शिवस्य तपोऽनुष्ठानम् — Śiva’s Austerity and Meditation at Himavat (Gaṅgā-Region)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । वर्द्धमाना गिरेः पुत्री सा शक्ति लोकपूजिता । अष्टवर्षा यदा जाता हिमालयगृहे सती

બ્રહ્માએ કહ્યું—ગિરિરાજની પુત્રી એવી લોકપૂજિતા પરાશક્તિ ક્રમે વધતી ગઈ. જ્યારે તે આઠ વર્ષની થઈ, ત્યારે તે સતી હિમાલયના ગૃહમાં નિવાસ કરવા લાગી.

Verse 2

तज्जन्म गिरिशो ज्ञात्वा सतीविरहकातरः । कृत्वा तामद्भुतामन्तर्मुमोदातीव नारद

હે નારદ! તેનું જન્મ જાણીને ગિરીશ (શિવ) સતી-વિરહથી વ્યાકુળ હતા; તેમણે અંતરમાં તે અદ્ભુત સંકલ્પ કર્યો અને અત્યંત આનંદિત થયા.

Verse 3

तस्मिन्नेवान्तरे शम्भुर्लौकिकीं गतिमाश्रितः । समाधातुं मनस्सम्यक्तपः कर्त्तुं समैच्छत

એ જ સમયે શંભુએ લોકિક વર્તનની ગતિ ધારણ કરી, મનને સમ્યક સમાધિમાં સ્થિર કરીને યથાવિધિ તપ કરવાનું ઇચ્છ્યું.

Verse 4

कांश्चिद्गणवराञ्छान्तान्नंद्यादीनवगृह्य च । गङ्गावतारमगमद्धिमवत्प्रस्थमुत्तमम्

નંદી આદિ શાંત શ્રેષ્ઠ ગણોને સાથે લઈને, ગંગાવતરણ કરાવવા માટે તે હિમવાનના ઉત્તમ ઢાળપ્રદેશે ગયો।

Verse 5

यत्र गंगा निपतिता पुरा ब्रह्मपुरात्स्रुता । सर्वाघौघविनाशाय पावनी परमा मुने

હે મુને, એ જ સ્થાને ગંગા પૂર્વે બ્રહ્મલોકમાંથી પ્રવાહિત થઈ અવતરેલી હતી—સમસ્ત પાપસમૂહના વિનાશ માટે, પરમ પાવની।

Verse 6

हरे ध्यानपरे तिस्मिन्प्रमथा ध्यानतत्पराः । अभवन्केचिदपरे नन्दिभृंग्यादयो गणाः

હર (શિવ) ધ્યાનમાં લીન હતા ત્યારે પ્રમથો પણ ધ્યાનપરાયણ બન્યા; તેમાં નંદી, ભૃંગી આદિ અન્ય ગણો પણ એ જ સમાધિમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 7

चेतो ज्ञानभवं नित्यं ज्योतीरूपं निरामयम् । जगन्मयं चिदानन्दं द्वैतहीनं निराश्रयम्

તે ચેતના અને જ્ઞાનનો નિત્ય સ્ત્રોત છે, જ્યોતિસ્વરૂપ અને નિરામય છે. તે જગતમાં વ્યાપ્ત ચિદાનંદ છે—દ્વૈતહીન અને નિરાશ્રય।

Verse 9

सेवां चक्रुस्तदा केचिद्गणाः शम्भोः परात्मनः । नैवाकूजंस्तु मौना हि द्वरपाः केचनाभवन्

ત્યારે શંભુ—પરમાત્મા—ના કેટલાક ગણોએ સેવા કરી. કેટલાક દ્વારપાળ બની મૌન રહ્યા અને કોઈ અવાજ ન કર્યો.

Verse 10

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम हिमभूधरः । शङ्करस्यौषधिप्रस्थं श्रुत्वागमनमादरात्

એ જ સમયે હિમભૂધર (હિમાલય) તરત ત્યાં ગયો. શંકરનું ઔષધિ-પ્રસ્થ પર આગમન આદરથી સાંભળી, તે સન્માનપૂર્વક તેમને મળવા દોડ્યો.

