दशशैवव्रतप्रश्नः — Inquiry into the Ten Principal Śaiva Vratas
અધ્યાય ૩૮માં ઋષિઓ સૂતજીની પ્રશંસા કરે છે કે તેઓ મંગલમય મહેશ્વર-કથા પ્રસારિત કરે છે, પછી પૂછે છે—કયા વ્રતથી શિવ પ્રસન્ન થાય છે જેથી ભક્તોને ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને મળે? સૂત કહે છે કે આ પ્રશ્ન અગાઉ પણ એક દિવ્ય પ્રસંગમાં પૂછાયો હતો; તેઓ જે સાંભળ્યું છે તે જ કહેશે અને શ્રવણને પાપહરક ગણાવે છે. ત્યારબાદ શિવનું પોતાનું ઉત્તર આવે છે—ઘણા વ્રતો ફળદાયક છે, પરંતુ જાબાલ-શ્રુતિના જાણકાર પ્રમાણરૂપે માન્ય એવા દસ મુખ્ય શૈવ વ્રતો વિશેષ રીતે નિર્દેશિત થાય છે. સંવાદરૂપ વર્ણન, વ્રતવર્ગીકરણ, યત્નપૂર્વક આચરણ અને ઋષિ→સૂત→પૂર્વ દિવ્ય પ્રશ્ન→શિવ એવી પરંપરા-પ્રમાણ સ્થાપી આગળ વ્રતવિધિ, અધિકાર અને ફળની ભૂમિકા તૈયાર થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव । यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्
ઋષિઓએ કહ્યું—તું ધન્ય છે, કૃતકૃત્ય છે; તારો જીવન સાચે સફળ છે, હે તાત! કારણ કે તું અમને મહેશ્વર (ભગવાન શિવ)ની શુભ કથા સંભળાવે છે.
Verse 2
बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् । सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते
હે સૂત! આ સત્ય વિષય બહુ ઋષિઓએ સાંભળ્યો હોવા છતાં, અમારા મનમાં કોઈ સંશય નથી; તેથી એ જ વર્ણન હું તને કહું છું.
Verse 3
केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् । कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्
કયા વ્રતથી શિવ પ્રસન્ન થઈ સత్సુખ—મંગલમય આનંદ—આપે છે? તું શિવકૃત્યોમાં કુશળ છે; તેથી અમે તને પૂછીએ છીએ.
Verse 4
भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै । तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते
જે વ્રતથી ભક્તો નિશ્ચિત રીતે ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્ને—પામે છે, તે તું વિશેષ રીતે કહો. હે વ્યાસશિષ્ય, તને નમસ્કાર.
Verse 5
सूत उवाच । सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः । स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्
સૂત બોલ્યા—હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, કરુણાસ્વરૂપ આપ સૌએ યોગ્ય પ્રશ્ન કર્યો છે. શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરીને હું જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ કહું છું.
Verse 6
यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा । हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति
તમે જેમ પૂછ્યું છે તેમ જ પ્રશ્ન વેધસા બ્રહ્માએ પણ કર્યો હતો; હરિ વિષ્ણુએ અને શિવા (પાર્વતી)એ પણ એ જ રીતે શંકરને પૂછ્યું હતું.
Verse 7
कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने । केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि
એક સમયે તેમણે પરમાત્માને પૂછ્યું—“હે પ્રભુ, કયા વ્રતથી તમે પ્રસન્ન થઈ ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપો છો?”
Verse 8
इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा । तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्
આ રીતે ત્યારે તેમના દ્વારા—અને તે સમયે હરિ (વિષ્ણુ) દ્વારા પણ—પ્રશ્નિત થઈ, હું આજે તે કહું છું; સાંભળો, આ શ્રવણ કરનારાના પાપ હરનારું વર્ણન છે।
Verse 9
शिव उवाच । भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै
શિવે કહ્યું—“મારા અનેક વ્રતો છે જે ભુક્તિ અને મુક્તિ આપે છે; તેમાં મુખ્ય વ્રતો જાણવાં યોગ્ય છે—તે ખરેખર દસ છે।”
Verse 10
दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः । तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा
જાબાલ શ્રુતિમાં પારંગત જન કહે છે કે શિવભક્તિના દસ શૈવવ્રત છે. તેથી દ્વિજોએ તે વ્રતો હંમેશાં પ્રયત્નપૂર્વક અવશ્ય કરવાં જોઈએ.
