हिमाचलविवाहवर्णनम् — Description of Himācala’s (context for) Marriage / The Himālaya-Marriage Narrative (Chapter Opening)
આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે કે દક્ષયજ્ઞમાં દેહ ત્યાગ કર્યા પછી સતી કેવી રીતે ફરી ગિરિસુતા અને જગદંબિકા રૂપે પ્રગટ થઈ. બ્રહ્મા તેને શિવકથાનું પવિત્ર વર્ણન કહી ઉત્તર આપે છે અને હિમાચલ પર હર સાથે સતીની દિવ્ય લીલાઓનું પ્રસ્તુત કરે છે. હિમાચલની પ્રિયા મેના દેવીના નિર્ધારિત માતૃત્વને ઓળખે છે. દક્ષયજ્ઞના અપમાન પછી મેના શિવલોકમાં ભક્તિપૂર્વક દેવીની આરાધના કરે છે. સતી અંતરમાં મેના-પુત્રી રૂપે જન્મ લેવાનો સંકલ્પ કરીને દેહ ત્યાગે છે, પરંતુ સંકલ્પની સતતતા રહે છે. યોગ્ય સમયે દેવતાઓની સ્તુતિ વચ્ચે સતી મેના-પુત્રી રૂપે જન્મે છે—જે આગળ પાર્વતીના તપ અને શિવને પતિરૂપે પુનઃ પ્રાપ્ત કરવાની કથાનો આધાર બને છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे हिमाचलविवाहवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના તૃતીય ભાગ પાર્વતીખંડમાં ‘હિમાચલ વિવાહ વર્ણન’ નામે પ્રથમ અધ્યાય આરંભ થાય છે.
Verse 2
कथं कृत्वा तपोऽत्युग्रम्पतिमाप शिवं च सा । एतन्मे पृच्छते सम्यक्कथय त्वं विशेषतः
તેણે કયા પ્રકારની અત્યંત ઉગ્ર તપશ્ચર્યા કરીને શિવને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કર્યો? હું આ ચોક્કસ પૂછું છું—તું વિશેષ રીતે વિગતે કહો.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं मुनिशार्दूल शिवाचरितमुत्तमम् । पावनं परमं दिव्यं सर्वपापहरं शुभम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, શિવનું ઉત્તમ ચરિત્ર સાંભળ; તે પરમ પાવન, દિવ્ય, શુભ અને સર્વ પાપ હરણ કરનારું છે.
Verse 4
यदा दाक्षायणी देवी हरेण सहिता मुदा । हिमाचले सुचिक्रीडे लीलया परमेश्वरी
જ્યારે દાક્ષાયણી દેવી આનંદપૂર્વક હર (શિવ) સાથે સંયુક્ત હતી, ત્યારે પરમેશ્વરી હિમાચલ પર પવિત્ર મંગલ લીલાથી ક્રીડા કરતી હતી.
