सतीविरहानन्तरं शम्भोश्चरितम् / Śiva’s Conduct After Satī’s Separation
અધ્યાય ૧૦ પ્રશ્નોત્તરરૂપે છે. નારદ બ્રહ્મા (વિધિ)ને પૂછે છે—સતીના દેહત્યાગ પછી શંભુએ વિરહ કેવી રીતે સહન કર્યો, ત્યારબાદ શું કર્યું, ક્યારે અને શા માટે તપ માટે હિમવત્ પ્રદેશ તરફ ગયા, અને પાર્વતીને શિવપ્રાપ્તિ થવા માટેની પરિસ્થિતિઓ કેવી રીતે રચાઈ. બ્રહ્મા મંગલમય, પાવન અને ભક્તિવર્ધક વર્ણન આપે છે—સતીસ્મરણથી શિવ શોકાકુલ થઈ દિગંબર બન્યા, ગૃહસ્થભાવ ત્યજી લોકલોકાંતરે વિહર્યા, વચ્ચે વચ્ચે દર્શન આપ્યા અને અંતે પર્વતપ્રદેશમાં પરત આવ્યા. આ અધ્યાય દૈવી શોકને યોગવૈરાગ્યરૂપે સમજાવી પાર્વતીના તપ, કામક્ષય અને પુનર્મિલનની ભૂમિકા બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाभाग विधे शैववर प्रभो । शिवलीलामिमां व्यासात्प्रीत्या मे वक्तुमर्हसि
નારદે કહ્યું: હે મહાભાગ, વિષ્ણુના શિષ્ય, હે બ્રહ્મા, શિવભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ! કૃપા કરીને શિવની આ દિવ્ય લીલા મને કહો, જેવી તમે વ્યાસ પાસેથી સાંભળી હતી.
Verse 2
सतीविरहयुक्शंम्भुः किं चक्रे चरितन्तथा । तपः कर्तुं कदायातो हिमवत्प्रस्थमुत्तमम्
સતી-વિરહના દુઃખથી યુક્ત શંભુએ ત્યારે શું કર્યું અને કેવી રીતે જીવન વિતાવ્યું? તેમજ તપ કરવા માટે તે હિમવાનના પરમ ઉત્તમ શિખરો પર ક્યારે ગયો?
Verse 3
शिवाशिवशिवादो ऽभूत्कथं कामक्षयश्च मे । तपः कृत्वा कथम्प्राप शिवं शम्भुं च पार्वती
'શિવ-અશિવ-શિવ' ઉચ્ચારણ અને ચિંતન કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયું? અને મારા કામનો ક્ષય કેવી રીતે થયો? તપસ્યા કરીને પાર્વતીએ સાક્ષાત્ શિવ-શંભુને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા?
Verse 4
तत्सर्वमपरं चापि शिवसच्चरितं परम् । वक्तुमर्हसि मे ब्रह्मन्महानन्दकरं शुभम्
હે બ્રહ્મન, તે બધા ઉપરાંત, તમે મને શિવનું તે પરમ અને સત્ય પવિત્ર ચરિત્ર પણ સંભળાવો, જે અત્યંત આનંદદાયક અને શુભ છે.
Verse 6
गणानाभाष्य शोचंस्तां तद्गुणान्प्रे मवर्धनान् । वर्णयामास सुप्रीत्या दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्
ગણોને સંબોધતા, તેમણે તેમના માટે શોક કર્યો અને અત્યંત પ્રેમથી તેમના તે ગુણોનું વર્ણન કર્યું જે પ્રેમને વધારે છે, આ રીતે સાંસારિક વ્યવહારની ગતિ પ્રદર્શિત કરી.
Verse 7
आगत्य स्वगिरिं शम्भुः प्रियाविरहकातरः । सस्मार स्वप्रियां देवीं सतीं प्राणाधिकां हृदा
પોતાના પર્વતધામે પરત આવી, પ્રિયાવિયોગથી વ્યાકુળ શંભુએ હૃદયમાં પ્રાણોથી પણ પ્રિય એવી દેવી સતીનું સ્મરણ કર્યું.
Verse 9
दिगम्बरो बभूवाथ त्यक्त्वा गार्हस्थ्यसद्गतिम् । पुनर्बभ्राम लोकन्वै सर्वांल्लीलाविशारदः
ત્યારે ગૃહસ્થ-આસક્તિની દોષભરી ગતિ ત્યજીને તે દિગંબર બન્યા; અને લીલામાં નિપુણ બની ફરી સર્વ લોકોમાં વિહર્યા.
