पूर्वगतिवर्णनम् (Pūrvagati-varṇana) — “Description of the Prior Course / Earlier Lineage Account”
આ અધ્યાયમાં સંશયભંજન માટે નારદ બ્રહ્માને મેનાની ઉત્પત્તિ (મેનોત્પત્તિ) તથા સંબંધિત શાપવિષયક વાત પૂછે છે. બ્રહ્મા પૂર્વસૃષ્ટિની વંશપરંપરા—દક્ષ, તેની સંતતિ અને કશ્યપાદિ ઋષિઓ સાથેના વૈવાહિક સંબંધો—ના પરિપ્રેક્ષ્યમાં વર્ણન કરે છે. એ ક્રમમાં સ્વધા પિતૃઓને અર્પિત થઈ; સ્વધામાંથી માનસોદ્ભવ, લોકપ્રસિદ્ધિ મુજબ અયોનિજ ગણાતી ત્રણ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન થઈ—જ્યેષ્ઠા મેના, મધ્યમા ધન્યા અને કનિષ્ઠા કલાવતી. તેમના શુભ નામોનું શ્રવણ-કીર્તન વિઘ્નહર અને મહામંગલદાયક કહેવાયું છે. આગળ તેમને જગતપૂજ્ય, લોકમાતા, યોગિનીઓ તથા ત્રિલોકમાં વિચરતી પરમજ્ઞાનની નિધિ તરીકે વર્ણવી વંશકથાને ભક્તિ અને તત્ત્વના સ્તરે ઉન્નત કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे प्राज्ञ वदेदानीं मेनोत्पत्तिं समादरात् । अपि शापं समाचक्ष्व कुरु संदेहभंजनम्
નારદ બોલ્યા— હે પ્રાજ્ઞ વિધાતા (બ્રહ્મા), હવે આદરપૂર્વક મને મેના દેવીની ઉત્પત્તિનો વર્ણન કહો. તેમજ શાપનો પ્રસંગ પણ સમજાવી મારી શંકા ભંગ કરો.
Verse 2
ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या मेनोत्पत्तिं विवेकतः । मुनिभिः सह वक्ष्येहं सुतवर्य्य महाबुध
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ! પ્રસન્નતાથી સાંભળ; હું વિવેકપૂર્વક મેના ની ઉત્પત્તિનો વર્ણન કહું છું. મુનિઓ સાથે અહીં કહું છું, હે શ્રેષ્ઠ પુત્ર, હે મહાબુદ્ધિમાન।
Verse 3
दक्षनामा मम सुतो यः पुरा कथितो मुने । तस्य जाताः सुताः षष्टिप्रमितास्सृष्टिकारणाः
હે મુને! પૂર્વે જેને મારો પુત્ર કહ્યો હતો તે દક્ષ નામનો; તેને સાઠ પુત્રો થયા, અને તેઓ સૃષ્ટિકાર્યના નિમિત્તકારણ બન્યા.
Verse 4
तासां विवाहमकरोत्स वरैः कश्यपादिभिः । विदितं ते समस्तं तत्प्रस्तुतं शृणु नारद
તેણે તેમની વિવાહવિધિ કશ્યપ વગેરે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ સાથે કરી. તે બધું તને જાણીતું છે; હવે, હે નારદ, વર્તમાન પ્રસંગ સાંભળ.
Verse 5
तासां मध्ये स्वधानाम्नीं पितृभ्यो दत्तवान्सुताम् । तिस्रोभवन्सुतास्तस्यास्सुभगा धर्ममूर्तयः
તેમની વચ્ચે સ્વધા નામની કન્યાને તેણે પિતૃદેવોને અર્પણ કરી. તેના ગર્ભથી ત્રણ પુત્રીઓ જન્મી—સુભાગ્યવતી અને ધર્મમૂર્તિરૂપ.
Verse 6
तासां नामानि शृणु मे पावनानि मुनीश्वर । सदा विघ्नहराण्येव महामंगलदानि च
હે મુનીશ્વર! તેમના પાવન નામો મારી પાસેથી સાંભળો—જે સદા વિઘ્નહર અને મહામંગલદાયક છે.