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायान्तृतीये पार्वतीखण्डे शिवशैलसमागमवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં ‘શિવશૈલ સમાગમ વર્ણન’ નામનો એકાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 12

हिमालय उवाच । देवदेव महादेव कपर्दिच्छंकर प्रभो । त्वयैव लोकनाथेन पालितं भुवनत्रयम्

હિમાલય બોલ્યા—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, હે કપર્દિન, હે શંકર પ્રભુ! તમે જ લોકનાથ છો; તમારા દ્વારા જ ત્રિભુવનનું પાલન અને રક્ષણ થાય છે.

Verse 13

नमस्ते देवदेवेश योगिरूपधराय च । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं सगुणाय विहारिणे

હે દેવદેવેશ! યોગિરূপ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. નિર્ગુણ—ગુણાતીત તમને નમસ્કાર, અને સગુણ બની પ્રગટ જગતમાં લીલાથી વિહાર કરનાર તમને પણ નમસ્કાર.

Verse 14

कैलासवासिने शम्भो सर्वलोकाटनाय च । नमस्ते परमेशाय लीलाकाराय शूलिने

હે શંભુ! કૈલાસવાસી, સર્વ લોકોમાં વિહરનાર તમને નમસ્કાર. હે પરમેશ્વર! લીલાથી રૂપ ધારણ કરનાર અને ત્રિશૂલધારી તમને પ્રણામ.

Verse 15

परिपूर्णगुणाधानविकाररहितायते । नमोऽनीहाय वीहाय धीराय परमात्मने

સમસ્ત શુભ ગુણોના પરિપૂર્ણ આધાર, વિકૃતિરહિત; ઇચ્છારહિત અને સાંસારિક પ્રયત્નથી પરે એવા ધીર પરમાત્માને નમસ્કાર।

Verse 16

अबहिर्भोगकाराय जनवत्सलते नमः । त्रिगुणाधीश मायेश ब्रह्मणे परमात्मने

બાહ્ય આસક્તિમાં ન ફસાવી ભોગ આપનાર, જનવત્સલ પ્રભુને નમઃ। ત્રિગુણાધીશ, માયેશ, પરબ્રહ્મ પરમાત્માને નમસ્કાર।

Verse 17

विष्णुब्रह्मादिसेव्याय विष्णुब्रह्मस्वरूपिणे । विष्णुब्रह्मकदात्रे ते भक्तप्रिय नमोऽस्तु ते

વિષ્ણુ, બ્રહ્મા આદિ દેવોથી સેવિત એવા તમને નમસ્કાર; વિષ્ણુ-બ્રહ્મ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. વિષ્ણુ અને બ્રહ્માને તેમના તેમના પદ અને શક્તિ આપનાર, ભક્તપ્રિય—તમને પ્રણામ.

Verse 18

तपोरत तपस्थानसुतपः फलदायिने । तपःप्रियाय शान्ताय नमस्ते ब्रह्मरूपिणे

તપમાં રત, પવિત્ર તપસ્થાનોમાં કરેલા તપનું ફળ આપનાર; તપપ્રિય, શાંત, બ્રહ્મસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર।

Verse 19

व्यवहारकरायैव लोकाचारकराय ते । सगुणाय परेशाय नमोस्तु परमात्मने

જગતના વ્યવહાર અને લોકાચાર સ્થાપનાર; ભક્તહિતે સગુણ બનીને પણ પરમેશ્વર એવા પરમાત્માને નમોસ્તુ।

Verse 20

लीला तव महेशानावेद्या साधुसुखप्रदा । भक्ताधीनस्वरूपोऽसि भक्तवश्यो हि कर्मकृत्

હે મહેશાન! તમારી લીલા સંપૂર્ણ અવેદ્ય છે, છતાં સાધુઓને સુખ આપે છે. તમે ભક્તાધીન સમાન સ્વરૂપ ધારણ કરો છો; ભક્તિથી વશ થઈ તેમના હિતે કર્મ કરો છો।

Verse 21

मम भाग्योदयादत्र त्वमागत इह प्रभो । सनाथ कृतवान्मां त्वं वर्णितो दानवत्सलः

હે પ્રભુ! મારા ભાગ્યોદયથી તમે અહીં આવ્યા. તમે મને સનાથ કર્યો; તમે દાનવો પ્રત્યે પણ કરુણાવાન તરીકે પ્રસિદ્ધ છો।

Verse 22

अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम । अद्य मे सफलं सर्वं यदत्र त्वं समागतः

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, મારું જીવન પણ ધન્ય બન્યું. આજે મારું સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થયું, કારણ કે તમે અહીં પધાર્યા છો.

