वराङ्ग्याः सुतजन्म-उत्पातवर्णनम् | Birth of Varāṅgī’s Son and the Description of Portents (Utpātas)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सा गर्भमाधत्त वरांगी तत्पुरादरात् । स ववर्द्धाभ्यंतरे हि बहुवर्षैः सुतेजसा

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી તે સુઅંગી સ્ત્રીએ તે પવિત્ર નગર પ્રત્યે આદરથી ગર્ભ ધારણ કર્યો. અને અંદરનો ગર્ભ પોતાના તેજથી અનેક વર્ષો સુધી વધતો રહ્યો।

Verse 2

ततः सा समये पूर्णे वरांगी सुषुवे सुतम् । महाकायं महावीर्यं प्रज्वलंतं दिशो दश

પછી સમય પૂર્ણ થતાં તે વરાંગીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો—મહાકાય, મહાવીર્યવાન, અગ્નિ સમ પ્રજ્વલિત, જે દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો હતો।

Verse 3

तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः । जायमाने सुते तस्मिन्वरांग्यात्सुखदुःखदे

એ જ ક્ષણે મહા ઉત્પાતો થયા, જે દુઃખના કારણ બન્યા. કારણ કે તે વરાંગીના ત્યાં જન્મ લેતો પુત્ર સુખ અને દુઃખ—બન્નેનો કારણ બનનાર હતો।

Verse 4

दिवि भुव्यंतरिक्षे च सर्वलोकभयंकराः । अनर्थसूचकास्तात त्रिविधास्तान्ब्रवीम्यहम्

દિવ્યમાં, પૃથ્વી પર અને અંતરિક્ષમાં સર્વ લોકને ભયભીત કરનારાં ભયંકર સંકેતો ઊભા થાય છે. હે તાત! અનર્થ સૂચવનારાં તે અપશકુન ત્રણ પ્રકારનાં છે—હું હવે કહું છું.

Verse 5

सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः । उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः

ઉલ્કાઓ અને વીજળીના પ્રહારો પડ્યા, ભયંકર મહાશબ્દ ઊઠ્યા; અને દુઃખદાયક અશુભ કેતુઓ આકાશમાં ઊંચે ઉદય પામ્યા.

Verse 6

चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुस्सकला दिशः । चुक्षुभुस्सरितस्सर्वाः सागराश्च विशेषतः

પર્વતો સહિત ધરતી કંપી ઉઠી; સર્વ દિશાઓ અગ્નિ સમી પ્રજ્વલિત થઈ. બધી નદીઓ ઉથલપાથલ થઈ અને વિશેષ કરીને સમુદ્રો અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયા.

Verse 7

हूत्करानीरयन्धीरान्खरस्पर्शो मरुद्ववौ । उन्मूलयन्महावृक्षान्वात्यानीकोरजोध्वजः

ખરખરિયા સ્પર્શવાળો પવન ફૂંકાયો, ભયંકર હૂંકારો ઊઠાવી ધીરને પણ કંપાવી દીધા. ધૂળનો ધ્વજ ધારણ કરેલા વાવાઝોડાના દળ સમો તે મહાવૃક્ષોને મૂળથી ઉખેડતો ગયો.

Verse 8

सराह्वोस्सूर्य्यविध्वोस्तु मुहुः परिधयोऽभवन् । महाभयस्य विप्रेन्द्र सूचकास्सुखहारकः

હે વિપ્રેન્દ્ર! વારંવાર સૂર્યની આસપાસ પરિધિઓ (હેલો) દેખાયા, જાણે તે આઘાત પામી ધૂંધળો થયો હોય; તે મહાભયના સૂચક અને સુખ-શાંતિ હરણ કરનાર હતા।

Verse 9

महीध्रविवरेभ्यश्च निर्घाता भयसूचकाः । रथनिर्ह्रादतुल्याश्च जज्ञिरेऽवसरे ततः

એ જ ક્ષણે પર્વતોના ચીરામાંથી ભયસૂચક ભયંકર ગર્જનાઓ ઊઠી; તે રથોના ઘોર ગડગડાટ સમાન સંભળાઈ।

