पार्वत्याः तपः-परीक्षा (Śiva Tests Pārvatī’s Austerity)
આ અધ્યાયમાં ઋષિઓ વિદાય લીધા પછી દેવી પાર્વતીના તપની ઔપચારિક પરીક્ષા શરૂ થાય છે. શંકર સ્વયં તેના તપોવ્રતની ગુણવત્તા અને સંકલ્પની દૃઢતા તપાસવા છદ્મ ધારણ કરીને તેજસ્વી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ/જટિલ તપસ્વીનું રૂપ લે છે; દંડ અને છત્ર ધારણ કરેલો તે અરણ્યને પ્રકાશિત કરતો પાર્વતી પાસે આવે છે. પાર્વતી વેદી પર શુદ્ધ થઈ બેઠેલી, સખીઓથી ઘેરાયેલી, ચંદ્રકલાની જેમ શાંત અને દીપ્તિમતી દેખાય છે. તે આગંતુકનું અર્ઘ્યાદિથી પૂર્ણ સન્માન કરી આદરપૂર્વક પરિચય પૂછે છે. છદ્મવેશી શિવ પોતાને લોકહિતકારી ભ્રમણશીલ તપસ્વી કહી પાર્વતીનું કુળ અને એટલા કઠોર તપનું પ્રયોજન શું છે તે પૂછે છે, જેથી અધિકારભરી વાણીથી પડકાર આપી તેના ઉદ્દેશ, વિવેક અને ભક્તિ અચલ છે કે નહીં તેની પરીક્ષા સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु मुनिषु स्वं लोकं शंकरः स्वयम् । परीक्षितुं तपो देव्या ऐच्छत्सूतिकरः प्रभुः
બ્રહ્માએ કહ્યું—જ્યારે તે મુનિઓ પોતાના-પોતાના લોકોમાં ગયા, ત્યારે શુભફળપ્રદાતા પ્રભુ શંકર સ્વયં દેવીના તપની પરીક્ષા કરવા ઇચ્છ્યા.
Verse 2
परीक्षा छद्मना शंभुर्द्रष्टुं तां तुष्टमानसः । जाटिलं रूपमास्थाय स ययौ पार्वतीवनम्
પરીક્ષા માટે છદ્મવેશ ધારણ કરીને, હૃદયે પ્રસન્ન શંભુ તેણીને જોવા જટાધારી તપસ્વીનું રૂપ લઈ પાર્વતીના વનમાં ગયા.
Verse 3
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा । प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दंडी छत्री बभूव सः
અતિ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું દેહ ધારણ કરીને, પોતાના સ્વતેજથી દીપ્ત, સંકલ્પથી મન પ્રજ્વલિત અને હર્ષિત થઈ, દંડ અને છત્ર ધારણ કરીને તે પ્રગટ થયો.
Verse 4
तत्रापश्यत्स्थितां देवीं सखीभिः परिवारिताम् । वेदिकोपरि शुद्धां तां शिवामिव विधोः कलाम्
ત્યાં તેણે સખીઓથી પરિઘેરાયેલી દેવીને ઊભેલી જોઈ—વેદિકાપર તે પરમ શુદ્ધ અને તેજસ્વી, જાણે સ્વયં શિવા, ચંદ્રકલાની જેમ મનોહર।
Verse 5
शंभु निरीक्ष्य तां देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् । उपकंठं ययौ प्रीत्या तदाऽसौ भक्तवत्सलः
તે દેવીને જોઈ, બ્રહ્મચારી સ્વરૂપ ધારણ કરેલા શંભુ—ભક્તવત્સલ—આનંદથી ત્યારે તેની નજીક ગયા.