Verse 23

ज्ञात्वा मां दासमव्यग्रमाज्ञान्देहि महेश्वर । त्वत्सेवां च महाप्रीत्या कुर्यामहमनन्यधीः

હે મહેશ્વર! મને તમારો અવ્યગ્ર દાસ જાણીને મને આજ્ઞા આપો, જેથી હું મહાપ્રીતિથી એકનિષ્ઠ ચિત્તે તમારી સેવા કરી શકું.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरीशस्य महेश्वरः । किंचिदुन्मील्य नेत्रे च ददर्श सगणं गिरिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: ગિરીશના વચનો સાંભળી મહેશ્વરે થોડું નેત્ર ઉઘાડી ગણો સહિત પર્વતને જોયો.

Verse 25

सगणं तन्तथा दृष्ट्वा गिरिराजं वृषध्वजः । उवाच ध्यानयोगस्थः स्मयन्निव जगत्पतिः

ગણો સહિત ગિરિરાજને આમ આવેલો જોઈ વૃષધ્વજ, ધ્યાનયોગમાં સ્થિત જગત્પતિ, જાણે સ્મિત કરતાં બોલ્યા.

Verse 26

महेश्वर उवाच । तव पृष्ठे तपस्तप्तुं रहस्यमहमागतः । यथा न कोपि निकटं समायातु तथा कुरु

મહેશ્વરે કહ્યું: તારા પીઠ પાછળ ગુપ્ત રીતે તપ કરવા હું આવ્યો છું. એવી વ્યવસ્થા કર કે કોઈ પણ નજીક ન આવે.

Verse 27

त्वं महात्मा तपोधामा मुनीनां च सदाश्रयः । देवानां राक्षसानां च परेषां च महात्मनाम्

તમે મહાત્મા છો, તપસ્યાનું ધામ છો અને મુનિઓના સદાશ્રય છો; દેવો, રાક્ષસો તથા અન્ય મહાત્માઓના પણ તમે જ આશ્રય છો.

Verse 28

सदा वासो द्विजादीनां गंगापूतश्च नित्यदा । परोपकारी सर्वेषां गिरीणामधिपः प्रभुः

તે સદા દ્વિજાદિ સાધકોનું નિવાસસ્થાન છે અને નિત્ય ગંગાથી પવિત્ર છે. સર્વનો ઉપકાર કરનાર, પર્વતોમાં અધિપતિ પ્રભુ છે.

Verse 29

अहं तपश्चराम्यत्र गंगावतरणे स्थले । आश्रितस्तव सुप्रीतो गिरिराज यतात्मवान्

હું અહીં ગંગાવતરણના આ પવિત્ર સ્થાને તપ કરું છું. હે ગિરિરાજ, તમારા આશ્રયે હું અત્યંત પ્રસન્ન અને સંયમી રહું છું.

Verse 30

निर्विघ्नं मे तपश्चात्र हेतुना येन शैलप । सर्वथा हि गिरिश्रेष्ठ सुयत्नं कुरु साम्प्रतम्

હે શૈલપ, જે ઉપાયથી મારું તપ અહીં નિર્વિઘ્ન ચાલે—હે ગિરિશ્રેષ્ઠ, અત્યારે સર્વ રીતે ઉત્તમ પ્રયત્ન કરો.

Verse 31

ममेदमेव परमं सेवनं पर्वतोत्तम । स्वगृहं गच्छ सत्प्रीत्या तत्संपादय यत्नतः

હે પર્વતોત્તમ! આ જ મારી પરમ સેવા છે—સત્પ્રીતિ સાથે પોતાના ગૃહે જા અને તે કાર્ય યત્નપૂર્વક પૂર્ણ કર.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथस्तूष्णीमास स सूतिकृत् । गिरिराजस्तदा शम्भुं प्रणयादिदमब्रवीत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને જગન્નાથ, સૃષ્ટિ-પ્રવર્તક, મૌન થઈ ગયા. ત્યાર પછી ગિરિરાજ હિમાલયે પ્રેમભક્તિથી શંભુને આ રીતે કહ્યું.