Verse 10

सृगालोलूकटंकारैर्वमन्त्यो मुखतोऽनलम् । अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाश्शिवाः

શિયાળ અને ઘુવડના કર્કશ કૂકાર સાથે, જાણે મોઢેથી અગ્નિ ઉગાળતી હોય તેમ, અપશકુનરૂપ શિયાળણીઓ ગામની અંદર ભયંકર રીતે ચીસો પાડી।

Verse 11

यतस्ततो ग्रामसिंहा उन्नमय्य शिरोधराम् । संगीतवद्रोदनवद्व्यमुचन्विविधान्रवान्

પછી ગામના સિંહસમાન અગ્રણી લોકો માથું ઊંચું કરીને, ક્યારેક સંગીત જેવું અને ક્યારેક વિલાપ જેવું, અનેક પ્રકારના સ્વરો કાઢવા લાગ્યા।

Verse 12

खार्काररभसा मत्ताः सुरैर्घ्नंतो रसांखराः । वरूथशस्तदा तात पर्यधावन्नितस्ततः

કોલાહલ અને ગડબડથી મત્ત બનેલા, દેવતાઓના પ્રહારથી પીડિત રસાઙ્ખરો—હે પ્રિય—ત્યારે ટોળાં ટોળાં થઈ અહીં-ત્યાં દોડ્યા।

Verse 13

खगा उदपतन्नीडाद्रासभत्रस्तमानसः । क्रोशंतो व्यग्रचित्ताश्च स्थितमापुर्न कुत्रचित्

ગધેડાના રેંકાણથી ભયભીત મનવાળા પક્ષીઓ માળામાંથી ઉડી ગયા; ચીસો પાડતા અને વ્યગ્ર ચિત્તે તેઓ ક્યાંય સ્થિર રહી શક્યા નહીં।

Verse 14

शकृन्मूत्रमकार्षुश्च गोष्ठेऽरण्ये भयाकुलः । बभ्रमुः स्थितिमापुर्नो पशवस्ताडिता इव

ભયથી વ્યાકુળ થઈ તેઓ ગૌશાળામાં હોય કે અરણ્યમાં—મલમૂત્ર ત્યાગી બેઠા. માર ખાધેલા પશુઓની જેમ ભટક્યા અને સ્થિરતા ન મેળવી શક્યા.

Verse 15

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकासुरतपोराज्यवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય પાર્વતીખંડમાં ‘તારકાસુરના તપ અને રાજ્યનું વર્ણન’ નામનો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 16

व्यरुदन्प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः । विनाऽनिलं द्रुमाः पेतुर्ग्रहयुद्धं बभूव खे

ત્યાં દેવતાઓની પ્રતિમાઓ જાણે રડી ઊઠી, અને દેવગણ અતિ વ્યગ્ર થઈ ગયા. પવન વિના જ વૃક્ષો પડી ગયા અને આકાશમાં ગ્રહયુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 17

इत्यादिका बहूत्पाता जज्ञिरे मुनिसत्तम । अज्ञानिनो जनास्तत्र मेनिरे विश्वसंप्लवम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ રીતે અનેક અપશકુનરૂપ ઉત્પાતો ઉત્પન્ન થયા. ત્યાંના અજ્ઞાની લોકોએ તેને વિશ્વપ્રલય આવ્યો એમ માન્યું.

Verse 18

अथ प्रजापतिर्नामाकरोत्तस्यासुरस्य वै । तारकेति विचार्यैव कश्यपो हि महौजसः

ત્યારે મહાતેજસ્વી પ્રજાપતિ કશ્યપે વિચાર કરીને તે અસુરનું નામ “તારક” રાખ્યું.