Verse 11
प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् । कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्
અષ્ટમીના પૂર્વ દિવસે પ્રયત્નપૂર્વક નક્તભોજનનું વ્રત કરવું જોઈએ. પરંતુ ખાસ કરીને કાલાષ્ટમીના દિવસે, હે હર, ભોજનનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 12
एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् । असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे
હે વિષ્ણુ! શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ ભોજનનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. પરંતુ કૃષ્ણ પક્ષની એકાદશીએ, હે હરિ, મારી પૂજા કરીને રાત્રે ભોજન કરવું જોઈએ।
Verse 13
त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् । असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः
શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ રાત્રે ભોજન કરવું જોઈએ. પરંતુ કૃષ્ણ પક્ષની ત્રયોદશી આવે ત્યારે તે અવસરે શિવવ્રતોનું વિધિપૂર્વક અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ।
Verse 14
निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे । उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः
સોમવારે રાત્રે યત્નપૂર્વક ભોજન કરવું જોઈએ. હે વિષ્ણુ! શિવમાં તત્પર ભક્તોએ બંને પક્ષોમાં અને સર્વકાળ આ નિયમનું પાલન કરવું જોઈએ।
Verse 15
व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः । यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे
આ સર્વ વ્રતોમાં શિવભક્તોને પ્રયત્નપૂર્વક ભોજન કરાવવું જોઈએ. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પોતાની શક્તિ મુજબ કર; કારણ કે આ ભોજન વ્રતની પૂર્ણતા અને ફળસિદ્ધિનું સાધન બને છે.
Verse 16
व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः । व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः
આ વ્રતો દ્વિજોએ નિયમપૂર્વક કરવાં જોઈએ. પરંતુ આ વ્રતો ત્યજી દેતાં એ જ દ્વિજ પોતાના ધર્મના ચોર, તસ્કર બની જાય છે.
Verse 17
मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति । मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्
મુક્તિ-માર્ગમાં પ્રવીણો કહે છે કે આ સાધના નિયમપૂર્વક કરવી જોઈએ. અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરાવતું ચાર પ્રકારનું સાધન પણ તેમણે જણાવ્યું છે।
Verse 18
शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये । वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी
શિવાર્ચન, રુદ્રજપ, શિવાલયમાં ઉપવાસ, અને વારાણસીમાં દેહત્યાગ—આ જ સનાતન મુક્તિ છે।
Verse 19
अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी । शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा
સોમવારે અષ્ટમી અને કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી—આ વ્રત નિશ્ચયે શિવને પ્રસન્ન કરનારું છે; તેમાં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 20
चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे । तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
હે હરિ! ચાર મુખ્ય વ્રતોમાં શિવરાત્રિ-વ્રત જ સર્વથી બળવાન છે. તેથી ભોગ અને મોક્ષના ફળ ઇચ્છનારોએ આ વ્રતને જ મુખ્ય સાધના રૂપે નિશ્ચયપૂર્વક કરવું જોઈએ।
Verse 21
एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् । एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्
મારા દ્વારા ઉપદેશિત આ વ્રત સિવાય મનુષ્યો માટે વધુ હિતકારક બીજું કશું નથી. આ વ્રત જ સર્વ માટે ધર્મસાધનનું સર્વોત્તમ સાધન છે।
Verse 22
निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा । वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे
હે હરિ, આ (વ્રત-પૂજન) નિષ્કામ અને સકામ—બધા માટે છે; સર્વ મનુષ્યો માટે, સર્વ વર્ણો અને સર્વ આશ્રમો માટે, તેમજ સ્ત્રીઓ અને બાળકો માટે પણ।