Verse 10
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे भौमोत्पत्तिशिवलीलावर्णनं नाम दशमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય વિભાગ પાર્વતીખંડમાં ‘ભૂમિ-ઉત્પત્તિ તથા શિવની દિવ્ય લીલા-વર્ણન’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 11
समाधाय मनो यत्नात्समाधिन्दुःखनाशिनम । चकार च ददर्शासौ स्वरूपं निजमव्ययम्
તેણે પ્રયત્નપૂર્વક મનને સ્થિર કરીને દુઃખનાશક સમાધિમાં પ્રવેશ કર્યો; અને તે તન્મયતામાં પોતાનું અવ્યય સ્વરૂપ દર્શન કર્યું।
Verse 12
इत्थं चिरतरं स्थाणुस्तस्थौ ध्वस्तगुणत्रयः । निर्विकारी परम्ब्रह्म मायाधीशस्स्वयंप्रभुः
આ રીતે અતિ દીર્ઘ સમય સુધી સ્થાણુ—ભગવાન શિવ—ત્રિગુણાતીત થઈ અચલ રહ્યા. તેઓ નિર્વિકાર પરબ્રહ્મ, માયાના અધિષ્ઠાતા, સ્વયંપ્રભુ અને સ્વસ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત હતા.
Verse 13
ततस्समाधिन्तत्त्याज व्यतीय ह्यमितास्समाः । यदा तदा बभूवाशु चरितं तद्वदामि वः
પછી તેમણે તે સમાધિનો ત્યાગ કર્યો; વચ્ચે અપરિમિત વર્ષો વીતી ગયા હતા. ત્યારબાદ જે જે બન્યું અને તે કેવી રીતે ત્વરિત બન્યું—એ ચરિત હું હવે તમને કહું છું.
Verse 14
प्रभोर्ललाटदेशात्तु यत्पृषच्छ्रमसंभवम् । पपात धरणौ तत्र स बभूव शिशुर्द्रुतम्
પ્રભુના લલાટ પ્રદેશમાંથી પરિશ્રમથી ઉત્પન્ન એક બિંદુ ધરતી પર પડ્યો; અને ત્યાં જ તે તત્કાળ એક શિશુ બની ગયો.
Verse 15
चतुर्भुजोऽरुणाकारो रमणीयाकृतिर्मुने । अलौकिकद्युतिः श्रीमांस्तेजस्वी परदुस्सहः
હે મુને, તે ચતુર્ભુજ, અરુણવર્ણ અને અતિ રમણીય આકૃતિવાળો હતો. તેની કાંતિ અલૌકિક હતી; તે શ્રીમંત, તેજસ્વી અને અન્ય માટે દુઃસહ હતો.
Verse 16
रुरोद स शिशुस्तस्य पुरो हि परमेशितुः । प्राकृतात्मजवत्तत्र भवाचाररतस्य हि
તે શિશુ ત્યાં તે પરમેશ્વરના સમક્ષ ખરેખર રડી પડ્યો; અને સંસારાચારામાં રત થઈ, સામાન્ય પુત્રની જેમ વર્તવા લાગ્યો।
Verse 17
तदा विचार्य सुधिया धृत्वा सुस्त्रीतनुं क्षितिः । आविर्बभूव तत्रैव भयमानीय शंकरात्
ત્યારે શુદ્ધ બુદ્ધિથી વિચાર કરીને પૃથ્વીએ સદ્ સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું; અને શંકરના ભયથી વ્યાકુળ થઈ ત્યાં જ પ્રગટ થઈ।
Verse 18
तम्बालं द्रुतमुत्थाय क्रोडयां निदधे वरम् । स्तन्यं सापाययत्प्रीत्या दुग्धं स्वोपरिसम्भवम्
તે ઝડપથી ઊભી થઈ તે ઉત્તમ બાળકને ગોદમાં મૂક્યો; પછી પ્રેમથી તેને પોતાનું સ્તન્ય પાવડાવ્યું—એ દૂધ તેના પોતાના દેહમાંથી જ ઉત્પન્ન થયું હતું।
Verse 19
चुचुम्ब तन्मुखं स्नेहात्स्मित्वा क्रीडयदात्मजम् । सत्यभावात्स्वयं माता परमेशहितावहा
સ્નેહથી તેણે તેના મુખનું ચુંબન કર્યું; સ્મિત સાથે પોતાના પુત્ર સાથે ક્રીડા કરી. પોતાના સત્યભાવના બળથી તે માતા સ્વયં પરમેશ્વર માટે કલ્યાણવાહિની બની।
Verse 20
तद्दृष्ट्वा चरितं शम्भुः कौतुकी सूतिकृत्कृती । अन्तर्यामी विहस्याथोवाच ज्ञात्वा रसां हरः
તે વર્તન જોઈ શંભુ, દાઈના રૂપમાં કૌતુકમય અને કૃતકૃત્ય, અંતર્યામી હર હસ્યા. આંતરિક રસ જાણી પછી તેમણે વાણી ઉચ્ચારી.