Verse 19

महावीरस्य सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषः । ववृधेत्यश्मसारेण कायेनाद्रिपतिर्यथा

ત્યારે મહાવીરના અંતર્નિહિત પરાક્રમ અચાનક પ્રગટ થયો; તે જાણે અત્યંત વધ્યો હોય તેમ લાગ્યો, તેનું શરીર પથ્થર જેવું કઠોર બન્યું—જેમ પર્વતરાજ સ્વભાવથી દૃઢ હોય છે.

Verse 20

अथो स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः । तपः कर्तुं जनन्याश्चाज्ञां ययाचे महामनाः

ત્યારે મહાબલ-પરાક્રમી દૈત્ય તારક, મહાન સંકલ્પવાળો, તપ કરવા માટે પોતાની માતાની આજ્ઞા માગવા લાગ્યો.

Verse 21

प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः । सर्वदेवजयं कर्तुं तपोर्थं मन आदधे

આજ્ઞા મેળવી તે મહામાયાવી—જે માયાવીઓને પણ મોહી શકે—સર્વ દેવોને જીતવા માટે તપ કરવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો.

Verse 22

मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः । विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम्

મધુવનમાં જઈ, ગુરુની આજ્ઞાનું પાલન કરતાં, વિધિને ધ્યાનમાં રાખી, શાસ્ત્રોક્ત રીતે અતિ કઠોર તપ કર્યો.

Verse 23

ऊर्द्ध्वबाहुश्चैकपादो रविं पश्यन्स चक्षुषा । शतवर्षं तपश्चक्रे दृढचित्तो दृढव्रतः

બાહુઓ ઊંચા કરીને, એક પગ પર ઊભા રહી, નેત્રોથી સૂર્યને નિહાળતા, તેણે સો વર્ષ તપ કર્યું—ચિત્તે અડગ અને વ્રતમાં દૃઢ।

Verse 24

अंगुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा शत वर्षं च तादृशः । तेपे तपो दृढात्मा स तारकोऽसुरराट्प्रभुः

અંગૂઠાથી ધરતીને સ્પર્શ કરીને એ જ મુદ્રામાં સો વર્ષ સ્થિર રહ્યો. દૃઢાત્મા અસુરરાજ-પ્રભુ તારકે ઘોર તપ કર્યું.

Verse 25

शतवर्षं जलं प्राश्नञ्च्छतवर्षं च वायुभुक् । शतवर्ष जले तिष्ठञ्च्छतं च स्थंडिलेऽतपत्

સો વર્ષ માત્ર જળનું જ આહાર કર્યું; પછી સો વર્ષ માત્ર વાયુ પર જીવતી રહી. સો વર્ષ જળમાં ઊભી રહી અને વધુ સો વર્ષ નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર તપ કર્યું.

Verse 26

शतवर्षं तथा चाग्नौ शतवर्षमधोमुखः । शतवर्षं तु हस्तस्य तलेन च भुवं स्थित

સો વર્ષ અગ્નિમાં રહ્યો; સો વર્ષ અધોમુખ (ઉલટો) રહ્યો. અને સો વર્ષ માત્ર હાથની હથેળી પર આધાર રાખીને ધરતી પર સ્થિર રહી ઘોર તપ કર્યું.

Verse 27

शतवर्षं तु वृक्षस्य शाखामालब्य वै मुने । पादाभ्यां शुचिधूमं हि पिबंश्चाधोमुखस्तथा

હે મુને, સો વર્ષ વૃક્ષની શાખાને પકડીને તે અધોમુખ રહ્યો અને પોતાના પગોથી માત્ર શુદ્ધ ધુમાડો જ પીતો રહ્યો.

Verse 28

एवं कष्टतरं तेपे सुतपस्स तु दैत्यराट् । काममुद्दिश्य विधिवच्छृण्वतामपि दुस्सहम्

આ રીતે દૈત્યરાજે અતિ કષ્ટતર સুতપ કર્યું—કામદેવને ઉદ્દેશીને. તે વિધિપૂર્વક હતું, છતાં માત્ર સાંભળનારાઓને પણ અસહ્ય લાગતું.