Verse 6
आगतं तं तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् । अपूजयच्छिवा देवी सर्वपूजोपहारकैः
ત્યારે અદ્ભુત તેજવાળા તે બ્રાહ્મણને આવેલો જોઈ દેવી શિવા (પાર્વતી)એ સર્વ પ્રકારના પૂજોપચાર અને ઉપહારોથી તેનું આદરપૂર્વક પૂજન કર્યું।
Verse 7
सुसत्कृतं संविधाभिः पूजितं परया मुदा । पार्वती कुशलं प्रीत्या पप्रच्छ द्विजमादरात
વિધિ મુજબ યોગ્ય રીતે સન્માનિત અને પરમ આનંદથી પૂજિત થયેલા તે બ્રાહ્મણને જોઈ પાર્વતીએ પ્રેમભરી પ્રસન્નતાથી આદરપૂર્વક તેની કુશળક્ષેમ પૂછ્યું।
Verse 8
पार्वत्युवाच । ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः । इदं वनं भासयसे वद वेदविदां वर
પાર્વતીએ કહ્યું— ‘બ્રહ્મચારી સ્વરૂપે તું કોણ છે અને ક્યાંથી આવ્યો છે? તું આ વનને પ્રકાશિત કરે છે; હે વેદવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, કહો।’
Verse 9
विप्र उवाच । अहमिच्छाभिगामी च वृद्धो विप्रतनुस्सुधीः । तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
બ્રાહ્મણે કહ્યું— ‘હું ઇચ્છા મુજબ ગમન કરું છું; હું વૃદ્ધ છું, બ્રાહ્મણ દેહ ધારણ કરેલો અને સુબુદ્ધિ છું. હું તપસ્વી, અન્યને સુખ આપનાર અને ઉપકારી છું—એમાં સંશય નથી।’
Verse 10
का त्वं कस्यासि तनया किमर्थ विजने वने । तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रपदैरपि
તું કોણ છે? કોની પુત્રી છે? અને કયા હેતુથી આ નિર્જન વનમાં એવું દુર્ધર્ષ તપ કરે છે, જે મહાસિદ્ધ મુનિઓને પણ કરવું કઠિન પડે?
Verse 11
न बाला न च वृद्धासि तरुणी भासि शोभना । कथं पतिं विना तीक्ष्णं तपश्चरसि वै वने
તું ન બાળા છે, ન વૃદ્ધા; તું તેજસ્વી, શોભાયમાન યુવતી જેવી દેખાય છે. તો પતિ વિના આ વનમાં એટલું કઠોર તપ કેમ કરે છે?
Verse 12
कि त्वं तपस्विनी भद्रे कस्यचित्सहचारिणी । तपस्वी स न पुष्णाति देवि त्वां च गतोऽन्यतः
હે ભદ્રે, શું તું તપસ્વિની છે—કોઈની સહચારિણી? હે દેવી, એ તપસ્વી તારી સંભાળ રાખતો નથી અને બીજે ક્યાંક ચાલ્યો ગયો છે.
Verse 13
वद कस्य कुले जाता कः पिता तव का विधा । महासौभाग्यरूपा त्वं वृथा तव तपोरतिः
કહે—તું કયા કુળમાં જન્મી છે? તારો પિતા કોણ છે, અને તારી સ્થિતિ તથા જીવનરીતિ શું છે? તું તો મહાસૌભાગ્યનું સ્વરૂપ છે; તેથી તારો તપમાં રસ અમને વ્યર્થ લાગે છે.
Verse 14
किं त्वं वेदप्रसूर्लक्ष्मीः किं सुरूपा सरस्वती । एतासु मध्ये का वा त्वं नाहं तर्कितुमुत्सहे
શું તું વેદપ્રસૂ લક્ષ્મી છે, કે સુરૂપા સરસ્વતી? આ દેવીઓમાં તું કોણ છે—એ હું તર્કથી નક્કી કરવા સાહસ કરતો નથી.
Verse 15
पार्वत्युवाच । नाहं वेदप्रसूर्विप्र न लक्ष्मीश्च सरस्वती । अहं हिमाचलसुता सांप्रतं नाम पार्वती
પાર્વતીએ કહ્યું—હે વિપ્ર, હું ન વેદપ્રસૂ છું, ન લક્ષ્મી, ન સરસ્વતી. હું હિમાચલની પુત્રી છું; હાલમાં મારું નામ પાર્વતી છે.