Verse 7
मेनानाम्नी सुता ज्येष्ठा मध्या धन्या कलावती । अन्त्या एतास्सुतास्सर्वाः पितॄणाम्मानसोद्भवाः
તેમમાં જેઠી પુત્રીનું નામ મેના હતું; મધ્યમા ધન્યા અને કનিষ্ঠા કલાવતી હતી. આ સર્વ પુત્રીઓ પિતૃઓની માનસ-સંતાન હતી.
Verse 8
अयोनिजाः स्वधायाश्च लोकतस्तत्सुता मताः । आसाम्प्रोच्य सुनामानि सर्वान्कामाञ्जनो लभेत्
આ કન્યાઓ અયોનિજા છે અને લોકમાં સ્વધા દેવીની પુત્રીઓ તરીકે માનવામાં આવે છે. તેમના શુભ નામો ભક્તિપૂર્વક ઉચ્ચારવાથી મનુષ્ય સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 9
जगद्वंद्याः सदा लोकमातरः परमोददाः । योगिन्यः परमा ज्ञाननिधानास्तास्त्रिलोकगाः
તેઓ સદા જગત દ્વારા વંદિત, લોકમાતાઓ અને પરમ ઉદાર છે. તે યોગિનીઓ સર્વોત્તમ, જ્ઞાનના નિધિ સમાન છે અને ત્રિલોકમાં સર્વત્ર વિહરે છે.
Verse 10
एकस्मिन्समये तिस्रो भगिन्यस्ता मुनीश्वर । श्वेतद्वीपं विष्णुलोकं जग्मुर्दर्शनहेतवे
હે મુનીશ્વર, એક સમયે તે ત્રણ બહેનો દર્શન માટે શ્વેતદ્વીપ—વિષ્ણુલોકમાં ગઈ હતી.
Verse 11
कृत्वा प्रणामं विष्णोश्च संस्तुतिं भक्तिसंयुताः । तस्थुस्तदाज्ञया तत्र सुसमाजो महानभूत्
ભક્તિપૂર્વક તેમણે શ્રી વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને સ્તુતિ કરી. પછી તેમની આજ્ઞાથી ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા; અને ત્યાં એક મહાન તથા સુસંગત સભા રચાઈ.
Verse 12
तदैव सनकाद्यास्तु सिद्धा ब्रह्मसुता मुने । गतास्तत्र हरिं नत्वा स्तुत्वा तस्थुस्तदाज्ञया
ત્યારે જ, હે મુને, બ્રહ્મપુત્ર સિદ્ધો—સનક આદિ—ત્યાં તરત ગયા. હરિને નમસ્કાર કરી, સ્તુતિ કરી, તેની આજ્ઞા મુજબ ઊભા રહ્યા.
Verse 13
सनकाद्यान्मुनीन्दृष्ट्वोत्तस्थुस्ते सकला द्रुतम् । तत्रस्थान्संस्थितान्नत्वा देवाद्यांल्लोकवन्दितान्
સનક આદિ મુનિઓને જોઈ તેઓ બધા તરત ઊભા થયા. ત્યાં હાજર, લોકવંદિત દેવતાઓ આદિને નમસ્કાર કરી, વિનયપૂર્વક ઊભા રહ્યા.
Verse 14
तिस्रो भगिन्यस्तांस्तत्र नोत्तस्थुर्मोहिता मुने । मायया दैवविवशाश्शङ्करस्य परात्मनः
હે મુને, ત્યાં તે ત્રણ બહેનો મોહિત થઈને ઊભી ન રહી. પરમાત્મા શંકરની માયાથી તેઓ દૈવવશ બની નિર્વશ થઈ ગઈ.
Verse 15
मोहिनी सर्व लोकानां शिवमाया गरीयसी । तदधीनं जगत्सर्वं शिवेच्छा सा प्रकीर्त्यते
શિવમાયા અતિ મહાશક્તિશાળી છે અને સર્વ લોકોને મોહે છે. સમગ્ર જગત તેના અધિન છે; તેથી તેને ‘શિવેચ્છા’ તરીકે પ્રકીર્તિત કરે છે.