Verse 5
मत्सुतेयमिति ज्ञात्वा सिषेवे मातृवर्चसा । हिमाचलप्रिया मेना सर्वर्द्धिभिरनिर्भरा
“આ મારી જ પુત્રી છે” એમ જાણી હિમાચલની પ્રિયા રાણી મેના માતૃતેજથી તેની સેવા અને પાલન કરતી રહી; સર્વ સમૃદ્ધિથી પરિપૂર્ણ રહી સંતોષમાં હતી।
Verse 6
यदा दाक्षायणी रुष्टा नादृता स्वतनुं जहौ । पित्रा दक्षेण तद्यज्ञे संगता परमेश्वरी
જ્યારે દાક્ષાયણી (સતી) યોગ્ય સન્માન ન મળતાં રોષે ભરાઈ પોતાનું દેહ ત્યજી દીધું, ત્યારે પિતા દક્ષે યોજેલા એ જ યજ્ઞમાં પરમેશ્વરી દેવી હાજર હતી।
Verse 7
तदैव मेनका तां सा हिमाचलप्रिया मुने । शिवलोकस्थितां देवीमारिराधयिषुस्तदा
હે મુને, એ જ સમયે હિમાચલની પ્રિયા મેનકાએ શિવલોકમાં સ્થિત તે દેવીની કૃપા મેળવવા ભક્તિપૂર્વક આરાધના આરંભી।
Verse 8
तस्यामहं सुता स्यामित्यवधार्य सती हृदा । त्यक्तदेहा मनो दध्रे भवितुं हिमवत्सुता
“હું તેની પુત્રી બનીશ” એવો હૃદયમાં નિશ્ચય કરીને, દેહ ત્યજી ચૂકેલી સતીએ હિમવાનની પુત્રી તરીકે જન્મ લેવા મન ધાર્યું।
Verse 9
समयं प्राप्य सा देवी सर्वदेवस्तुता पुनः । सती त्यक्ततनुः प्रीत्या मेनकातनयाभवत्
નિયત સમય આવતા, સર્વ દેવોથી ફરી સ્તુત થયેલી તે દેવી—પૂર્વ દેહ ત્યજી ચૂકેલી સતી—આનંદથી મેનકાની પુત્રી બની જન્મી।
Verse 10
नाम्ना सा पार्वती देवी तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । नारदस्योपदेशाद्वै पतिम्प्राप शिवं पुनः
પાર્વતી નામે પ્રસિદ્ધ દેવીએ અતિ દુષ્કર તપ કર્યું; અને નારદના ઉપદેશથી તેણે ફરી પતિરૂપે ભગવાન શિવને પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 11
नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । मेनकायास्समुत्पतिं विवाहं चरितं तथा
નારદે કહ્યું— હે બ્રહ્મન, હે વિધાતા, હે મહાપ્રાજ્ઞ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! મને મેનકાની ઉત્પત્તિ, તેનો વિવાહ અને તેનું ચરિત્ર કહો।
Verse 12
धन्या हि मेनका देवी यस्यां जाता सुता सती । अतो मान्या च धन्या च सर्वेषां सा पतिव्रता
ધન્યા છે દેવી મેનકા, જેમના ગર્ભે સતી નામની પુત્રી જન્મી. તેથી તે સર્વે માટે માનનીય અને ધન્ય છે, કારણ કે તે પતિવ્રતા છે।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं नारद मुने पार्वतीमातुरुद्भवम् । विवाहं चरितं चैव पावनं भक्तिवर्द्धनम्
બ્રહ્માએ કહ્યું— હે નારદ મુને, સાંભળો: પાર્વતીમાતાનો ઉદ્ભવ, તેનો વિવાહ અને તેનું ચરિત્ર—આ બધું પાવન છે અને ભક્તિ વધારનારું છે।
Verse 14
अस्त्युत्तरस्यां दिशि वै गिरीशो हिमवान्महान् । पर्वतो हि मुनिश्रेष्ठ महातेजास्समृद्धिभाक्
ઉત્તર દિશામાં નિશ્ચયે મહાન ગિરિરાજ હિમવાન વિદ્યમાન છે. હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે પર્વત મહાતેજસ્વી અને સમૃદ્ધિનો ધારક છે.
Verse 15
द्वैरूप्यं तस्य विख्यातं जंगमस्थिरभेदतः । वर्णयामि समासेन तस्य सूक्ष्मस्वरूपकम्
તે પરમેશ્વરનું દ્વૈરૂપ્ય પ્રસિદ્ધ છે—જંગમ અને સ્થાવર એવા ભેદથી. હવે હું સંક્ષેપમાં તેના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપનું વર્ણન કરું છું.
Verse 16
पूर्वापरौ तोयनिधी सुविगाह्य स्थितो हि यः । नानारत्नाकरो रम्यो मानदण्ड इव क्षितेः
જે પૂર્વ અને પશ્ચિમના સમુદ્રોમાં ઊંડે ઉતરી સ્થિર ઊભો છે; જે અનેક રત્નોની ખાણ, રમ્ય—જાણે ધરતી પર સ્થાપિત માપદંડ સમાન છે.