Verse 29

तत्रैवं तपतस्तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् । शिरसस्सर्वंसंसर्पि महोपद्रवकृन्मुने

ત્યાં આ રીતે તપ કરતા તેના અંદરથી મહાતેજ પ્રગટ થયું. તે તેના શિરસથી સર્વત્ર પ્રસરીને, હે મુનિ, મહા ઉપદ્રવનું કારણ બન્યું।

Verse 30

तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे । अभितो दुःखमापन्नास्सर्वे देवर्षयो मुने

એ જ અગ્નિતુલ્ય શક્તિથી તે દેવલોકો દગ્ધપ્રાય બની ગયા. ચારે તરફ, હે મુનિ, સર્વ દેવર્ષિઓ દુઃખમાં પડ્યા।

Verse 31

इंद्रश्च भयमापेदे ऽधिकं देवेश्वरस्तदा । तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति

ત્યારે દેવેશ્વર ઇન્દ્રને વધુ ભય થયો: “આજે નિશ્ચયે કોઈ તપ કરે છે અને મારા પદને ધર્ષવા પ્રયત્ન કરશે।”

Verse 32

अकांडे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभु । इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे

તેઓ શંકામાં પડ્યા: “શું આ પ્રભુ અકારણે અચાનક બ્રહ્માંડનું સંહાર કરશે?” આમ અનિશ્ચિત બની તેઓ કોઈ નિશ્ચય પર પહોંચી શક્યા નહીં।

Verse 33

ततस्सर्वे सुसंमन्त्र्य मिथस्ते निर्जरर्षयः । मल्लोकमगमन्भीता दीना मां समुपस्थिताः

ત્યારે તે સર્વ દેવર્ષિઓ પરસ્પર સુમંત્રણા કરીને, ભયભીત અને દીન બની મારા લોકમાં આવ્યા અને શરણ માટે મારી પાસે ઉપસ્થિત થયા।

Verse 34

मां प्रणम्य सुसंस्तूय सर्वे ते क्लिष्टचेतसः । कृतस्वंजलयो मह्यं वृत्तं सर्वं न्यवेदयन्

તે બધા ક્લિષ્ટચિત્ત થઈ મને પ્રણામ કરીને, સુંદર રીતે સ્તુતિ કરીને, કરજોડે જે બન્યું તે સર્વ મને નિવેદન કરવા લાગ્યા।

Verse 35

अहं सर्वं सुनिश्चित्य कारणं तस्य सद्धिया । वरं दातुं गतस्तत्र यत्र तप्यति सोऽसुरः

મેં સદ્બુદ્ધિથી બધું નિશ્ચિત કરીને, તેના તપનું સાચું કારણ જાણી, જ્યાં તે અસુર તપ કરતો હતો ત્યાં વરદાન આપવા ગયો।

Verse 36

अवोचं वचनं तं वै वरं ब्रूहीत्यहं मुने । तपस्तप्तं त्वया तीव्रं नादेयं विद्यते तव

મેં તેને કહ્યું—“હે મુને, વર માગો. તમે ઘોર તપ કર્યું છે; તમારા માટે અદેય એવું કશું નથી.”

Verse 37

इत्येवं मद्वचः श्रुत्वा तारकस्स महासुरः । मां प्रणम्य सुसंस्तूय वरं वव्रेऽतिदारुणम्

મારા વચન સાંભળી મહાસુર તારકે મને પ્રણામ કરીને, સુંદર રીતે સ્તુતિ કરીને, અતિ દારુણ પરિણામવાળો વર માગ્યો।

Verse 38

तारक उवाच । त्वयि प्रसन्ने वरदे किमसाध्यं भवेन्मम । अतो याचे वरं त्वत्तः शृणु तन्मे पितामह