Verse 16
पुरा दक्षसुता जाता सती नामान्यजन्मनि । योगेन त्यक्तदेहाऽहं यत्पित्रा निन्दितः पतिः
પૂર્વજન્મમાં હું દક્ષની પુત્રી ‘સતી’ નામે જન્મી હતી. જ્યારે મારા પિતાએ મારા પતિની નિંદા કરી, ત્યારે મેં યોગબળથી તે દેહ ત્યાગ્યો.
Verse 17
अत्र जन्मनि संप्राप्तश्शिवोऽपि विधिवैभवात् । मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्य मन्मथं स जगाम ह
આ જ જન્મમાં પણ વિધિના પ્રભાવથી શિવે મને એક તરફ રાખી; અને મન્મથને ભસ્મ કરીને તેઓ ચાલ્યા ગયા.
Verse 18
प्रयाते शंकरे तापोद्विजिताहं पितुर्गृहात् । आगता तपसे विप्र सुदृढा स्वर्णदीतटे
શંકર પ્રસ્થાન કર્યા પછી વિરહની દાહવેદનાથી વ્યાકુળ થઈ હું પિતૃગૃહ છોડીને નીકળી. હે વિપ્ર, દૃઢ સંકલ્પથી તપ કરવા સ્વર્ણદી નદીના તટે આવી પહોંચી.
Verse 19
कृत्वा तपः कठोरं च सुचिरं प्राणवल्लभम् । न प्राप्याग्नौ विविक्षन्ती त्वं दृष्ट्वा संस्थिता क्षणम्
પ્રાણથી પણ પ્રિય એવા કઠોર અને દીર્ઘ તપ કર્યા છતાં જ્યારે ઇચ્છિત ફળ ન મળ્યું, ત્યારે તું અગ્નિમાં પ્રવેશવા ઉદ્યત થઈ; તને જોઈને હું ક્ષણમાત્ર સ્થિર રહી ગઈ.
Verse 20
गच्छ त्वं प्रविशाम्यग्नौ शिवेनांगीकृता न हि । यत्र यत्र जनुर्लप्स्ये वरिष्यामि शिवं वरम्
“તું જા; હું અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ, કારણ કે શિવે મને સ્વીકારી નથી. હું જે જે જન્મ પામું, દરેક જન્મમાં પરમ વર શિવને જ વરીશ.”
Verse 21
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वती वह्नौ तत्पुरः प्रविवेश सा । निषिध्यमाना पुरतो ब्राह्मणेन पुनः पुनः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી પાર્વતી તેના સમક્ષ જ અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ; આગળ ઊભેલા બ્રાહ્મણે તેને વારંવાર રોકવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 22
वह्निप्रवेशं कुर्वत्याः पार्वत्यास्तत्प्रभावतः । बभूव तत्क्षणं सद्यो वह्नि श्चंदनपंकवत्
પાર્વતી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરતી જ તેના દિવ્ય તેજના પ્રભાવથી તે જ ક્ષણે અગ્નિ ઠંડા ચંદનલેપ સમાન બની ગયો—અહિતકારક નહિ, શીતળ અને સુખદ।
Verse 23
क्षणं तदंतरे स्थित्वा ह्युत्पतंती दिवं द्विजः । पुनः पप्रच्छ सहसा विहसन्सुतनुं शिवः
ક્ષણમાત્ર ત્યાં રહી તે દ્વિજ આકાશ તરફ ઉડી ગયો; ત્યારબાદ ભગવાન શિવ હસતાં હસતાં તે સુકુમાર દેહવાળી દેવીને અચાનક ફરી પૂછવા લાગ્યા।
Verse 24
द्विज उवाच । अहो तपस्ते किं भद्रे न बुद्धं किंचिदेव हि । न दग्धो वह्निना देहो न च प्राप्तं मनीषितम्
દ્વિજે કહ્યું—અહો ભદ્રે! તારો આ તપ કેવો? ખરેખર કશુંય સિદ્ધ થયું નથી. ન તો દેહ અગ્નિથી દગ્ધ થયો, ન તો ઇચ્છિત હેતુ પ્રાપ્ત થયો।
Verse 25
अतस्सत्यं निकामं वै वद देवि मनोरथम् । ममाग्रे विप्रवर्यस्य सर्वानंदप्रदस्य हि
અતએવ, હે દેવી, નિઃસંકોચ સત્ય બોલો અને તમારો અંતરના મનોભાવ—મનોરથ—કહો; મારા સમક્ષ અને આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના સમક્ષ, જે સર્વ આનંદ આપનાર છે।
Verse 26
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवाजटिलसंवादो नाम षड्विंशोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં “શિવ-જટિલ સંવાદ” નામનો છવ્વીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 27
किमिच्छसि वरं देवि प्रष्टुमिच्छाम्यतः परम् । त्वय्येव तदसौ देवि फलं सर्वं प्रदृश्यते
હે દેવી, તું કયો વર ઇચ્છે છે? હવે પછી હું વધુ પૂછવા ઇચ્છું છું. કારણ કે, હે દેવી, તે ફળ—અને ખરેખર સર્વ ફળ—માત્ર તારા અંદર જ પ્રગટ થાય છે.
