરાવીને પોતાના ગૃહે પરત આવ્યો ત્યારે ત્રણે લોકોમાં મહોત્સવનો આનંદ છવાઈ ગયો।
Verse 7
हिमाचलोऽपि सुप्रीतश्चकार परमोत्सवम् । भूसुरान्बंधुवर्गांश्च परानानर्च सद्धिया
હિમાચલ પણ અત્યંત પ્રસન્ન થઈ પરમ મહોત્સવ કર્યો. તેણે શુદ્ધ બુદ્ધિથી ભુસુરો (બ્રાહ્મણો), પોતાના બંધુવર્ગ અને અન્ય વિશિષ્ટ અતિથિઓનું વિધિપૂર્વક પૂજન-સન્માન કર્યું।
Verse 8
सर्वे द्विजाश्च सन्तुष्टा दत्त्वाशीर्वचनं वरम् । ययुस्तस्मै स्वस्वधाम बंधुवर्गास्तथापरे
બધા દ્વિજ (બ્રાહ્મણો) સંતોષ પામ્યા. તેમણે તેને ઉત્તમ આશીર્વાદવચન આપી પોતાના-પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું; અને અન્ય બંધુવર્ગ પણ પોતાના-પોતાના ઘરે પરત ગયો।
Verse 9
हिमाचलोऽपि सुप्रीतो मेनया सुखदे गृहे । रेमेऽन्यत्र च सुस्थाने नन्दनादिवनेष्वपि
હિમાચલ પણ મેના સાથે પોતાના સુખદાયક ગૃહમાં અત્યંત પ્રસન્ન થઈ આનંદથી રહ્યો. અને અન્ય શુભ સ્થાનોમાં—નંદનાદિ દિવ્ય વનોમાં પણ—સંતોષપૂર્વક વિહાર કરતો રહ્યો.
Verse 10
तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयोऽखिलाः । मुनयश्च महात्मानः प्रजग्मुर्भूधरान्तिके
હે મુને, એ જ સમયે વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવતાઓ તથા મહાત્મા મુનિઓ પ્રસ્થાન કરીને પર્વતના સમીપે આવી પહોંચ્યા.
Verse 11
दृष्ट्वा तानागतान्देवान्प्रणनाम मुदा गिरिः । संमानं कृतवान्भक्त्या प्रशंसन्स्व विधिं महान्
આવેલા દેવોને જોઈ મહાન ગિરિરાજ આનંદથી પ્રણામ કર્યો. ભક્તિપૂર્વક તેમને યોગ્ય સન્માન આપ્યું અને અતિથિસેવા રૂપ પોતાના મહાન ધર્મની પ્રશંસા કરી.
Verse 12
साञ्जलिर्नतशीर्षो हि स तुष्टाव सुभक्तितः । रोमोद्गमो महानासीद्गिरेः प्रेमाश्रवोऽपतन्
તે અંજલિ બાંધી, શિર નમાવી, શુદ્ધ ભક્તિથી શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો. ત્યારે ગિરિરાજને મહાન રોમાંચ થયો અને પ્રેમના અશ્રુ વહેવા લાગ્યા.
Verse 13
ततः प्रणम्य सुप्रीतो हिमशैलः प्रसन्नधीः । उवाच प्रणतो भूत्वा मुने विष्ण्वादिकान्सुरान्
પછી હિમશૈલ અત્યંત પ્રસન્ન હૃદય અને પ્રસન્ન બુદ્ધિથી પ્રણામ કર્યો. હે મુને, તેણે નમ્ર બની વિષ્ણુ આદિ દેવતાઓને સંબોધીને કહ્યું.