Verse 16
प्रारब्धं प्रोच्यते सैव तन्नामानि ह्यनेकशः । शिवेच्छया भवत्येव नात्र कार्या विचारणा
જેને ‘પ્રારબ્ધ’ કહેવામાં આવે છે, તે જ અનેક નામોથી વર્ણવાય છે. તે માત્ર શિવઇચ્છાથી જ બને છે; અહીં વધુ વિચાર-વિવાદ કરવાની જરૂર નથી॥
Verse 17
भूत्वा तद्वशगास्ता वै न चक्रुरपि तन्नतिम् । विस्मितास्सम्प्रदृश्यैव संस्थितास्तत्र केवलम्
દેવીના અપ્રતિહત વશમાં આવી તેઓ તેને નમન પણ કરી શક્યા નહીં. જે દૃશ્ય જોયું તે જોઈ આશ્ચર્યચકિત થઈ તેઓ ત્યાં જ નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા।
Verse 18
तादृशीं तद्गतिं दृष्ट्वा सनकाद्या मुनीश्वराः । ज्ञानिनोऽपि परं चक्रुः क्रोधं दुर्विषहं च ते
એવી અદભુત ગતિ અને પરિણામ જોઈ સનકાદિ મુનિશ્રેષ્ઠો—પરમ જ્ઞાની હોવા છતાં—અતિ પ્રચંડ ક્રોધે ભરાઈ ગયા; તેમનો ક્રોધ અસહ્ય થયો।
Verse 19
शिवेच्छामोहितस्तत्र सक्रोधस्ता उवाच ह । सनत्कुमारो योगीशश्शापन्दण्डकरं ददन्
ત્યાં શિવની ઇચ્છાથી મોહિત થઈ અને ક્રોધથી ઉદ્દીપ્ત થઈ તેણે કહ્યું. યોગીશ્વર સનત્કુમારે શાપદંડ ઉઠાવી શાપ ઉચ્ચારવા તૈયારી કરી।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । यूयं तिस्रो भगिन्यश्च मूढाः सद्वयुनोज्झिताः । अज्ञातश्रुतितत्त्वा हि पितृकन्या अपि ध्रुवम्
સનત્કુમારે કહ્યું—હે ત્રણ બહેનો, તમે મોહગ્રસ્ત અને સદ્વિવેકથી વિમુખ છો. તમે વેદ-શ્રુતિનો સાચો તત્ત્વાર્થ જાણ્યો નથી; પિતાની પુત્રીઓ હોવા છતાં આ નિશ્ચિત છે.
Verse 21
अभ्युत्थानं कृतं नो यन्नमस्कारोपि गर्वतः । मोहिता नरभावत्वात्स्वर्गाद्दूरा भवन्तु हि
તમે અમારા સન્માનમાં ઊભા થયા નહીં, ગર્વથી નમસ્કાર પણ કર્યો નહીં. માનવભાવની મર્યાદાથી મોહિત થઈ તમે ખરેખર સ્વર્ગથી દૂર રહો.
Verse 22
नरस्त्रियः सम्भवन्तु तिस्रोऽपि ज्ञानमोहिताः । स्वकर्मणः प्रभणावे लभध्वं फलमीदृशम्
પુરુષો અને સ્ત્રીઓ—અને દેહધારી જીવનની ત્રણેય સ્થિતિઓ—જ્ઞાનમોહથી મોહિત થાઓ. છતાં પોતાના કર્મના પ્રભાવ અને પરિણામથી તમે આવું જ ફળ પ્રાપ્ત કરો.
Verse 23
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च साध्वस्तास्तिस्रोऽपि चकिता भृशम् । पतित्वा पादयोस्तस्य समूचूर्नतमस्तकाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ વચન સાંભળીને તે ત્રણેય સાધ્વીઓ અત્યંત ભયભીત થઈ ગઈ. તેઓ તેના ચરણોમાં પડી, મસ્તક નમાવી, એકસાથે બોલ્યાં.
Verse 24
पितृतनया ऊचुः । मुनिवर्य्य दयासिन्धो प्रसन्नो भव चाधुना । त्वत्प्रणामं वयं मूढाः कुर्महे स्म न भावतः
પિતૃઓની પુત્રીઓ બોલ્યાં—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કરુણાસાગર, અત્યારે અમ પર પ્રસન્ન થાઓ. અમે મોહવશ તમને પ્રણામ કર્યા, પરંતુ સાચા આંતરિક ભાવથી નહીં.
