Viṣṇoḥ Sahasranāma-stotreṇa Śiva-prasādaḥ (Vishnu’s Thousand-Name Hymn and Shiva’s Grace)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा विष्णुकृतं दिव्यं परनामविभूषितम् । सहस्रनामस्वस्तोत्रं प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

સૂત બોલ્યા—વિષ્ણુએ રચેલું, પરમ નામોથી વિભૂષિત સહસ્રનામ-સ્વસ્તિ-સ્તોત્ર સાંભળી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા.

Verse 2

परीक्षार्थं हरेरीशः कमलेषु महेश्वरः । गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः

હરિની પરીક્ષા માટે, કમળોમાં ભુવનેશ્વર મહેશ્વરે એક કમળ છુપાવ્યું।

Verse 3

पंकजेषु तदा तेषु सहस्रेषु बभूव च । न्यूनमेकं तदा विष्णुर्विह्वलश्शिवपूजने

ત્યારે તે હજાર કમળોમાં એક કમળ ઓછું નીકળ્યું. એ ક્ષણે ભગવાન વિષ્ણુ શિવપૂજામાં અત્યંત વ્યાકુળ થયા.

Verse 4

हृदा विचारितं तेन कुतो वै कमलं गतम् । यातं यातु सुखेनैव मन्नेत्रं कमलं न किम्

ત્યારે તેમણે હૃદયમાં વિચાર્યું—“કમળ ક્યાં ગયું? જવા દો, તે સુખથી જ જાય. મારું પોતાનું નેત્ર જ શું કમળ નથી?”

Verse 5

ज्ञात्वेति नेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनात् । पूजयामास भावेन स्तवयामास तेन च

આ રીતે સમજીને તેમણે પોતાનું નેત્ર અર્પણ કરવાનો સંકલ્પ કરી સર્વસત્તાનો આધાર એવા શિવનું શરણ લીધું. ભાવપૂર્વક પૂજા કરી અને એ જ ભાવથી સ્તુતિ પણ કરી.

Verse 6

ततः स्तुतमथो दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् । मा मेति व्याहरन्नेव प्रादुरासीज्जगद्गुरुः

પછી હર (શિવ) એ હરિ (વિષ્ણુ) ને આ રીતે સ્તુતિમાં નમ્ર જોઈ “મા, મા” (શોક ન કર) એમ ઉચ્ચારતાં જ જગદ્‌ગુરુ શિવ સ્વયં પ્રગટ થયા.

Verse 7

तस्मादवतताराशु मण्डलात्पार्थिवस्य च । प्रतिष्ठितस्य हरिणा स्वलिंगस्य महेश्वरः

અતએવ મહાદેવ મહેશ્વર તે પાર્થીવ મંડળમાંથી શીઘ્ર અવતર્યા, હરિ (વિષ્ણુ) દ્વારા વિધિપૂર્વક પ્રતિષ્ઠિત પોતાના સ્વલિંગ પર અનુગ્રહ કરવા માટે.

Verse 8

यथोक्तरूपिणं शम्भुं तेजोराशिसमुत्थितम् । नमस्कृत्य पुरः स्थित्वा स तुष्टाव विशेषतः

યથોક્ત રૂપે તેજોરાશિમાંથી પ્રગટ થયેલા શંભુને જોઈ તેણે નમસ્કાર કર્યો; સમક્ષ ઊભો રહી વિશેષ ભક્તિથી સ્તુતિ કરી.

Verse 9

तदा प्राह महादेवः प्रसन्नः प्रहसन्निव । सम्प्रेक्ष्य कृपया विष्णुं कृतांजलिपुटं स्थितम्

ત્યારે પ્રસન્ન મહાદેવ જાણે મંદ હાસ્ય સાથે, કૃપાથી કૃતાંજલિ કરીને ઊભેલા વિષ્ણુને જોઈને બોલ્યા.

Verse 10

शङ्कर उवाच । ज्ञातं मयेदं सकलं तव चित्तेप्सितं हरे । देवकार्यं विशेषेण देवकार्य्यरतात्मनः

શંકર બોલ્યા—હે હરે! તારા ચિત્તની સર્વ ઇચ્છા મને જાણીતી છે; વિશેષ કરીને દેવકાર્ય, કારણ કે તારો સ્વભાવ જ દેવકાર્યમાં રત છે.