Verse 23
दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च । शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्
દાસો અને દાસીઓ માટે, તેમજ દેવતાઓ વગેરે માટે પણ—સમસ્ત દેહધારી જીવો માટે આ ઉત્તમ વ્રત હિતકારક છે।
Verse 24
माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता । निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी
માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષમાં ‘સાતી’ નામનું આ વ્રત વિશેષ શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે. જે વ્રત નિશીથ (મધરાત) સુધી વ્યાપે તે જ ગ્રહણ કરવું; તે હત્યાજન્ય પાપોના પણ કરોડોનો નાશ કરે છે।
Verse 25
तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव । श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते
હે કેશવ, મન એકાગ્ર કરીને સાંભળો. તે દિવસે પ્રાતઃકાળથી શરૂ કરીને જે કરવાનું છે, તે હું પ્રસન્નતાથી તને કહું છું।
Verse 26
प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः । समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः
પ્રાતઃ ઊઠીને, પરમાનંદથી યુક્ત બુદ્ધિમાન ભક્તે સ્નાનાદિથી શરૂ કરીને આળસ વિના નિત્યકર્મો કરવાં જોઈએ।
Verse 27
शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि । नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्
પછી શિવાલયમાં જઈ યથાવિધી પૂજા કરવી. ત્યારબાદ ભગવાન શિવને નમસ્કાર કરીને પછી સંકલ્પ યોગ્ય રીતે કરવો.
Verse 28
देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते । कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव
હે દેવોના દેવ, હે મહાદેવ, હે નીલકંઠ—તમને નમસ્કાર. હે પ્રભુ, હું તમારું શિવરાત્રિ-વ્રત કરવાનું ઇચ્છું છું.
Verse 29
तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति । कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि
હે દેવેશ, તમારા અનુગ્રહના પ્રભાવથી બધું નિર્વિઘ્ન બને. અને કામાદિ શત્રુઓ મને કદી પણ પીડા ન આપે.
Verse 30
एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् । सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै
આ રીતે સંકલ્પ કરીને પૂજાની સામગ્રી એકત્ર કરવી. પછી શુદ્ધ અને ઉત્તમ સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત, તથા આગમોમાં પ્રસિદ્ધ એવા લિંગની પૂજા કરવી.
Verse 31
रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् । शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे
રાત્રે ત્યાં સ્વયં જઈ ઉત્તમ વિધિથી વિધિ-કર્મ પૂર્ણ કરવું; શિવના જમણા ભાગે અથવા પશ્ચિમ દિશાના શુભ સ્થાને (વ્યવસ્થા કરવી).
Verse 32
निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ । पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः
પૂજાર્થે તે દ્રવ્યો શિવસન્નિધિમાં મૂકી, ઉત્તમ પુરુષે તે જ સ્થળે વિધિપૂર્વક ફરી સ્નાન કરવું જોઈએ।
Verse 33
परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा । आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्
શુભ અને સ્વચ્છ બહારનું વસ્ત્ર તથા તેવી જ પવિત્ર અંદરનું વસ્ત્ર ધારણ કરીને, ત્રણ વાર આચમન કરી, પછી વિધિપૂર્વક પૂજાનો આરંભ કરવો।
Verse 34
यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् । अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च
જે મંત્ર માટે જે દ્રવ્ય નિર્ધારિત હોય, તે જ દ્રવ્યથી પૂજા કરવી. હર (શિવ)ની પૂજા મંત્ર વિના ક્યારેય કરવી નહીં।
Verse 35
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः । पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः
ભક્તિભાવથી યુક્ત થઈ રાત્રિના પ્રથમ યામમાં ગીત, વાદ્ય અને નૃત્ય સાથે ભગવાન શિવની પૂજા કરવી. આમ પૂજન કરીને પછી બુદ્ધિમાન ભક્તે મંત્રજપ કરવો.