Verse 25
प्राप्तं च तत्फलं विप्र न ते दोषो महामुने । अनुग्रहं कुरुष्वात्र लभेम स्वर्गतिम्पुनः
હે વિપ્ર, તે ફળ તો પ્રાપ્ત થયું છે; હે મહામુને, તમારો કોઈ દોષ નથી. અહીં અમ પર અનુગ્રહ કરો, જેથી અમે ફરી સ્વર્ગગતિ પ્રાપ્ત કરીએ.
Verse 26
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तद्वचनं तात प्रोवाच स मुनिस्तदा । शापोद्धारं प्रसन्नात्मा प्रेरितः शिवमायया
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત, તેમનું વચન સાંભળીને તે મુનિ ત્યારે બોલ્યા. શિવમાયાથી પ્રેરિત અને પ્રસન્નચિત્ત થઈ તેમણે શાપ દૂર કરવાનો ઉપાય સમજાવ્યો.
Verse 27
सनत्कुमार उवाच । पितॄणां तनयास्तिस्रः शृणुत प्रीतमानसाः । वचनं मम शोकघ्नं सुखदं सर्वदैव वः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે પ્રિયજનો, પ્રસન્ન મનથી મારી વાણી સાંભળો. પિતૃઓની ત્રણ પુત્રીઓ છે; મારું આ વચન તમારો શોક નાશ કરશે અને સદા સુખ આપશે.
Verse 28
विष्णोरंशस्य शैलस्य हिमाधारस्य कामिनी । ज्येष्ठा भवतु तत्कन्या भविष्यत्येव पार्वती
વિષ્ણુના અંશરૂપ એવા હિમાધાર (હિમાલય) પર્વતની પ્રિય પત્નીને જ્યેષ્ઠ પુત્રી થશે; એ જ કન્યા નિશ્ચયે પાર્વતી રૂપે જન્મ લેશે.
Verse 29
धन्या प्रिया द्वितीया तु योगिनी जनकस्य च । तस्याः कन्या महालक्ष्मीर्नाम्ना सीता भविष्यति
જનકની બીજી પ્રિય રાણી ધન્યા હતી, તે યોગિની હતી. તેના ગર્ભથી એક પુત્રી જન્મશે—સાક્ષાત્ મહાલક્ષ્મી—જે ‘સીતા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 30
वृषभानस्य वैश्यस्य कनिष्ठा च कलावती । भविष्यति प्रिया राधा तत्सुता द्वापरान्ततः
વૈશ્ય વૃષભાનુની કનિષ્ઠ પુત્રીનું નામ કલાવતી હશે; દ્વાપર યુગના અંતે એ જ તેની પુત્રી પ્રિયા રાધા રૂપે પ્રગટ થશે.
Verse 31
मेनका योगिनी पत्या पार्वत्याश्च वरेण च । तेन देहेन कैलासं गमिष्यति परम्पदम्
પતિના યોગબળથી અને પાર્વતીના વરપ્રસાદથી મેનકા સિદ્ધ યોગિની બની, એ જ દેહ સાથે કૈલાસ—પરમ પદ—ને પ્રસ્થાન કરશે.
Verse 32
धन्या च सीतया सीरध्वजो जनकवंशजः । जीवन्मुक्तो महायोगी वैकुण्ठं च गमिष्यति
ધન્ય છે સીતા, અને ધન્ય છે સીરધ્વજ જનક—જનકવંશમાં જન્મેલા. તે મહાયોગી જીવન્મુક્ત થઈ વૈકુંઠને પણ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 33
कलावती वृषभानस्य कौतुकात्कन्यया सह । जीवन्मुक्ता च गोलोकं गमिष्यति न संशयः
વૃષભાનુની કલાવતી, કૌતુકવશ કન્યાની સાથે, જીવન્મુક્ત થઈ નિઃસંદેહ ગોલોકને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 34
विना विपत्तिं महिमा केषां कुत्र भविष्यति । सुकर्मिणां गते दुःखे प्रभवेद्दुर्लभं सुखम्
વિપત્તિ વિના મહિમા ક્યાં અને કોની પ્રગટ થશે? સુકર્મીઓનું દુઃખ દૂર થયા પછી દુર્લભ, કઠિનપ્રાપ્ય સુખ પ્રગટે છે.