Verse 28
परार्थे च तपश्चेद्वै तिष्ठेत्तु तप एव तत् । रत्नं हस्ते समादाय हित्वा काचस्तु संचितः
પરાર્થ માટે જો તપશ્ચર્યા કરવામાં આવે, તો તે માત્ર ‘તપ’ જ રહી જાય છે; તેનું ઉચ્ચ ફળ નષ્ટ થાય છે. જાણે હાથમાં રત્ન લઈને તેને છોડીને કાચના ટુકડા સંગ્રહવા.
Verse 29
ईदृशं तव सौंदर्यं कथं व्यर्थीकृतं त्वया । हित्वा वस्त्राण्यनेकानि चर्मादि च धृतं त्वया
તારું આવું સૌંદર્ય તું કેવી રીતે વ્યર્થ કર્યું? અનેક વસ્ત્રો ત્યજીને તું ચર્મ વગેરે ધારણ કર્યું છે.
Verse 30
तत्सर्वं कारणं ब्रूहि तपसस्त्वस्य सत्यतः । तच्छ्रुत्वा विप्रवर्योऽहं यथा हर्षमावाप्नुयाम्
આ તારા તપનું સંપૂર્ણ કારણ સત્યથી મને કહો. તે સાંભળી હું, દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ હર્ષ અને સાચો આનંદ પ્રાપ્ત કરું.
Verse 31
ब्रह्मोवाच । इति पृष्टा तदा तेन सखीं प्रैरयताम्बिका । तन्मुखेनैव तत्सर्वं कथयामास सुव्रता
બ્રહ્માએ કહ્યું: ત્યારે તેણે પૂછતાં અંબિકાએ પોતાની સખીને પ્રેરિત કરી. અને તેની જ વાણી દ્વારા તે સુવ્રતાએ સમગ્ર વર્ણન કહ્યુ́.
Verse 32
तया च प्रेरिता तत्र पार्वत्या विजयाभिधा । प्राणप्रिया सुव्रतज्ञा सखी जटिलमब्रवीत्
ત્યાં પાર્વતીની પ્રેરણાથી વિજય નામની સખી—પ્રાણ સમી પ્રિય અને વ્રતજ્ઞ—જટિલને બોલી.
Verse 33
सख्युवाच । शृणु साधो प्रवक्ष्यामि पार्वतीचरितं परम् । हेतुं च तपसस्सर्वं यदि त्वं श्रोतुमिच्छसि
સખી બોલી: હે સાધુ, સાંભળો; હું પાર્વતીનું પરમ ચરિત્ર અને તેના તપનું સંપૂર્ણ હેતુ—જો તમે સાંભળવા ઇચ્છો—કહું છું.
Verse 34
सखा मे गिरिराजस्य सुतेयं हिमभूभृतः । ख्याता वै पार्वती नाम्ना सा कालीति च मेनका
હિમાલય ગિરિરાજ મારો મિત્ર છે; આ તેની જ પુત્રી છે. તે ‘પાર્વતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને મેનકા પણ તેને ‘કાળી’ કહીને બોલાવે છે.