Verse 36
पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि । कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्
ત્યારે જો તે મંત્રસમર્થ હોય તો શ્રેષ્ઠ પાર્થિવ (માટીનાં) લિંગનું નિર્માણ કરવું. નિત્યકર્મ પૂર્ણ કરીને પછી તે પાર્થિવ લિંગની વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી.
Verse 37
प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्
પ્રથમ માટીનું પાર્થિવ લિંગ બનાવી, પછી તેનું વિધિપૂર્વક સ્થાપન કરવું. નાનાવિધ સ્તોત્રોથી વૃષભધ્વજ દેવ—ભગવાન શિવ—ને પ્રસન્ન કરવો.
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચોથા ભાગ કોટિરુદ્રસંહિતામાં, ‘વ્યાધેશ્વર-માહાત્મ્ય’ અંતર્ગત ‘શિવરાત્રિ-વ્રત-મહિમા-નિરૂપણ’ નામનો અડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 39
चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् । कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्
ચારેય યામોમાં ક્રમશઃ પહેલાં મૂર્તિઓના ચતુષ્કનું આવાહન કરીને, પછી વિધિને પગલે પગલે વિસર્જન સુધી ચલાવવી.
Verse 40
कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् । प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्
પ્રેમભક્તિથી રાત્રિ જાગરણ કરવું, મહોત્સવ સહિત. પછી પ્રાતઃ સ્નાન કરીને ત્યાં ફરી લિંગ સ્થાપી ભગવાન શિવની પૂજા કરવી.
Verse 41
ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः । कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः
ત્યારબાદ ખભા નમાવી, કરજોડે, વ્રતને વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ કરીને શંભુને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી અને તેમને વારંવાર નમસ્કાર કરવો.
Verse 42
नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया । विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्
હે મહાદેવ, તમારી આજ્ઞાથી મેં જે નિયમ ગ્રહણ કર્યો હતો, હે સ્વામી, તેને હવે હું વિસર્જિત કરું છું; આ અનુત્તમ વ્રત પૂર્ણ થયું છે.
Verse 43
व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च । सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि
હે દેવેશ, મારી શક્તિ મુજબ કરેલા આ વ્રતથી, હે આદ્ય શર્વ, તમે પ્રસન્ન થાઓ અને મારા પર કૃપા કરો.
Verse 44
पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि । नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्
શિવને પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને વિધિપૂર્વક દાન આપવું જોઈએ. માત્ર શિવને નમસ્કાર કરી તે નિયમ-વ્રતનું શાસ્ત્રોક્ત સમાપન કરવું જોઈએ.
Verse 45
यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः । भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्
યથાશક્તિ દ્વિજોને—વિશેષ કરીને શૈવ યતિઓને—ભોજન કરાવી પૂર્ણ સંતોષ આપવો જોઈએ; ત્યારબાદ જ પોતે ભોજન કરવું જોઈએ.
Verse 46
यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे । शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते
હે હરિ! રાત્રિના દરેક યામમાં શ્રેષ્ઠ ભક્તોએ જેમ પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને શિવરાત્રિએ—તે હું તમને કહું છું।
Verse 47
प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे । पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः
પ્રથમ યામમાં પણ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત હરના પાર્થિવ લિંગની પરમ ભક્તિથી, અનેક ઉત્તમ ઉપચારોથી પૂજા કરવી।
Verse 48
पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा । तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्
પંચદ્રવ્યોથી પ્રથમ સદા હરની પૂજા કરવી જોઈએ. અને દરેક દ્રવ્યને તેના-તેના મંત્રથી અલગ અલગ અર્પણ કરવું।
Verse 49
तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै । पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः
તે દ્રવ્ય અર્પણ કર્યા પછી જળધારા આપવી. ત્યારબાદ બુદ્ધિમાન ભક્ત જળધારાઓથી બાકી દ્રવ્યો ધોઈને દૂર કરે।
Verse 50
शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया । पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्
અષ્ટોત્તર-શત મંત્રનું પાઠ કરીને જળધારાથી ત્યાં શિવની પૂજા કરવી—જે નિર્ગુણ પણ છે અને ભક્તાર્થે ગુણરૂપ પણ ધારણ કરે છે।
Verse 51
गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् । अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्
ગુરુએ આપેલા મંત્રથી વૃષભધ્વજ (શિવ)ની પૂજા કરવી જોઈએ. નહિંતર તેમના નામ-મંત્રથી સદાશિવની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 52
चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः । कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः
સુગંધિત, વિવિધ ચંદનથી, અખંડિત તંડુલ (ચોખાના દાણા)થી અને કાળા તલથી—પરમાત્મા શંભુની પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 53
पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः । अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे
પુષ્પોથી—વિશેષ કરીને શતપત્ર કમળ અને કરવીર (કણેર)થી—અને આઠ નામ-મંત્રો સાથે ફરી શંકરને પુષ્પ અર્પણ કરવાં જોઈએ.