તારકે કહ્યું—હે વરદાતા! તમે પ્રસન્ન હો તો મારા માટે શું અસાધ્ય રહી શકે? તેથી હું તમારાથી વર માગું છું; હે પિતામહ બ્રહ્મા, મારી વિનંતી સાંભળો।

Verse 39

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । देयं वरद्वयं मह्यं कृपां कृत्वा ममोपरि

હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવા ઇચ્છતા હો, તો મારી ઉપર કૃપા કરીને આ બે વર મને અર્પણ કરો।

Verse 40

त्वया च निर्मिते लोके सकलेऽस्मिन्महाप्रभो । मत्तुल्यो बलवान्नूनं न भवेत्कोऽपि वै पुमान्

હે મહાપ્રભુ! તમે રચેલા આ સમગ્ર લોકમાં નિશ્ચયે મારા સમાન બળવાન કોઈ પુરુષ નથી।

Verse 41

शिववीर्यसमुत्पन्नः पुत्रस्सेनापतिर्यदा । भूत्वा शस्त्रं क्षिपेन्मह्यं तदा मे मरणं भवेत्

શિવવીર્યથી ઉત્પન્ન પુત્ર જ્યારે સેનાપતિ બની શસ્ત્ર ઉઠાવી મારી ઉપર ફેંકશે, ત્યારે જ મારું મરણ થશે।

Verse 42

इत्युक्तोऽथ तदा तेन दैत्येनाहं मुनीश्वर । वरं च तादृशं दत्त्वा स्वलोकमगमं द्रुतम्

હે મુનીશ્વર! તે દૈત્યે આમ કહ્યે ત્યારે મેં તેને એવો જ વર આપ્યો; અને વર આપી હું ત્વરિત મારા લોકમાં ગયો।

Verse 43

दैत्योऽपि स वरं लब्ध्वा मनसेप्सितमुत्तमम् । सुप्रसन्नोतरो भूत्वा शोणिताख्यपुरं गतः

તે દૈત્ય પણ મનમાં ઇચ્છિત ઉત્તમ વર મેળવી અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને પૂર્ણ તૃપ્ત હૃદયથી ‘શોણિતાખ્ય’ નામના નગરમાં ગયો.

Verse 44

अभिषिक्तस्तदा राज्ये त्रैलोक्यस्यासुरैस्सह । शुक्रेण दैत्यगुरुणाज्ञया मे स महासुरः

ત્યારે તે મહાસુર અસુરો સાથે ત્રિલોકના રાજ્યમાં અભિષિક્ત થયો—દૈત્યગુરુ શુક્રની આજ્ઞાથી, જેમ મને જણાવાયું હતું તેમ।

Verse 45

ततस्तु स महादैत्योऽभवस्त्रैलोक्यनायकः । स्वाज्ञां प्रवर्तयामास पीडयन्सचराचरम्

પછી તે મહાદૈત્ય ત્રિલોકનો નાયક બન્યો. પોતાની આજ્ઞા ચલાવતા તેણે સમગ્ર ચરાચર જગતને પીડિત કર્યું.

Verse 46

राज्यं चकार विधिवस्त्रिलोकस्य स तारकः । प्रजाश्च पालयामास पीडयन्निर्जरादिकान्

તારકે ત્રિલોકનું રાજ્ય વિધિવત્ ચલાવ્યું અને પ્રજાનું પાલન પણ કર્યું—પરંતુ દેવતાઓ વગેરે અમરોને પીડિત કરતો રહ્યો.

Verse 47

ततस्स तारको दैत्यस्तेषां रत्नान्युपाददे । इंद्रादिलोकपालानां स्वतो दत्तानि तद्भयात्

પછી દૈત્ય તારકે તેમના રત્નો હરી લીધાં—ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલોએ તેના ભયથી સ્વયં અર્પણ કરેલા એ જ ખજાના હતા।

Verse 48

इंद्रेणैरावतस्तस्य भयात्तस्मै समर्पितः । कुबेरेण तदा दत्ता निधयो नवसंख्यका

તેના ભયથી ઇન્દ્રએ પોતાનો ગજ ઐરાવત તેને સમર્પિત કર્યો; અને તે જ સમયે કુબેરએ પણ તેને નવ નિધિઓ અર્પણ કરી।

