काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા સંકટનું વર્ણન કરે છે—અધર્મી અને પ્રબળ તારકાસુરના ઉપદ્રવથી દેવતાઓ દબાઈને પાછા હટે છે. ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) યુદ્ધના ઉપાયને છોડીને એક ભિન્ન સાધન તરીકે કામદેવ (સ્મર/મનમથ)નું સ્મરણ કરે છે. સ્મરણ થતાં જ કામ વસંતાદિ પરિકરો તથા રતિ સાથે, વિજયવિશ્વાસથી તરત પ્રગટ થઈ પ્રણામ કરે છે અને ઇન્દ્રનું પ્રયોજન પૂછે છે. ઇન્દ્ર તેની સ્તુતિ કરીને કહે છે કે આ કાર્ય માત્ર ઇન્દ્રનું નહીં, કામનું પણ છે, અને તેને અન્ય સહાયકો કરતાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન આપે છે. તે જણાવે છે—વિજયના બે સાધન: વજ્ર અને કામશક્તિ; વજ્ર ક્યારેક નિષ્ફળ થઈ શકે, પરંતુ કામશક્તિ અચૂક છે. ‘જે લોકહિત કરે તે સર્વથી પ્રિય’ એવી નીતિથી ઇન્દ્ર કામને પરમ મિત્ર માની જરૂરી કાર્ય સિદ્ધ કરવા વિનંતી કરે છે. આ રીતે ધર્મહેતુ માટે કામને બ્રહ્માંડિય ઉપાય તરીકે વાપરવાની દૈવી યોજના સ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે દેવો ગયા પછી, અતિ દુષ્ટ અને મહાબળ દૈત્ય તારકથી પીડિત શક્ર (ઇન્દ્ર)એ ખરેખર સ્મર (કામદેવ)નું સ્મરણ કર્યું।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
એ જ ક્ષણે વસંત સાથે, રતિના પ્રિય કામદેવ આવ્યા। રતિ સાથે ગર્વથી ભરેલા, તેઓ ત્રિલોકવિજયી પ્રભુરૂપે પ્રગટ થયા।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
પછી સ્મર (કામદેવ)એ પ્રણામ કર્યો અને તેની સામે ઊભા રહી, ઉન્નત મનથી, હાથ જોડીને શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
કામે કહ્યું—તમારું કયું કાર્ય ઊભું થયું છે? કયા કારણે તમે મને સ્મર્યા? હે દેવેશ, સત્ય કહો; તે કરવા માટે હું આવ્યો છું।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
બ્રહ્માએ કહ્યું: કંદર્પના વચન સાંભળી દેવેશ્વરે આનંદથી ઉત્તર આપ્યો અને પ્રશંસા કરતાં કહ્યું—“યુક્ત છે, યુક્ત જ છે; આ યોગ્ય અને શોભન છે.”
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
શક્રે કહ્યું: “તારો આરંભ શુભ છે, કારણ કે મારું કાર્ય હવે સામે આવ્યું છે. તેને કરવા તું ઉદ્યત છે; હે મકરધ્વજ, તું ધન્ય છે.”
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
હવે મારા યોગ્ય વચનો સાંભળ; હું તારા સમક્ષ કહું છું. જે કાર્ય મારું છે તે જ તારું પણ છે—અન્યથા કોઈ ભેદ નથી.
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
મારા મિત્ર તો ઘણા છે, અને મહાન પણ છે. પરંતુ હે સન્મિત્ર, આ યાદ રાખ—તારા સમાન ક્યાંય કોઈ નથી.
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
હે તાત, મારી વિજય માટે મેં આ બે ઉત્તમ આયુધો રચ્યાં છે. વજ્ર પણ ક્યારેક નિષ્ફળ થઈ શકે; પરંતુ તું કદી નહીં—કદાપિ નહીં.