Verse 11

देवकार्य्यस्य सिद्ध्यर्थं दैत्यनाशाय चाश्रमम् । सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम्

દેવકાર્યની સિદ્ધિ અને દૈત્યનાશ માટે હું તને એક પવિત્ર આશ્રમ તથા ‘સુદર્શન’ નામનું આ શોભન ચક્ર અર્પણ કરું છું.

Verse 12

यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकसुखावहम् । हिताय तव देवेश धृतं भावय तद्ध्रुवम्

તમે જે રૂપ દર્શન કર્યું છે, જે સર્વ લોકને સુખ આપનારું છે—તે દેવેશ્વરે તમારા હિત માટે ધારણ કર્યું છે; તેથી એ જ રૂપનું દૃઢ નિશ્ચયથી ધ્યાન કરો.

Verse 13

रणाजिरे स्मृतं तद्वै देवानां दुःखनाशनम् । इदं चक्रमिदं रूपमिदं नामसहस्रकम्

રણભૂમિમાં તેનું સ્મરણ કરવાથી તે નિશ્ચયે દેવતાઓના દુઃખનો નાશ કરે છે—“આ ચક્ર છે, આ રૂપ છે, અને આ સહસ્રનામ છે.”

Verse 14

ये शृण्वन्ति सदा भक्त्या सिद्धि स्यादनपायिनी । कामानां सकलानां च प्रसादान्मम सुव्रत

હે સુવ્રત, જે લોકો સદા ભક્તિથી આ સાંભળે છે, તેમને અચલ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; અને મારા પ્રસાદથી તેમની સર્વ ધર્મસંગત ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે.

Verse 15

सूत उवाच । एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् । सुदर्शनं स्वपादोत्थं सर्वशत्रुविनाशनम्

સૂત બોલ્યા—આમ કહી તેમણે સૂર્યને સુદર્શન ચક્ર અર્પણ કર્યું; તે પોતાના પાદમાંથી ઉત્પન્ન, દસ હજાર સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને સર્વ શત્રુઓનો વિનાશ કરનાર હતું।

Verse 16

विष्णुश्चापि सुसंस्कृत्य जग्राहोदङ्मुखस्तदा । नमस्कृत्य महादेवं विष्णुर्वचनमब्रवीत्

પછી વિષ્ણુએ પણ વિધિપૂર્વક પોતાને શુદ્ધ કરીને ઉત્તરમુખે આસન ગ્રહણ કર્યું. મહાદેવને નમસ્કાર કરીને વિષ્ણુએ આ વચન કહ્યાં।

Verse 17

विष्णुरुवाच । शृणु देव मया ध्येयं पठनीयं च किं प्रभो । दुःखानां नाशनार्थं हि वद त्वं लोकशंकर

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવ, મારી વાત સાંભળો. હે પ્રભો, હું કોનું ધ્યાન કરું અને શું પાઠ કરું? દુઃખોના નાશ માટે, હે લોકશંકર, તમે જ કહો.

Verse 18

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन सन्तुष्टस्तु शिवोऽब्रवीत् । प्रसन्नमानसो भूत्वा विष्णुं देवसहायकम्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે પૂછવામાં આવતાં ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા. પ્રસન્ન મનથી દેવોના સહાયક વિષ્ણુને સંબોધ્યા.

Verse 19

शिव उवाच । रूपं ध्येयं हरे मे हि सर्वानर्थप्रशान्तये । अनेकदुःखनाशार्थं पठ नामसहस्रकम्

શિવે કહ્યું—હે હરિ! સર્વ અનર્થની શાંતિ માટે મારા રૂપનું ધ્યાન કર. અનેક દુઃખોના નાશ માટે સહસ્રનામનું પાઠ કર.

Verse 20

धार्य्यं चक्रं सदा मे हि सवार्भीष्टस्य सिद्धये । त्वया विष्णो प्रयत्नेन सर्वचक्रवरं त्विदम्

મારા સર્વ અભીષ્ટની સિદ્ધિ માટે આ ચક્ર મને સદા ધારણ કરવું જોઈએ. હે વિષ્ણો! તારા પ્રયત્નથી આ સર્વ ચક્રોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યું છે.