Verse 54
भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा । उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै
તે ભવ છે, શર્વ પણ છે; ફરી રુદ્ર અને પશુપતિ પણ. તે ઉગ્ર, મહાન અને ભીમ છે—આ જ તેના નામો છે—અને ઈશાન।
Verse 55
श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् । पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्
‘શ્રી’થી શરૂ થઈ ચતુર્થી વિભક્તિમાં પૂર્ણ થતા નામોથી શિવની પૂજા કરવી. પછી ધૂપ, દીપ અને ત્યારબાદ નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું.
Verse 56
आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः । अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्
દિવસના પ્રથમ યામમાં બુદ્ધિમાન ભક્તે પક્વ અન્ન નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરવું. પછી અર્ઘ્ય અને શ્રીફળ (નારિયેળ) આપી તાંબૂલ પણ શિવને નિવેદિત કરવું।
Verse 57
नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः । अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्
પ્રથમ ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર, પછી ધ્યાન, અને ત્યારબાદ ગુરુએ ઉપદેશેલ મંત્રનો જપ વિધાન છે. નહીંતર તે પંચાક્ષરી મંત્રથી શંકરને પ્રસન્ન કરવો.
Verse 58
धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् । पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्
પછી ધેનુમુદ્રા દર્શાવી શુદ્ધ જળથી તર્પણ કરવું. ત્યારબાદ પોતાની શક્તિ મુજબ પાંચ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાની વ્યવસ્થા કરવી.
Verse 59
महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह । ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्
અહીં જેટલો સમય યામ રહે તેટલો મહોત્સવ કરવો. પછી પૂજાનું ફળ તેમને નિવેદન કરીને વિધિપૂર્વક સમાપ્તિ (વિસર્જન) કરવું.
Verse 60
पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् । अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्
ફરી બીજા યામમાં પણ યોગ્ય સ્થિરતાથી સંકલ્પ કરવો. અથવા એકવાર જ સંકલ્પ કરીને એ જ વિધિ પ્રમાણે પૂજા કરવી.
Verse 61
द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् । पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्
પૂર્વે જણાવેલ દ્રવ્યો વડે પૂજા કરીને પછી ધારા (અભિષેક) અર્પણ કરવી. ત્યારબાદ અગાઉ કરતાં દ્વિગુણ મંત્રોચ્ચાર કરીને શિવનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું.
Verse 62
पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् । बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्
પૂર્વે નિર્ધારિત તલ અને જવ તથા કમળોથી શિવની પૂજા કરવી. અને ખાસ કરીને બિલ્વપત્રોથી પરમેશ્વરની અર્ચના કરવી.
Verse 63
अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा । मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन
બીજપૂર (માતુલુંગ) ફળથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું અને પાયસને નૈવેદ્યરૂપે ચઢાવવું. હે જનાર્દન, મંત્રજપ અગાઉ કરતાં દ્વિગુણ કરવો જોઈએ.
