रामेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः (The Manifestation/Origin of the Rāmeśvara Liṅga)
આ અધ્યાયમાં સૂત ઋષિઓ સમક્ષ રામેશ્વર લિંગના પ્રાદુર્ભાવની કથા કહેવાનો સંકલ્પ કરે છે. રામાયણના પ્રસંગમાં વિષ્ણુનો રામાવતાર, રાવણ દ્વારા સીતાહરણ, કિષ્કિંધામાં સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી અને વાલિવધ, વાનરોને શોધ માટે મોકલવા, હનુમાનની સફળતા તથા સીતાનો ચૂડામણિ પ્રાપ્ત થવો, અને અંતે રામનું દક્ષિણ સમુદ્રકાંઠે આગમન વર્ણવાય છે. આ કથા શૈવ તીર્થની સ્થાપનાનું કારણ બને છે—વિષ્ણુનો અવતાર હોવા છતાં રામ લંકા તરફ આગળ વધતાં પહેલાં શિવકૃપા માટે લિંગપ્રતિષ્ઠા કરશે, જેથી ધર્મસ્થાપનામાં શિવને સ્થિર આધારરૂપે દર્શાવવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् । उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्
સૂતજીએ કહ્યું—હવે હું ‘રામેશ્વર’ નામના લિંગનું વર્ણન કરું છું અને તે પ્રાચીન કાળમાં જેમ પ્રગટ થયું તેમ, હે ઋષિઓ, શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો.
Verse 2
पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः
પ્રાચીન કાળમાં સજ્જનોને પ્રિય એવા વિષ્ણુ પૃથ્વી પર અવતર્યા.
Verse 3
तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना । प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा
ત્યાં, હે વિપ્રો, જનકનંદિની સીતાને મહામાયાવી રાવણે અપહરણ કરી, લંકામાં પોતાના ગૃહમાં લઈ ગયો.
Verse 4
अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् । सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह
તેણીનું અન્વેષણ કરવા તત્પર થઈ તે ‘કિષ્કિન્ધા’ નામની નગરીમાં ગયો. સુગ્રીવનો હિતકારી બની તેણે વાલિનનો વધ કર્યો.
Verse 5
तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः । सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै
ત્યાં થોડો સમય રહી, તે અન્વેષણમાં સંપૂર્ણ તત્પર બની, તેણે લક્ષ્મણ તથા સુગ્રીવ આદિ સાથે વિચાર-વિમર્શ કર્યો.
Verse 6
कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः । हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे
રાજપુત્ર રામે ચારેય દિશાઓમાં વાનરોને મોકલ્યા—હનુમાન વગેરેને અગ્રણી બનાવી—તેણીનું અન્વેષણ કરવા માટે.
Verse 7
अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् । सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः
પછી કપિશ્રેષ્ઠના મુખેથી સીતાજી લંકા ગયા છે એમ જાણી, અને સીતાનો ચૂડામણિ મેળવી, રાઘવ અતિ આનંદિત થયો.
Verse 8
सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः । सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः
હે દ્વિજ ઋષિઓ, તે સમયે લક્ષ્મણસહિત શ્રીરામ કપિરાજના આશ્રયે, સુગ્રીવ-પ્રમુખ પુણ્યવાન અને અતિ બલવાન વાનરોથી પરિભ્રમિત હતા।
Verse 9
पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः । दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः
અષ્ટાદશ નામે પ્રસિદ્ધ પદ્મ-આસનો સાથે તે પયોનિધિના કિનારે ગયો—દક્ષિણ દિશામાં દેખાતો લવણાકર સાગર એ જ છે.
Verse 10
तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः । वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः
ત્યાં આવીને સ્વયં રામ સમુદ્રકાંઠે ઊભા રહ્યા. વાનરો દ્વારા સેવિત અને લક્ષ્મણ સાથે, શિવપ્રિય ભક્ત, તેઓ ત્યાં જ રહ્યા.
Verse 11
हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति । अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी
“હાય જાનકી! તું ક્યાં ગઈ? હું એને ક્યારે ફરી મળીશ? સાગર અગાધ છે અને આ વાનરસેના પાર જઈ શકતી નથી.”
Verse 12
राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः । लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै
તે ‘ગિરિધર્તા’ નામનો રાક્ષસ હતો, મહાબળ અને પરાક્રમી. ‘લંકા’ નામે દુર્ગમ દુર્ગ; અને તે ઇન્દ્રજિતનો પુત્ર હતો.