Verse 14
हिमाचल उवाच । अद्य मे सफलं जन्म सफलं सुमहत्तपः । अद्य मे सफलं ज्ञानमद्य मे सफलाः क्रियाः
હિમાચલ બોલ્યા—આજે મારું જન્મ સફળ થયું, મારું મહાન તપ પણ સફળ થયું। આજે મારું જ્ઞાન ફળ્યું અને આજે મારી સર્વ પવિત્ર ક્રિયાઓ સફળ થઈ।
Verse 15
धन्योऽहमद्य संजातो धन्या मे सकला क्षितिः । धन्यं कुलं तथा दारास्सर्वं धन्यं न संशयः
આજે હું ધન્ય થયો—આજે હું ખરેખર કૃતાર્થ થયો. મારી આ સમગ્ર ધરતી ધન્ય છે. મારું કુળ ધન્ય છે અને મારી પત્નીઓ પણ ધન્ય છે; નિઃસંદેહ સર્વે ધન્ય છે।
Verse 16
यतः समागता यूयं मिलित्वा सर्व एकदा । मां निदेशयत प्रीत्योचितं मत्त्वा स्वसेवकम्
કારણ કે તમે સૌ એકસાથે અહીં એકત્ર થયા છો, તેથી મને તમારો સેવક માનીને, પ્રેમપૂર્વક જે યોગ્ય હોય તે મને આદેશ આપો।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महीध्रस्य वचनं ते सुरास्तदा । ऊचुर्हर्यादयः प्रीताः सिद्धिं मत्वा स्वकार्यतः
બ્રહ્માએ કહ્યું—મહીધર (હિમાલય) ના વચન સાંભળી તે સમયે દેવગણ—હરિ આદિ—અતિ પ્રસન્ન થયા અને પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ થયું એમ માનીને બોલ્યા।
Verse 18
देवा ऊचुः । हिमाचल महाप्राज्ञ शृण्व स्मद्वचनं हितम् । यदर्थमागतास्सर्वे तद्ब्रूमः प्रीतितो वयम्
દેવોએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ હિમાચલ! અમારું હિતકારક વચન સાંભળો. જે હેતુથી અમે બધા આવ્યા છીએ, તે અમે આનંદથી તમને કહીએ છીએ।
Verse 19
या पुरा जगदम्बोमा दक्षकन्याऽभवद्गिरे । रुद्रपत्नी हि सा भूत्वा चिक्रीडे सुचिरं भुवि
હે ગિરિરાજ! જે આદ્ય જગદંબા ઉમા છે, તે પૂર્વે દક્ષની કન્યા તરીકે જન્મી હતી. રુદ્રપત્ની બની તેણે પૃથ્વી પર બહુ લાંબા સમય સુધી વિહાર કર્યો।
Verse 20
पितृतोऽनादरं प्राप्य संस्मृत्य स्वपणं सती । जगाम स्वपदं त्यक्त्वा तच्छरीरं तदाम्बिका
પિતાથી અપમાન પામી સતી પોતાના વ્રત અને દિવ્ય નિશ્ચયનું સ્મરણ કરીને; તે દેહ ત્યજી પોતાના પરમ પદે ગઈ—આ રીતે અંબિકાએ દેહ છોડ્યો।
Verse 21
सा कथा विदिता लोके तवापि हिमभूधर । एवं सति महालाभो भवेद्देवगणस्य हि
એ કથા લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે—હે હિમભૂધર (હિમાલય), તને પણ જાણીતી છે. આમ થતાં દેવગણને નિશ્ચયે મહાલાભ થશે।
Verse 22
सर्वस्य भवतश्चापि स्युस्सर्वे ते वशास्सुराः
તમે સર્વના સ્વામી છો; તેથી તે બધા દેવો તમારા વશમાં જ રહેશે।
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां हर्यादीनां गिरीश्वरः । तथास्त्विति प्रसन्नात्मा प्रोवाच न च सादरम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હરી (વિષ્ણુ) આદિના વચન સાંભળી ગિરીશ્વર (શિવ) પ્રસન્નહૃદયે “તથાસ્તુ” બોલ્યા; પરંતુ વિશેષ ઔપચારિક આદર દર્શાવ્યો નહીં।
Verse 24
अथ ते च समादिश्य तद्विधिम्परमादरात् । स्वयं जग्मुश्च शरणमुमायाश्शंकर स्त्रियः
પછી પરમ આદરથી તેમને તે વિધિ સમજાવીને, શંકરના પત્નીઓ પોતે જ ઉમાદેવીની શરણમાં ગયા.