Verse 17
नानावृक्षसमाकीर्णो नानाशृंगसुचित्रितः । सिंहव्याघ्रादिपशुभिस्सेवितस्सुखिभिस्सदा
તે અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી ભરેલું અને વિવિધ શિખરોથી સુંદર રીતે શોભિત હતું. સિંહ, વાઘ વગેરે પશુઓ પણ ત્યાં સદા શાંત અને સુખી રહીને વિહાર કરતા.
Verse 18
तुषारनिधिरत्युग्रो नानाश्चर्यविचित्रितः । देवर्षिसिद्धमुनिभिस्संश्रितः शिवसंप्रियः
તે હિમનો અતિ પ્રચંડ ભંડાર, અનેક આશ્ચર્યોથી વિચિત્ર; દેવર્ષિ, સિદ્ધ અને મુનિઓ દ્વારા આશ્રિત—ભગવાન શિવને અત્યંત પ્રિય છે.
Verse 19
तपस्थानोऽतिपूतात्मा पावनश्च महात्मनाम् । तपस्सिद्धिप्रदोत्यंतं नानाधात्वाकरः शुभः
એ તપસ્થાન પરમ પવિત્ર સ્વભાવવાળું છે અને મહાત્માઓને પણ પાવન કરનારું છે. તે તપની પરમ સિદ્ધિ આપે છે; શુભ છે—જાણે નાનાધાતુઓની ખાણ જેવી, નાનાવિધ સિદ્ધિઓ પ્રદાન કરનારું.
Verse 20
स एव दिव्यरूपो हि रम्यः सर्वाङ्गसुन्दरः । विष्ण्वंशोऽविकृतः शैलराजराजस्सताम्प्रियः
તે નિશ્ચયે દિવ્યરૂપધારી, રમ્ય અને સર્વાંગસુંદર હતો. વિષ્ણુવંશમાં જન્મેલો, અવિકૃત; તે શૈલરાજોમાં રાજા અને સજ્જનોનો પ્રિય હતો.
Verse 21
कुलस्थित्यै च स गिरिर्धर्म्मवर्द्धनहेतवे । स्वविवाहं कर्त्तुमैच्छत्पितृदेवहितेच्छया
અને તે પર્વતરાજ (હિમાલય) પોતાના કુલની સ્થિરતા માટે તથા ધર્મવૃદ્ધિના હેતુથી, પિતૃઓ અને દેવોના હિતની ઇચ્છાથી, લગ્નનું આયોજન કરવા ઇચ્છતો હતો.
Verse 22
तस्मिन्नवसरे देवाः स्वार्थमाचिन्त्य कृत्स्नशः । ऊचुः पितॄन्समागत्य दिव्यान्प्रीत्या मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર! તે સમયે દેવોએ પોતાનો હેતુ સંપૂર્ણ વિચાર કરીને દિવ્ય પિતૃઓ પાસે જઈ પ્રેમપૂર્વક આદરથી તેમને કહ્યું।
Verse 23
देवा ऊचुः । सर्वे शृणुत नो वाक्यं पितरः प्रीतमानसाः । कर्त्तव्यं तत्तथैवाशु देवकार्य्येप्सवो यदि
દેવોએ કહ્યું—હે પિતૃઓ! પ્રસન્ન મનથી અમારી વાત સાંભળો. જો દેવકાર્યની સિદ્ધિ ઇચ્છતા હો, તો એ જ કાર્ય તત્કાળ એ રીતે કરો।
Verse 24
मेना नाम सुता या वो ज्येष्ठा मङ्गलरूपिणी । ताम्विवाह्य च सुप्रीत्या हिमाख्येन महीभृता
તમારી જેઠી પુત્રી ‘મેના’ નામની, મંગલરૂપિણી; તેને ‘હિમવાન’ નામના પર્વતરાજે અત્યંત પ્રીતિથી વિવાહ કર્યો।
Verse 25
एवं सर्वमहालाभः सर्वेषां च भविष्यति । युष्माकममराणां च दुःखहानिः पदे पदे
આ રીતે સૌને મહાન અને મંગલમય લાભ થશે; અને તમારાં અમર દેવોને પણ પગલે પગલે દુઃખનો નાશ થશે.