Verse 21

अन्ये च ये पठिष्यन्ति पाठयिष्यन्ति नित्यशः । तेषां दुःखं न स्वप्नेऽपि जायते नात्र संशयः

અને જે અન્ય લોકો તેનો નિત્ય પાઠ કરશે અથવા દરરોજ પાઠ કરાવશે, તેમના માટે સ્વપ્નમાં પણ દુઃખ ઉત્પન્ન થતું નથી—એમાં શંકા નથી.

Verse 22

राज्ञा च संकटे प्राप्ते शतावृत्तिं चरेद्यदा । साङ्गः च विधिसंयुक्तं कल्याणं लभते नरः

રાજા સંકટમાં પડ્યો હોય ત્યારે, તે આપત્તિકાળમાં જે પુરુષ વિધિસંયુક્ત અને સाङ્ગ શતાવૃત્તિ વ્રત આચરે છે, તે નિશ્ચયે કલ્યાણ અને મંગળ પામે છે.

Verse 23

रोगनाशकरं ह्येतद्विद्यावित्तदमुत्तमम् । सर्वकामप्रदं पुण्यं शिवभक्तिप्रदं सदा

આ નિશ્ચયે રોગનાશક છે અને વિદ્યાઅને સમૃદ્ધિ આપનાર પરમ ઉત્તમ છે. તે સર્વ શુભ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે, પુણ્યપ્રદ છે અને સદા ભગવાન શિવની ભક્તિ આપે છે.

Verse 24

यदुद्दिश्य फलं श्रेष्ठं पठिष्यन्ति नरास्त्विह । सप्स्यन्ते नात्र संदेहः फलं तत्सत्यमुत्तमम्

તે પરમ શ્રેષ્ઠ ફળને ધ્યાનમાં રાખીને આ લોકમાં લોકો તેનો પાઠ કરશે. તેઓ નિશ્ચયે તે ફળ પ્રાપ્ત કરશે—અહીં શંકા નથી. તે વચનબદ્ધ ફળ સત્ય અને અતિઉત્તમ છે.

Verse 25

यश्च प्रातस्समुत्थाय पूजां कृत्वा मदीयिकाम् । पठते मत्समक्षं वै नित्यं सिद्धिर्न दूरतः

જે પ્રાતઃકાળે ઊઠીને મારી પૂજા કરે અને પછી જાણે મારી સాక్షાત્ સમક્ષ હોય તેમ નિત્ય તેનો પાઠ કરે—તેની સિદ્ધિ દૂર રહેતી નથી.

Verse 26

ऐहिकीं सिद्धिमाप्नोति निखिलां सर्वकामिकाम् । अन्ते सायुज्यमुक्तिं वै प्राप्नोत्यत्र न संशयः

તે આ લોકમાં જ સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે, જે તમામ શુભ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે. અંતે તે નિશ્ચયે સાયુજ્ય-મુક્તિ—ભગવાન શિવ સાથે એકત્વ—પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 27

सूत उवाच । एवमुक्त्वा तदा विष्णुं शंकरः प्रीतमानसः । उपस्पृश्य कराभ्यां तमुवाच गिरिशः पुनः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે વિષ્ણુને કહીને, પ્રસન્નચિત્ત શંકરે બંને હાથોથી તેમને સ્પર્શ કર્યો અને ગિરિશ્વરે ફરીથી તેમને કહ્યું।

Verse 28

शिव उवाच । वरदोऽस्मि सुरश्रेष्ठ वरान्वृणु यथेप्सितान् । भक्त्या वशीकृतो नूनं स्तवेनानेन सुव्रतः

શિવ બોલ્યા—હે દેવશ્રેષ્ઠ! હું વરદાતા છું; તને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ વરો પસંદ કર. હે સુવ્રત! આ સ્તોત્રની ભક્તિથી હું નિશ્ચયે વશ થયો છું।

Verse 29

सूत उवाच । इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् । सुप्रसन्नतरो विष्णुस्सांजलिर्वाक्यमब्रवीत्