Verse 25
सुस्थले मनसा स्थित्वा सस्मरुर्जगदम्बिकाम् । प्रणम्य बहुशस्तत्र तुष्टुवुः श्रद्धया सुराः
તે શુભ સ્થાને મન સ્થિર કરીને દેવોએ જગદંબિકાનું સ્મરણ કર્યું. ત્યાં વારંવાર પ્રણામ કરીને શ્રદ્ધાથી તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 26
देवा ऊचुः । देव्युमे जगतामम्ब शिवलोकनिवासिनी । सदाशिवप्रिये दुर्गे त्वां नमामो महेश्वरि
દેવોએ કહ્યું—હે દેવી ઉમા, જગતની માતા, શિવલોકનિવાસિની! હે દુર્ગે, સદાશિવપ્રિયે, હે મહેશ્વરી, અમે તને નમસ્કાર કરીએ છીએ.
Verse 27
श्रीशक्तिं पावनां शान्तां पुष्टिम्परमपावनीम् । वयन्नामामहे भक्त्या महदव्यक्तरूपिणीम्
ભક્તિથી અમે શ્રીશક્તિને નમસ્કાર કરીએ છીએ—જે પાવન, શાંત, પુષ્ટિ-સમૃદ્ધિદાયિની, પરમ પાવની છે; જે મહત્ અને અવ્યક્ત—બન્ને રૂપે વિરાજે છે.
Verse 28
शिवां शिवकरां शुद्धां स्थूलां सूक्ष्मां परायणाम् । अन्तर्विद्यासुविद्याभ्यां सुप्रीतां त्वां नमामहे
હે શિવા! શિવમંગલ આપનારી, પરમ શુદ્ધ, સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ—બન્ને સ્વરૂપે રહેનારી, પરમ આશ્રય! અંતર્વિદ્યા અને સત્ય મુક્તિદાયિની સુવિદ્યામાં પ્રસન્ન તને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ।
Verse 29
त्वं श्रद्धा त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वमेव सर्वगोचरा । त्वन्दीधितिस्सूर्य्यगता स्वप्रपञ्चप्रकाशिनी
તું શ્રદ્ધા છે, તું ધૃતિ છે, તું શ્રી છે; અને તું જ સર્વને ગમ્ય છે. તું સૂર્યની દીપ્તિ છે, પોતાના જ પ્રપંચને પ્રકાશિત કરનાર જ્યોતિ છે.
Verse 30
या च ब्रह्माण्डसंस्थाने जगज्जीवेषु या जगत् । आप्याययति ब्रह्मादितृणान्तं तां नमामहे
જે બ્રહ્માંડની વ્યવસ્થામાં અધિષ્ઠિત છે, જે સર્વ જીવોમાં અને જગતમાં વ્યાપ્ત છે, અને જે બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી સર્વને પોષે છે—તેને અમે નમસ્કાર કરીએ છીએ.
Verse 31
त्वं वार्ता सर्वजगतां त्वं त्रयी धर्मरूपिणी
તું સર્વ જગતોની ધારક વ્યવસ્થા અને માર્ગદર્શક વાણી છે; તું જ ત્રયી વેદ છે, ધર્મરૂપે પ્રગટ થયેલી.
Verse 32
निद्रा त्वं सर्वभूतेषु क्षुधा तृप्तिस्त्वमेव हि । तृष्णा कान्तिश्छविस्तुष्टिस्सर्वानन्दकरी सदा
હે દેવી, સર્વ ભૂતોમાં તું જ નિદ્રા છે; તું જ ભૂખ અને તૃપ્તિ છે. તું જ તૃષ્ણા, કાંતિ, છબી અને સંતોષ—સદા સર્વને આનંદ આપનારી.
Verse 33
त्वं लक्ष्मीः पुण्यकर्तॄणां त्वं ज्येष्ठा पापिनां सदा । त्वं शान्तिः सर्वजगतां त्वं धात्री प्राणपोषिणी
પુણ્યકર્મ કરનારાઓની લક્ષ્મી તું છે; અને પાપીઓને અનુસરતી જ્યેષ્ઠા પણ સદા તું જ છે. તું સર્વ જગતોની શાંતિ છે; તું ધાત્રી—પ્રાણનું પોષણ કરનારી માતા છે.
Verse 34
त्वन्तस्वरूपा भूतानां पञ्चानामपि सारकृत् । त्वं हि नीतिभृतां नीतिर्व्यवसायस्वरूपिणी
તમે પંચમહાભૂતોની અંતર્યામી સારસ્વરૂપા છો અને તેમનો પરમ સાર પ્રગટ કરો છો. નીતિ ધારણ કરનારાઓમાં તમે જ નીતિ છો અને તમે જ દૃઢ પ્રયત્નનું સ્વરૂપ છો.