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
જેનાથી સાચું હિત ઉપજે, તેનાથી વધુ પ્રિય કોણ હોઈ શકે? તેથી, હે મિત્રશ્રેષ્ઠ, તું જ મારું કાર્ય કરવા યોગ્ય છે।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
મારા અંદર એક દુઃખ ઉપજ્યું છે—અસાધ્ય અને કાળ-વિધિજન્ય. તારા વિના તેને કોઈ પણ દૂર કરી શકતું નથી।
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
દાતાની પરીક્ષા દુર્ભિક્ષમાં, શૂરની પરીક્ષા રણમાં થાય છે. આપત્તિકાળમાં મિત્રની, અને સ્ત્રીઓ અશક્ત થાય ત્યારે કુળની પરીક્ષા થાય છે।
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
હે પ્રિય, સંકટ આવે ત્યારે વિનયપૂર્વક વિનંતી કરવામાં આવે, અને પ્રત્યક્ષ પુરાવો ન પણ હોય, તો પણ અવિતથ અને સ્નેહયુક્ત વ્યક્તિનું વચન જ સત્ય કહેવાય છે—અન્યથા નહીં।
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
નિશ્ચયે, બીજાના કારણે મારા પર ટાળવી ન શકાય એવી આપત્તિ આવી છે; હે મિત્રશ્રેષ્ઠ, આજે તારી પણ સાચી કસોટી થશે।
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
આ માત્ર મારું જ સુખદાયક કાર્ય નથી; પરંતુ સર્વ દેવતાઓ વગેરે સૌનું પણ આ જ કર્તવ્ય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
બ્રહ્મા બોલ્યા—મઘવત્ (ઇન્દ્ર)નાં વચન સાંભળી મકરધ્વજ (કામદેવ) એ સૌમ્ય સ્મિતપૂર્વક, પ્રેમગંભીર વાણીમાં ઉત્તર આપ્યો।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
કામદેવે કહ્યું—તમે આ રીતે કેમ બોલો છો? હું તમને કોઈ ઉત્તર નહીં આપું. લોકમાં સ્વાર્થયુક્ત કૃત્રિમ ઉપકાર દેખાય છે, પણ તેને ખુલ્લેઆમ કહેતા નથી।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
સંકટ સમયે જે બહુ બોલે, તે કયું કાર્ય કરી શકશે? તેમ છતાં, હે મહારાજ, હું કહું છું—હે પ્રભુ, સાંભળો।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
જે કોઈ દારુણ તપ કરીને તને તારા સ્વપદથી ખેંચી લેવા પ્રયત્ન કરે, હે મિત્ર, તે તારા શત્રુને હું નિશ્ચયે સર્વ રીતે પાડી દઈશ।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
એક ક્ષણમાં જ હું તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીને માત્ર એક કટાક્ષથી ભ્રષ્ટ કરી દઈશ. દેવ, ઋષિ અને દાનવોની તો ગણના છે; મનુષ્યોની ગણના તો મારી પાસે નથી।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
વજ્ર દૂર રહે અને અન્ય અનેક શસ્ત્રો પણ બાજુએ રહે. હું—તારો મિત્ર—અહીં હાજર હોઉં ત્યારે, તે તારા માટે શું કાર્ય કરશે?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
બ્રહ્મા હોય કે હરિ (વિષ્ણુ), તેમને પણ હું નિઃસંદેહ ભ્રષ્ટ કરી શકું છું. બીજાઓની તો ગણના જ નથી; હર (શિવ)ને પણ પાડી શકું।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
મારા પાંચ બાણ મૃદુ છે અને પુષ્પમય છે. મારું ધનુષ પણ ત્રિવિધ અને પુષ્પમય છે; ભમરાઓથી અલંકૃત તેની પ્રત્યંચા મધુર ગુંજન કરે છે. મારું બળ મારી પ્રિયા છે; વસંતને મારો મંત્રી માનવામાં આવે છે।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
હે દેવી, હું પંચવિધ બળથી સંપન્ન છું; મારો મિત્ર સુધાનિધિ—અમૃતનો મહાસાગર છે.
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
મારો સેનાપતિ શૃંગાર છે અને હાવભાવ મારા સૈનિકો છે. હે શક્ર, તેઓ બધા મૃદુ છે; હું પણ એવો જ કોમળ સ્વભાવનો છું.
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
જે ઉપાયથી કાર્ય પૂરું થાય, બુદ્ધિમાન એ જ ઉપાય અપનાવે. અને જે કાર્ય મારા યોગ્ય છે, તે બધું મને જ સોંપો.
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના આવા વચન સાંભળી શક્ર અતિ હર્ષિત થયો. પ્રણામ કરીને, પોતાની કાંતા માટે સુખ લાવતી ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા વાણીથી કામને કહ્યું.