સૂત બોલ્યા—દેવદેવએ આમ કહ્યે પછી, વિષ્ણુએ તે દેવદેવને પ્રણામ કર્યો. વધુ પ્રસન્ન થઈ, અંજલિ બાંધીને તેમણે આ વચન કહ્યું।

Verse 30

विष्णुरुवाच । यथेदानीं कृपानाथ क्रियते चान्यतः परा । कार्य्या चैव विशेषेण कृपालुत्वात्त्वया प्रभो

વિષ્ણુ બોલ્યા—હે કૃપાનાથ! જેમ અત્યારે આ પરમ (ઉદ્ધારક) કાર્ય થઈ રહ્યું છે, તેમ અન્યત્ર પણ થવું જોઈએ; હે પ્રભુ, તમારી કૃપાળુતા કારણે વિશેષ કરીને આ કાર્ય તમારાથી જ થવું યોગ્ય છે।

Verse 31

त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम् । नान्यमिच्छामि भक्तानामार्त्तयो नैव यत्प्रभो

હે મહાદેવ! મારી ભક્તિ તમામાં જ સ્થિર રહે—પ્રસન્ન થઈ મને ઉત્તમ વર આપો. હે પ્રભુ, મને બીજું કંઈ નથી જોઈએ; કારણ કે જેમનો આશ્રય તમે છો, એવા ભક્તોને કોઈ આર્તિ રહેતી નથી।

Verse 32

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दया वान्सुतरां भवः । पस्पर्श च तदंगं वै प्राह शीतांशुशेखरः

સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી દયાવાન ભવ વધુ કરુણામય બન્યા; તેમણે તેના અંગને સ્પર્શ કર્યો, ત્યારબાદ શીતાંશુશેખરે કહ્યું.

Verse 33

शिव उवाच । मयि भक्तिस्सदा ते तु हरे स्यादनपायिनी । सदा वन्द्यश्च पूज्यश्च लोके भव सुरैरपि

શિવે કહ્યું— હે હરિ, મારામાં તારી ભક્તિ સદા સ્થિર અને કદી ન ખૂટે તેવી થાઓ. લોકમાં તું હંમેશાં વંદનીય અને પૂજનીય થા—દેવતાઓ દ્વારા પણ.

Verse 34

विष्वंभरेति ते नाम सर्वपापहरं परम् । भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम

‘વિશ્વંભર’ એ તારો નામ થશે; તે પરમ રીતે સર્વ પાપોનું હરણ કરનાર બનશે. હે સુરોત્તમ, મારી કૃપાથી તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 35

सूत उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रस्सर्वदेवेश्वरः प्रभुः । पश्यतस्तस्य विष्णोस्तु तत्रैव च मुनीश्वराः

સૂત બોલ્યા— એમ કહી સર્વદેવેશ્વર પ્રભુ રુદ્ર ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા. વિષ્ણુ જોઈ રહ્યા હતા, અને મહામુનિઓ પણ ત્યાં જ અદૃશ્ય થયા.

Verse 36

जनार्दनोऽपि भगवान्वचनाच्छङ्करस्य च । प्राप्य चक्रं शुभं तद्वै जहर्षाति स्वचेतसि

ભગવાન જનાર્દને પણ શંકરના વચન મુજબ તે શુભ ચક્ર પ્રાપ્ત કર્યું અને પોતાના હૃદયમાં અતિ આનંદ અનુભવ્યો.

Verse 37

कृत्वा ध्यानं च तच्छम्भोः स्तोत्रमेतन्निरन्तरम् । पपाठाध्यापयामास भक्तेभ्यस्तदुपादिशत्

તે શુભ શંભુનું ધ્યાન કરીને તેણે આ સ્તોત્રનું નિરંતર પાઠ કર્યું; અન્યને પણ પાઠ કરાવ્યો અને ભક્તોને તેનો ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 38

इति पृष्टं मयाख्यातं शृण्वताम्पापहारकम् । अतःपरं च किं श्रेष्ठाः प्रष्टुमिच्छथ वै पुनः

આ રીતે તમે જે પૂછ્યું હતું તે મેં સમજાવ્યું; જે સાંભળે તેમના પાપો નાશ પામે છે. હવે હે શ્રેષ્ઠજનો, આગળ ફરી શું પૂછવા ઇચ્છો છો?