Verse 49

वरुणेन हयाः शुभ्रा ऋषिभिः कामकृत्तथा । सूर्येणोच्चैश्श्रवा दिव्यो भयात्तस्मै समर्पितः

વરুণએ તેને તેજસ્વી શ્વેત અશ્વો અર્પણ કર્યા; ઋષિઓએ પણ કામના પૂર્ણ કરનાર દાન આપ્યું. અને સૂર્યએ ભયથી દિવ્ય ઉચ્ચૈઃશ્રવા તેને સમર્પિત કર્યો.

Verse 50

यत्र यत्र शुभं वस्तु दृष्टं तेनासुरेण हि । तत्तद्गृहीतं तरसा निस्सारस्त्रिभवोऽभवत्

જ્યાં જ્યાં તે અસુરે કોઈ શુભ કે મૂલ્યવાન વસ્તુ જોઈ, ત્યાં ત્યાં તે તેને તરત જ ઝૂંટી લેતો; તેથી ત્રિલોક સાર-સમૃદ્ધિથી ખાલી થઈ ગયા।

Verse 51

समुद्राश्च तथा रत्नान्यदुस्तस्मै भयान्मुने । अकृष्टपच्यासीत्पृथ्वी प्रजाः कामदुघाः खिलाः

હે મુને, ભયથી સમુદ્રો અને રત્નોએ પણ પોતાને જ તેને અર્પણ કર્યા. ધરતી ખેડ્યા વિના અન્ન આપતી થઈ, અને સર્વત્ર પ્રજાઓ કામધેનુ સમાન ઇચ્છિત ફળ આપનાર બની ગઈ।

Verse 52

सूर्यश्च तपते तद्वत्तद्दुःखं न यथा भवेत् । चंद्रस्तु प्रभया दृश्यो वायुस्सर्वानुकूलवान्

સૂર્ય તેમ જ તપે છે, પરંતુ તેનો તાપ દુઃખનું કારણ ન બને. ચંદ્રમા મૃદુ પ્રભાથી મનોહર દેખાય છે, અને વાયુ સર્વને અનુકૂળ રહે છે।

Verse 53

देवानां चैव यद्द्रव्यं पितॄणां च परस्य च । तत्सर्वं समुपादत्तमसुरेण दुरात्मना

દેવોનું, પિતૃઓનું અને અન્યનું જે કંઈ ધન હતું—તે સર્વ દુરાત્મા અસુરે બળજબરીથી હરી લીધું.

Verse 54

वशीकृत्य स लोकांस्त्रीन्स्वयमिंद्रो बभूव ह । अद्वितीयः प्रभुश्चासीद्राज्यं चक्रेऽद्भुतं वशी

ત્રિલોકને વશ કરી તે પોતે જ ઇન્દ્ર બની ગયો. અદ્વિતીય પ્રભુ બની, તે વશીએ અદ્ભુત રાજ્ય સ્થાપ્યું.

Verse 55

निस्सार्य सकलान्देवान्दैत्यानस्थापयत्ततः । स्वयं नियोजयामास देवयोनिस्स्वकर्मणि

સર્વ દેવોને હાંકી કાઢીને તેણે તેમની જગ્યાએ દૈત્યોને બેસાડ્યા. અને પોતે જ દરેકને તેના યોગ્ય કર્મમાં નિયુક્ત કર્યો.

Verse 56

अथ तद्बाधिता देवास्सर्वे शक्रपुरोगमाः । मुने मां शरणं जग्मुरनाथा अतिविह्वलाः

પછી તેના પીડનથી દુઃખિત, શક્ર (ઇન્દ્ર) આગેવાન એવા સર્વ દેવો—હે મુનિ—અનાથ અને અત્યંત વ્યાકુળ થઈ મારી શરણમાં આવ્યા.