Verse 26
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यापरवचः पितरस्ते विमृश्य च । स्मृत्वा शापं सुतानां च प्रोचुरोमिति तद्वचः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આગળનાં વચનો સાંભળી તમારા પિતૃઓએ વિચાર કર્યો; અને પુત્રોના શાપને સ્મરીને તેમણે તે શબ્દ ઉચ્ચાર્યો—“ઓમ।”
Verse 27
ददुर्मेनां सुविधिना हिमागाय निजात्मजाम् । समुत्सवो महानासीत्तद्विवाहे सुमङ्गले
પછી મેનાએ વિધિપૂર્વક પોતાની પુત્રીને હિમાલયને અર્પણ કરી. તે સુમંગલ વિવાહમાં મહાન ઉત્સવ થયો.
Verse 28
हर्य्यादयाऽपि ते देवा मुनयश्चापरोखिलाः । आजग्मुस्तत्र संस्मृत्य वामदेवं भवं धिया
પછી હરિ વગેરે દેવો તથા અન્ય સર્વ મુનિઓ પણ ત્યાં આવ્યા; અને એકાગ્ર ચિત્તે વામદેવ સ્વરૂપ શુભ ભવ (શિવ)નું સ્મરણ કરતા રહ્યા.
Verse 29
उत्सवं कारयामासुर्दत्त्वा दानान्यनेकशः । सुप्रशस्य पितॄन्दिव्यान्प्रशशंसुर्हिमाचलम्
તેમણે મહોત્સવ યોજ્યો અને અનેક પ્રકારનાં દાન પ્રચુર પ્રમાણમાં આપ્યાં. દિવ્ય પિતૃદેવોની યથાવિધી સ્તુતિ કરીને પવિત્ર ગિરિરાજ હિમાચલની પ્રશંસા કરી।
Verse 30
महामोदान्विता देवास्ते सर्वे समुनीश्वराः । संजग्मुः स्वस्वधामानि संस्मरन्तः शिवाशिवौ
મહાન આનંદથી યુક્ત તે બધા દેવો તથા મુનીશ્વરો, શિવ અને શિવાને સ્મરતાં સ્મરતાં પોતાના પોતાના ધામે ગયા।
Verse 31
कौतुकं बहु सम्प्राप्य सुविवाह्य प्रियां च ताम् । आजगाम स्वभवनं मुदमाप गिरीश्वरः
ઘણો ઉત્સવ અને મંગલ આનંદ પ્રાપ્ત કરીને, પોતાની પ્રિય પુત્રીનું વિધિવત્ વિવાહ કરાવી, ગિરીશ્વર (હિમાલય) પોતાના ભવનમાં પરત આવ્યા અને અત્યંત પ્રસન્ન થયા।
Verse 32
ब्रह्मोवाच मेनया हि हिमागस्य सुविवाहो मुनीश्वर । प्रोक्तो मे सुखदः प्रीत्या किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનીશ્વર, મેના અને હિમાલયનો શુભ વિવાહ મેં પ્રેમપૂર્વક, સુખદ રીતે વર્ણવ્યો છે. હવે તું વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Frequently Asked Questions
Satī’s relinquishing of her body at Dakṣa’s sacrificial rite (Dakṣa-yajña) and the subsequent explanation of how she becomes Girisutā—reborn as Himavat and Menā’s daughter.
The chapter frames rebirth as continuity of Śakti’s intention and divine function: the Goddess remains Jagadambikā while adopting a new familial and geographic matrix to re-establish Śiva–Śakti union and cosmic order.
Satī as Dākṣāyaṇī (Dakṣa’s daughter) transitions toward Girisutā/Menakātanayā (Menā’s daughter), while Śiva appears as Hara/Parameśvara; Menā is emphasized as the devotional maternal agent in the rebirth narrative.