Verse 64
ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् । अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि
ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાનો પવિત્ર સંકલ્પ કરવો. અન્ય સર્વ ક્રિયાઓ પણ એ જ વિધિ પ્રમાણે યથાવત્ કરવી, જ્યાં સુધી દ્વિતીય દિવસ પૂર્ણ ન થાય।
Verse 65
यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् । यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च
ત્રીજો યામ આવે ત્યારે પૂર્વવત્ પૂજન કરવું. અને જ્યાં જવ અર્પણ કરવાનું હોય ત્યાં જવના બદલે ઘઉં તથા અર્કમાંથી ઉત્પન્ન પુષ્પો અર્પણ કરવા।
Verse 66
धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि । नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि
ત્યાં વિવિધ ધૂપોથી, નાનાવિધ દીપોથી, તેમજ નૈવેદ્યરૂપે અપુપ (પુઆ) અને નાનાપ્રકારના શાકોથી પણ, હે વિષ્ણો, પૂજન કરવામાં આવ્યું।
Verse 67
कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत । अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्
ત્યારબાદ કપૂરથી આરતીવિધિ કરીને નિયમ મુજબ આગળ વધે. દાડમ સાથે અર્ઘ્ય અર્પણ કરી પછી દ્વિગુણ જપ આચરે.
Verse 68
ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् । उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्
ત્યારબાદ બ્રાહ્મણ-ભોજનનો સંકલ્પ કરીને યોગ્ય દક્ષિણાસહિત તે કરાવવું. પછી પૂર્વવત્ ઉત્સવ કરવો, જ્યાં સુધી યામોની નિર્ધારિત અવધિ પૂર્ણ ન થાય.
Verse 69
यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् । प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्
ચોથા યામે, પ્રભાત થતાં, તેનું વિસર્જન કરવું. પછી પ્રયોગાદિ વિધિ ફરી કરીને શાસ્ત્રોક્ત રીતે પૂજા આચરવી.
Verse 70
माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा । शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्
માષ, પ્રિયંગુ, મુદગ અને સપ્તધાન્યથી, અથવા શંખી પુષ્પો તથા બિલ્વપત્રોથી પરમેશ્વર શિવની પૂજા કરવી.
Verse 71
नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि । अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्
ત્યાં વિવિધ મીઠાં નૈવેદ્ય અવશ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ; અથવા માષાન્ન (ઉડદનું અન્ન) અર્પણ કરીને સદાશિવને પ્રસન્ન કરવો જોઈએ.
Verse 72
अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे । विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च
કેળાના ફળથી અર્ઘ્ય આપવું જોઈએ; અથવા, હે હરિ, વિવિધ ફળોથી પણ અર્ઘ્ય આપી શિવને અર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 73
पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः । संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः
હે નરોત્તમ, પહેલાં કરતાં હવે મંત્રજપ દ્વિગુણ કરવો જોઈએ. બુદ્ધિમાન ભક્તે યથાશક્તિ બ્રાહ્મણ-ભોજનનો સંકલ્પ કરીને તેને પૂર્ણ કરવો જોઈએ.
Verse 74
गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः । महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः
ભક્તિપૂર્વક પવિત્ર ગીતો, વાદ્યો અને નૃત્યથી સમય વિતાવવો; ભક્તજનના મહોત્સવોમાં જોડાઈ, શુભ અરુણોદય થાય ત્યાં સુધી।
Verse 75
उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् । नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्
જ્યારે પ્રભાત થાય, ત્યારે ફરી સ્નાન કરીને ભગવાન શિવની અર્ચના કરવી; પછી વિવિધ પૂજોપહારોથી વિધિપૂર્વક સ્વાભિષેક કરવો।
Verse 76
नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा । ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया
વિવિધ પ્રકારનાં દાન અને નાનાવિધ ભોજન બ્રાહ્મણો તથા યતિઓને અર્પણ કરવું જોઈએ—યામોની નિર્ધારિત સંખ્યા મુજબ.
Verse 77
शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् । प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः
શંકરને નમસ્કાર કરીને પછી પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરવી. વિવેકી ભક્ત આ જ મંત્રોથી ઉત્તમ સ્તુતિ કરીને પ્રાર્થના કરે.