Verse 35
गीतिस्त्वं सामवेदस्य ग्रन्थिस्त्वं यजुषां हुतिः । ऋग्वेदस्य तथा मात्राथर्वणस्य परा गतिः
તમે સામવેદની પવિત્ર ગીતી છો; તમે યજુર્વેદની સુવ્યવસ્થિત ગ્રંથી અને તેની હુતિ છો. તમે ઋગ્વેદની માત્રા/છંદસ્વરૂપા છો અને અથર્વવેદ માટે પરમ ગતિ—ઉચ્ચતમ શરણ અને સિદ્ધિ છો.
Verse 36
समस्तगीर्वाणगणस्य शक्तिस्तमोमयी धातृगुणैकदृश्या । रजः प्रपंचात्तु भवैकरूपा या न श्रुता भव्यकरी स्तुतेह
તમે સમસ્ત દેવગણોની શક્તિ છો; તમે તમોગુણમયી બની ધારણશક્તિના એકમાત્ર રૂપે અનુભૂતિ થાઓ છો. રજોગુણના પ્રપંચમાંથી તમે ભવ-રૂપ શિવની એક પ્રિય એકરૂપા બની પ્રગટો છો. દુર્લભશ્રુત એવી તમારી આ ભવ્યકરી સ્તુતિ અહીં ઉચ્ચારાઈ છે.
Verse 37
संसारसागरकरालभवाङ्गदुःखनिस्तारकारितरणिश्च निवीतहीना । अष्टाङ्गयोगपरिपालनकेलिदक्षां विन्ध्यागवासनिरतां प्रणमाम तां वै
અમે તે દેવી પાર્વતીને પ્રણામ કરીએ છીએ—જે સંસારસાગરના ભયંકર દુઃખ અને દેહબંધનની પીડામાંથી પાર ઉતારનાર ઉદ્ધાર-સૂર્યા છે; જે યજ્ઞોપવીત-રહિત છે; જે અષ્ટાંગયોગના અનુશાસન-પાલનની ક્રીડામાં પરમ દક્ષ છે; અને જે વિંધ્ય પર્વતમાં વસવામાં રત છે.
Verse 38
नासाक्षि वक्त्रभुजवक्षसि मानसे च धृत्या सुखानि वितनोषि सदैव जन्तोः । निद्रेति याति सुभगा जगती भवा नः सा नः प्रसीदंतु भवस्थितिपालनाय
હે સુભગ દેવી! નાસિકા, નેત્ર, મુખ, ભુજાઓ, વક્ષ અને મન—તથા ધૃતિ દ્વારા—તમે જીવો માટે સદૈવ સુખો વિસ્તારો છો. તમારા કારણે જ આ સૌભાગ્યવતી જગત નિદ્રામાં જાય છે. તમારી જ અભિવ્યક્તિ એવી તે નિદ્રા, જગતસ્થિતિ-પાલન માટે અમ પર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 39
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानीं जगदम्बामुमां सतीम् । सुप्रेयमनसः सर्वे तस्थुस्ते दर्शनेप्सवः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે મહેશાની, જગદંબા ઉમા સતીની સ્તુતિ કરીને, બધા જ અતિ આનંદિત મનથી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા, તેના દિવ્ય દર્શનની ઇચ્છા સાથે।
Verse 70
गायत्री त्वं वेदमाता त्वं सावित्री सरस्वती
તમે ગાયત્રી છો, તમે વેદમાતા છો; તમે સાવિત્રી છો, તમે સરસ્વતી છો—પવિત્ર વાણી અને જ્ઞાનશક્તિ।
Frequently Asked Questions
It sets up the sequence leading to Pārvatī’s manifestation and her attainment of Śiva through tapas, beginning with the post-marriage festivities in Himācala’s household and the narrative request to explain the ensuing divine events.
It encodes śravaṇa as a soteriological technology: hearing Śiva’s sacred history is presented as intrinsically purifying and merit-bestowing, functioning like a ritual act that transforms the listener’s karmic condition.
She is identified as Pārvatī and as Jagadambikā, indicating both a localized personal form (daughter in the Himalayan lineage) and a universal cosmic identity (Mother of the worlds).