Verse 21
धन्या त्वं धरणि प्रीत्या पालयैतं सुतं मम । त्वय्युद्भूतंश्रमजलान्महातेजस्विनो वरम्
હે ધરણી, તું ધન્ય છે. પ્રેમપૂર્વક મારા આ પુત્રનું પાલન કર—એ પરમ ઉત્તમ, મહાતેજસ્વી છે; જેના શ્રમજલરૂપ સ્વેદબિંદુઓ તારા પર ઉદ્ભવ્યા છે.
Verse 22
मम श्रमकभूर्बालो यद्यपि प्रियकृत्क्षिते । त्वन्नाम्ना स्याद्भवेत्ख्यातस्त्रितापरहितस्सदा
હે ક્ષિતે, યદ્યપિ આ મારો બાળક શ્રમથી જન્મેલો અને હજી નાનો છે, તથાપિ તારા નામને ધારણ કરીને તે ખ્યાતિ પામશે અને સદા ત્રિતાપથી રહિત રહેશે.
Verse 23
असौ बालः कुदाता हि भविष्यति गुणी तव । ममापि सुखदाता हि गृहाणैनं यथारुचि
આ બાળક નિશ્ચયે તારા માટે યોગ્ય દાન આપનાર અને ગુણવાન બનશે; અને મારા માટે પણ સુખદાતા બનશે. તારી ઇચ્છા મુજબ તેને સ્વીકાર કર.
Verse 24
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ किंचिद्विरहमुक्तधीः । लोकाचारकरो रुद्रो निर्विकारी सताम्प्रियः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહી રુદ્ર મૌન થયા; તેમની બુદ્ધિમાં કિંચિત પણ વિરહ ન હતો. લોકાચાર સ્થાપનાર, નિર્વિકાર રુદ્ર સજ્જનોના પ્રિય હતા.
Verse 25
अपि क्षितिर्जगामाशु शिवाज्ञामधिगम्य सा । स्वस्थानं ससुता प्राप सुखमात्यंतिकं च वै
ત્યારે ક્ષિતિ (પાર્વતી) એ શિવની આજ્ઞા તત્કાળ સમજીને તરત જ પ્રસ્થાન કર્યું. તે પુત્રসহ પોતાના ધામે પહોંચી અને પરમ, અનંત સુખ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 27
विश्वेश्वरप्रसादेन ग्रहत्वं प्राप्य भूमिजः । दिव्यं लोकं जगामाशु शुक्रलोकात्परं वरम्
વિશ્વેશ્વર (ભગવાન શિવ)ની કૃપાથી ભૂમિજે ગ્રહત્વ પ્રાપ્ત કર્યું અને તરત જ દિવ્ય, ઉત્તમ લોકમાં ગયો, જે શુક્રલોકથી પણ પર હતો.
Verse 28
इत्युक्तं शम्भुचरितं सतीविरहसंयुतम् । तपस्याचरणं शम्भोश्शृणु चादरतो मुने
આ રીતે સતી-વિરહથી યુક્ત શંભુનું પવિત્ર ચરિત્ર કહેવામાં આવ્યું. હવે, હે મુનિ, આદરપૂર્વક સાંભળો—ભગવાન શંભુએ કેવી રીતે તપશ્ચર્યા કરી.
Verse 276
स बालो भौम इत्याख्यां प्राप्य भूत्वा युवा द्रुतम् । तस्यां काश्यां चिरं कालं सिषेवे शंकरम्प्रभुम्
તે બાળક ‘ભૌમ’ નામ પામી ઝડપથી યુવાન થયો; અને તે કાશીમાં તેણે પરમપ્રભુ શંકરની દીર્ઘકાળ સુધી સેવા-પૂજા કરી.
Frequently Asked Questions
The aftermath of Satī’s separation/death: Śiva’s grief, renunciant shift (digambara, leaving household life), wandering across worlds, and return toward the mountain region—narratively preparing for Pārvatī’s tapas and eventual union.
Śiva’s viraha is presented as yogic transmutation: sorrow becomes detachment and universal wandering becomes a līlā that reorders cosmic conditions for Śakti’s re-manifestation and disciplined approach through tapas.
Śiva as Śambhu/Śaṅkara in ascetic mode (digambara), as the devotee-protecting ‘bhaktaśaṅkara’, and as the līlā-adept wanderer whose movements create the narrative space for Pārvatī’s attainment.