Verse 33

हिमालय उवाच । पूजितोऽसि जगन्नाथ मया त्वम्परमेश्वर । स्वागतेनाद्य विषये स्थितं त्वाम्प्रार्थयामि किम्

હિમાલય બોલ્યા—હે જગન્નાથ, હે પરમેશ્વર! મેં તમારી પૂજા કરી છે. આજે તમે કૃપાથી અહીં પધારીને હાજર છો; હું આપથી કયો વર માગું?

Verse 34

महता तपसा त्वं हि देवैर्यत्नपराश्रितैः । न प्राप्यसे महेशान स त्वं स्वयमुपस्थितः

હે મહેશાન! દેવો મહાન તપસ્યા અને સર્વ પ્રયત્નો કરીને પણ તમને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી; છતાં એ જ પ્રભુ પોતાની સ્વેચ્છા અને કૃપાથી સ્વયં અહીં પ્રગટ થયા છે.

Verse 35

मत्तोप्यन्यतमो नास्ति न मत्तोऽन्योऽस्ति पुण्यवान् । भवानिति च मत्पृष्ठे तपसे समुपस्थितः

“મારા કરતાં શ્રેષ્ઠ કોઈ નથી, અને મારા કરતાં વધુ પુણ્યવાન પણ કોઈ નથી. છતાં તું મને ‘ભવાન’ કહીને મારી પાસે તપ માટે હાજર થયો છે.”

Verse 36

देवेन्द्रादधिकम्मन्ये स्वात्मानम्परमेश्वर । सगणेन त्वयागत्य कृतोऽनुग्रहभागहम्

હે પરમેશ્વર! હું મને દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્ર કરતાં પણ વધુ ધન્ય માનું છું; કારણ કે તમે તમારા ગણો સહિત અહીં આવી મને તમારી કૃપાનો ભાગી બનાવ્યો છે।

Verse 37

निर्विघ्नं कुरु देवेश स्वतन्त्रः परमन्तपः । करिष्येऽहन्तथा सेवां दासोऽहन्ते सदा प्रभो

હે દેવેશ, આ કાર્યને નિર્વિઘ્ન કર; તું સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર, પરમ દુઃખનાશક છે. હું વિધિ મુજબ તેવી જ સેવા કરીશ; હે પ્રભુ, હું સદા તારો દાસ છું.

Verse 38

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजोऽसौ स्वं वेश्म द्रुतमागतः । वृत्तांत्तं तं समाचख्यौ प्रियायै च समादरात्

બ્રહ્માએ કહ્યું— આમ કહી તે ગિરિરાજ ઝડપથી પોતાના નિવાસે આવ્યો અને આદરપૂર્વક પોતાની પ્રિયાને તે સમગ્ર વર્તાંત કહ્યો.

Verse 39

नीयमानान्परीवारान्स्वगणानपि नारद । समाहूयाखिलाञ्छैलपतिः प्रोवाच तत्त्वतः

હે નારદ, પોતાના સેવકો અને સર્વ અનુયાયીઓને લઈ જવાતા જોઈ શૈલપતિ (હિમાલય) એ બધાને બોલાવીને તત્ત્વસત્ય મુજબ વાત કહી.

Verse 40

हिमालय उवाच । अद्य प्रभृति नो यातु कोपि गंगावतारणम् । मच्छासनेन मत्प्रस्थं सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

હિમાલય બોલ્યા—આજથી કોઈ પણ ગંગાવતરણ કરવા આગળ ન વધે. મારા શાસન અને અધિકારથી આ મારી દૃઢ આજ્ઞા છે; હું સત્ય જ કહું છું।

Verse 41

गमिष्यति जनः कश्चित्तत्र चेत्तं महाखलम् । दण्डयिष्ये विशेषेण सत्यमेतन्मयोदितम्

જો કોઈ ત્યાં જશે અને તે મહાદુષ્ટ નીકળશે, તો હું તેને વિશેષ રીતે કઠોર દંડ આપીશ. આ મેં સત્યરૂપે જાહેર કર્યું છે।

Verse 42

इति तान्स नियम्याशु स्वगणान्निखिलान्मुने । सुयत्नं कृतवाञ्छैलस्तं शृणु त्वं वदामि ते

આ રીતે, હે મુનિ, તેણે પોતાના સર્વ ગણોને તત્કાળ નિયંત્રિત કર્યા. પછી શૈલ (હિમાલય)એ મહાયત્નથી જે કર્યું તે સાંભળો—હું તમને કહું છું.