Verse 78
तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड । कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु
હે મૃડ! હું તમારો જ છું; મારા પ્રાણ તમામાં સ્થિત છે અને મારું ચિત્ત સદા તમામાં જ સ્થિર છે. હે કૃપાનિધિ! આ જાણીને મારા માટે જે યોગ્ય હોય તે જ કરો.
Verse 79
अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया । कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे
અજ્ઞાનથી કે જ્ઞાનથી મેં જપ, પૂજા વગેરે જે કંઈ કર્યું હોય—હે ભૂતનાથ! તમે કૃપાનિધિ છો, એમ જાણીને મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 80
अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च । तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः
આ જ ઉપવાસથી જે કંઈ ફળ પ્રાપ્ત થયું હોય, તે જ પુણ્યથી સુખદાયક દેવ શંકર પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 81
कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा । माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता
હે મહાદેવ, મારા કુળમાં તમારું ભજન સદાય રહે. જ્યાં તમે દેવતા તરીકે પૂજાતા નથી, એવા કુળમાં મારો જન્મ કદી ન થાય।
Verse 82
पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च । गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्
આ રીતે પુષ્પાંજલિ અર્પણ કરીને, તિલક તથા શુભ આશીર્વાદ ગ્રહણ કરી બ્રાહ્મણોથી આશીર્વચન લે; ત્યારબાદ શ્રદ્ધાપૂર્વક શંભુ (શિવ)નું વિસર્જન કરવું।
Verse 83
एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि । न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम
જે કોઈ આ રીતે આ વ્રત કરે છે, તેનાથી હર (શિવ) કદી દૂર નથી. તેનું ફળ વર્ણવી શકાય તેમ નથી; એવા ભક્ત માટે મારી પાસે અદેય એવું કશું નથી।
Verse 84
अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् । तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा
આ પરમ વ્રત જો અનાયાસે, ઓછી મહેનતે પણ કરવામાં આવે, તો તે નિશ્ચયે તેના માટે મુક્તિનું બીજ બની જાય છે—અહીં વિચારની જરૂર નથી।
Verse 85
प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः । उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्
નરોએ ભક્તિપૂર્વક દર મહિને આ વ્રત અવશ્ય કરવું. ત્યારબાદ નિયમ મુજબ ઉદ્યાપનવિધિ કરીને, વ્રતનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 86
व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा । दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्
આ વ્રતના આચરણથી હું—સર્વ દુઃખહર શિવ—નિશ્ચયે ભોગ અને મોક્ષ, તેમજ સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપું છું.
Verse 87
सूत उवाच । इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम । तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव
સૂત બોલ્યા—શિવના આ વચનો સાંભળી વિષ્ણુ અત્યંત હર્ષિત અને વિસ્મિત થઈ પોતાના ધામે પરત ગયા. ત્યારબાદ ભૂતહિત અને આત્મહિત માટે તેમણે જાતે જ લોકોમાં આ ઉત્તમ વ્રતનું આચરણ કર્યું.
Verse 88
कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः
એક વખત કેશવ (વિષ્ણુ) એ નારદને આ દિવ્ય શિવરાત્રિ વ્રતનું વર્ણન કર્યું, જે ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્ને આપે છે।
Frequently Asked Questions
It argues that vrata-śāstra is not merely auxiliary piety but a primary Śaiva means for attaining both worldly fulfillment and liberation, with Śiva himself authorizing a canonical set of ten principal observances.
The pairing implies a Śaiva integration of artha/kāma outcomes with soteriology: disciplined devotion is portrayed as capable of reconfiguring karmic causality (yielding bhukti) while simultaneously orienting consciousness toward Śiva (yielding mukti), collapsing the usual divide between ritual merit and liberation.
Śiva appears as Maheśvara (auspicious narrative focus), Śaṅkara (the beneficent grantor), and Paramātman (supreme principle), emphasizing both personal deity and metaphysical ultimacy in the authorization of Śaiva vratas.