Verse 35
यूयं पितॄणां तनयास्सर्वास्स्वर्गविलासिकाः । कर्मक्षयश्च युष्माकमभवद्विष्णुदर्शनात्
તમે સૌ પિતૃઓની પુત્રીઓ, સ્વર્ગમાં વિહાર કરનારી દિવ્ય કન્યાઓ છો. વિષ્ણુના દર્શનમાત્રથી તમારાં સંચિત કર્મોનો ક્ષય થયો છે.
Verse 36
इत्युक्त्वा पुनरप्याह गतक्रोधो मुनीश्वरः । शिवं संस्मृत्य मनसा ज्ञानदं भुक्तिमुक्तिदम्
આમ કહીને, ક્રોધ શાંત થયેલા મુનીશ્વરે ફરી કહ્યું. મનમાં શિવનું સ્મરણ કરીને—જે જ્ઞાનદાતા છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપનાર છે.
Verse 37
अपरं शृणुत प्रीत्या मद्वचस्सुखदं सदा । धन्या यूयं शिवप्रीता मान्याः पूज्या ह्यभीक्ष्णशः
હવે પ્રેમથી મારા તે વચનો સાંભળો, જે સદા સુખદાયક છે. તમે ધન્ય છો, શિવપ્રિય છો, માનનીય છો અને વારંવાર પૂજનીય છો.
Verse 38
मेनायास्तनया देवी पार्वती जगदम्बिका । भविष्यति प्रिया शम्भोस्तपः कृत्वा सुदुस्सहम्
મેના ની પુત્રી દેવી પાર્વતી, જગદંબિકા, અતિ દુષ્કર તપ કરીને શંભુની પ્રિયા બનશે.
Verse 39
धन्या सुता स्मृता सीता रामपत्नी भविष्यति । लौकिकाचारमाश्रित्य रामेण विहरिष्यति
એ ધન્ય કન્યા ‘સીતા’ તરીકે સ્મરાશે અને રામની પત્ની બનશે. લોકાચાર-ધર્મને આશ્રય કરીને તે રામ સાથે રહી આનંદ કરશે.
Verse 40
कलावतीसुता राधा साक्षाद्गोलोकवासिनी । गुप्तस्नेहनिबद्धा सा कृष्णपत्नी भविष्यति
કલાવતીની પુત્રી રાધા સాక్షાત્ ગોલોકવાસિની છે. ગુપ્ત સ્નેહબંધનમાં બંધાયેલી તે ભવિષ્યે શ્રીકૃષ્ણની પત્ની બનશે.
Verse 41
ब्रह्मोवाच इत्थमाभाष्य स मुनिर्भ्रातृभिस्सह संस्तुतः । सनत्कुमारो भगवांस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહી તે મુનિ પોતાના ભાઈઓ સાથે સ્તુતિ પામ્યા. ત્યારબાદ ભગવાન સનત્કુમાર એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા.
Verse 42
तिस्रो भगिन्यस्तास्तात पितॄणां मानसीः सुताः । गतपापास्सुखं प्राप्य स्वधाम प्रययुर्द्रुतम्
હે પ્રિય! તે ત્રણ બહેનો—પિતૃઓની માનસી પુત્રીઓ—પાપમુક્ત થઈ સુખ પ્રાપ્ત કરીને ઝડપથી પોતાના સ્વધામે ચાલી ગઈ.
Frequently Asked Questions
The chapter centers on the account of Menā’s origin within the Dakṣa–Svadhā–Pitṛ lineage, naming Menā, Dhanyā, and Kalāvatī as Svadhā’s daughters and describing their extraordinary (mānasa/ayonija) birth-status.
The text explicitly claims that stating and hearing these names is vighna-hara (removes obstacles) and mahā-maṅgala-dā (bestows great auspiciousness), presenting genealogy as a devotional practice with tangible spiritual efficacy.
They are portrayed as jagad-vandyā (world-venerated), lokamātaraḥ (mothers of the worlds), yoginyaḥ, and jñāna-nidhānāḥ (treasuries of knowledge), moving through the three worlds—linking lineage to cosmic function and spiritual authority.