Verse 35
ऊढेयं न च केनापि न वाञ्छति शिवात्परम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि तपश्चरणसाधिनी
તેને કોઈ સાથે પણ વિવાહ કરાવવી યોગ્ય ન હતી, કારણ કે શિવથી પરે તે કોઈને ઇચ્છતી ન હતી. તપશ્ચર્યામાં અડગ રહી તેણે ત્રણ હજાર વર્ષ તપ કર્યું.
Verse 36
तदर्थं मेऽनया सख्या प्रारब्धं तप ईदृशम् । तदत्र कारणं वक्ष्ये शृणु साधो द्विजोत्तम
એ જ હેતુથી, હે સખી, મેં આવું તપ આરંભ્યું છે. હવે તેનું કારણ અહીં કહું છું—સાંભળો, હે સાધુ, હે દ્વિજોત્તમ।
Verse 37
हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान् हरिं ब्रह्माणमेव च । पतिं पिनाकपाणिं वै प्राप्नुमिच्छति पार्वती
ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો તેમજ હરિ અને બ્રહ્માને પણ બાજુએ રાખીને, પાર્વતી પતિરૂપે પિનાકપાણિ—ભગવાન શિવને જ પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે।
Verse 38
इयं सखी मदीया वै वृक्षानारोप यत्पुरा । तेषु सर्वेषु संजातं फलपुष्पादिकं द्विज
આ મારી સખી જ છે, જેણે પહેલાં વૃક્ષો રોપ્યાં હતાં. હે દ્વિજ, તે બધાં પર ફળ, પુષ્પ વગેરે ઉત્પન્ન થયાં છે।
Verse 39
रूपसार्थाय जनककुलालंकरणाय च । समुद्दिश्य महेशानं कामस्यानुग्रहाय च
સંપૂર્ણ રૂપ-સૌંદર્યની સિદ્ધિ માટે અને પિતાના કુળનું અલંકાર બનવા માટે, તેણે મહેશાનનું સ્મરણ-ધ્યાન કર્યું; તેમજ કામ પર અનુગ્રહ થાય તે માટે પણ।
Verse 40
मत्सखी नारदोपदेशात्तपस्तपति दारुणम् । मनोरथः कुतस्तस्या न फलिष्यति तापस
હે તાપસ! નારદના ઉપદેશથી મારી સખી ઘોર તપ કરે છે. તેની મનોઇચ્છા કેવી રીતે નિષ્ફળ રહેશે?
Verse 41
यत्ते पृष्टं द्विजश्रेष्ठ मत्सख्या मनसीप्सितम् । मया ख्यातं च तत्प्रीत्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તું જે પૂછ્યું—મારી સખીના મનમાં ઇચ્છિત—તે મેં પ્રેમથી કહી દીધું. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा विजयाया यथार्थतः । मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! વિજયાના વચન યથાર્થ રીતે સાંભળી તે જટાધારી રુદ્ર હસી ને પછી બોલ્યો।
Verse 43
जटिल उवाच । सख्येदं कथितं तत्र परिहासोनुमीयते । यथार्थं चेत्तदा देवी स्वमुखेनाभिभाषताम्
જટિલે કહ્યું—હે સખી! અહીં કહેવાયેલું તો પરिहास જેવું લાગે છે. જો ખરેખર એવું હોય તો દેવી પોતે પોતાના મુખે કહો.
Verse 44
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ते च तदा तेन जटिलेन द्विजन्मना । उवाच पार्वती देवी स्वमुखेनैव तं द्विजम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે જટિલ દ્વિજએ એમ કહ્યે ત્યારે, દેવી પાર્વતીએ પોતાના મુખે જ તે દ્વિજને ઉત્તર આપ્યો।
Frequently Asked Questions
Śiva personally undertakes a parīkṣā of Pārvatī’s austerity by arriving in disguise as an aged, radiant brāhmaṇa/jaṭila ascetic and initiating a probing dialogue.
The disguise externalizes the inner trial: authentic devotion and discernment must remain stable even when challenged by apparently authoritative counsel, revealing the aspirant’s true saṃkalpa (intent).
Śiva’s bhaktavatsalatā (tenderness toward devotees) expressed through direct engagement, and Pārvatī’s śuddhatā (purity), dharmic hospitality, and unwavering tapas within a sanctified ritual setting.