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
શક્ર બોલ્યો—હે તાત મનોભવ (કામ), મેં મનમાં નક્કી કરીને તને જે કાર્ય સોંપ્યું છે, તે કરવા તું જ સમર્થ છે; તેની સિદ્ધિ બીજાથી શક્ય નથી.
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
હે કામ, સાંભળ; હે મિત્રશ્રેષ્ઠ, હું તને યથાર્થ કહું છું—જે વિષય માટે આજે તારી અંદર સ્પૃહા જાગી છે, હે મનોભવ।
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
તારક નામનો મહાદૈત્ય બ્રહ્માજી પાસેથી અદ્ભુત વર મેળવી અજય બની ગયો અને સર્વ માટે દુઃખદાયક થયો।
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
તેના કારણે લોક અત્યંત પીડાય છે; ધર્મ અનેક રીતે નષ્ટ થયો છે. બધા દેવગણ દુઃખિત છે અને સર્વ ઋષિઓ પણ તેમ જ વ્યાકુળ છે।
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
પછી સર્વ દેવોએ પોતાની પોતાની શક્તિ મુજબ તેની સાથે યુદ્ધ કર્યું; પરંતુ તે યુદ્ધમાં તેમના બધા આયુધો અગાઉની જેમ નિષ્ફળ નીવડ્યા।
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
જલેશ્વર (વરુણ) નો પાશ તૂટી ગયો અને હરિનું સુદર્શન ચક્ર પણ કુંઠિત થઈ ગયું. વિષ્ણુએ તેને તેના કણ્ઠ પર ફેંક્યું, પરંતુ તે ત્યાં જ અટકી ગયું—તેનો વેગ નિષ્ફળ થયો।
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
આ દુષ્ટાત્માનું મરણ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) એ કહ્યું—શંભુના દિવ્ય વીર્યમાંથી જન્મેલા બાલક દ્વારા; કારણ કે શિવ મહાયોગીશ્વર છે.
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
આ કાર્ય તારે યોગ્ય રીતે, અતિશય પ્રયત્નથી કરવું જોઈએ. એમ થતાં, હે શ્રેષ્ઠ મિત્ર, અમારે દેવોને પરમ સુખ મળશે.
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
અતએવ મેં પણ જે વિધાન કર્યું છે—જે સર્વ લોકને સુખ અને કલ્યાણ આપનારું છે—તે હવે તારે કરવું. મિત્રધર્મને હૃદયમાં સ્મરી તત્કાળ કરવું યોગ્ય છે.
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
શંભુ ગિરિરાજ પર પરમ તપમાં સ્થિત હતા. તે પ્રભુ, સ્વતંત્ર પરમેશ્વર, કામનાથી પણ ચલિત થતા નથી.
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
હે દેવ! તેમના સમીપે પાર્વતી પોતાની સખીઓ સાથે સેવા કરતી ઊભી રહે છે—આ વાત મેં સાંભળી છે કે તે તેના પિતાની આજ્ઞા રૂપે કહેવામાં આવી હતી।
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
હે માર, તું ચોક્કસપણે એવું કર કે જેથી તે જિતેન્દ્રિય ભગવાન શિવના મનમાં તેના પ્રત્યે ઊંડો અનુરાગ જાગે.
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
આવું કરવાથી તું કૃતકૃત્ય થઈશ, બધું દુઃખ નાશ પામશે અને જગતમાં તારો પ્રતાપ કાયમી રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
બ્રહ્માએ કહ્યું: આવું કહેવામાં આવતા, ખીલેલા કમળ જેવા મુખવાળા કામદેવે પ્રેમપૂર્વક દેવેશ્વરને કહ્યું— 'હું આ કાર્ય ચોક્કસ કરીશ, એમાં કોઈ શંકા નથી.'
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
શિવની માયાથી મોહિત થઈને કામદેવે 'તેમ જ થાઓ, ઓમ્' કહીને તે વચનોને ઝડપથી સ્વીકારી લીધા.
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
જ્યાં સાક્ષાત્ યોગીશ્વર શિવ પરમ તપસ્યા કરી રહ્યા હતા, ત્યાં કામદેવ પોતાની પત્ની અને વસંત સાથે અત્યંત પ્રસન્ન થઈને ગયા.
Frequently Asked Questions
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.