Verse 13
इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः । आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः
આ રીતે વિચાર કરીને તે લક્ષ્મણ સાથે નદીના કાંઠે ઊભો રહ્યો; અને અંગદ આદિના નેતૃત્વમાં વનવાસીઓએ તેને સાંત્વના આપી.
Verse 14
एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः । उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्
એ જ સમયે ત્યાં રાઘવ—શૈવ ભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ—એ જળ માટે ગયેલા પોતાના ભાઈ લક્ષ્મણને પ્રેમથી કહ્યું.
Verse 15
राम उवाच । भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः । तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि
રામ બોલ્યા—ભાઈ લક્ષ્મણ, હે વીરોના અધિપતિ! હું જળનો ઇચ્છુક છું, તરસથી વ્યાકુળ છું. તેથી ત્વરિત પાણી લાવ; થોડા વાનરો દ્વારા પણ મંગાવ.
Verse 16
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश । नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः
સૂત બોલ્યા—આ સાંભળીને ત્યાંના વાનરો દસેય દિશાઓમાં દોડી ગયા. જળ લાવી, પ્રણામ કરીને સામે ઊભા રહીને તેમણે નિવેદન કર્યું.
Verse 17
वानरा ऊचुः । जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया । महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्
વાનરોએ કહ્યું—સ્વામી, આ જળ સ્વીકારો; તત્ત્વ (ધર્મ)ની આજ્ઞા મુજબ અમે લાવ્યા છીએ. આ અતિ ઉત્તમ, સુસ્વાદુ, શીતળ અને પ્રાણોને તૃપ્ત કરનારું છે.
Verse 18
सूत उवाच । सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् । तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्
સૂત બોલ્યા—અતિ પ્રસન્ન થઈ અને કૃપાભરી દૃષ્ટિથી તેમને નિહાળી, તે વચન સાંભળી શ્રીરામચંદ્રે સ્વયં તે જળ ગ્રહણ કર્યું।
Verse 19
स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा । तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया
એ શિવભક્ત જ્યારે તે જળ લઈને પીવા લાગ્યો, એ જ ક્ષણે શિવની ઇચ્છાથી તેના અંદર સ્મરણ જાગૃત થયું.
Verse 20
न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् । स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै
જો શંભુનું દર્શન ન થયું હોય, તો પૂજાનું જળ કેવી રીતે સ્વીકારાય? તે તો પોતાનો જ સ્વામી, પરમેશ્વર, જે નિશ્ચયે સર્વ આનંદ આપનાર છે।
Verse 21
इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च । पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः
આવું કહી રઘુકુલશ્રેષ્ઠે તે જળ પીધું; ત્યારબાદ રઘુનંદને પાર્થિવ (માટીની) પૂજા કરી।
Verse 22
आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै । विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्
આવાહન વગેરે સર્વ ઉપચારો ગોઠવીને, વિધિપૂર્વક ષોડશ ઉપચારોથી પ્રીતિભાવે તેણે ભગવાન શંકરની અર્ચના કરી।
Verse 23
प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः । प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा
પ્રણામો અને દિવ્ય સ્તવો દ્વારા પ્રયત્નપૂર્વક શિવને પ્રસન્ન કરીને, તે રામ સદ્ભક્તિથી આનંદિત થઈ શંકરને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો।
Verse 24
राम उवाच । स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल । पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्
રામ બોલ્યા—હે સ્વામી શંભો, હે મહાદેવ, તમે સદા ભક્તવત્સલ છો. શરણાગત મને—તમારા ભક્તને, દીન મનવાળાને—રક્ષા કરો.
Verse 25
एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण । रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः
આ જલવિસ્તાર અગાધ છે; હે ભવતારણ, તું આ સમુદ્ર કેવી રીતે પાર કરશ? રાવણ નામનો એક મહાવીર રાક્ષસ છે, અતિ બળવાન છે.
Verse 26
वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् । ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये
વાનરોનું આ બળ ખરેખર ચંચળ છે—યુદ્ધ માટે અસ્થિર સાધન. તો પ્રિયાપ્રાપ્તિ માટે મારું કાર્ય કેવી રીતે સિદ્ધ થશે?
Verse 27
तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत । साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्
અતએવ હે દેવ, હે સુવ્રત, મને સહાય કરો. હે નાથ, તમારી સહાય વિના મારું કાર્ય ખરેખર દુર્લભ છે.
Verse 28
त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः । त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्
અહીં તમારો જ રાવણ પણ સર્વ રીતે સૌ માટે અજેય છે. તમારા આપેલા વરથી દર્પિત તે મહાવીર ત્રિલોકજિત છે.
Verse 29
अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा । विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव
હું તો તમારો દાસ છું અને સર્વથા તમારાં અધિન છું. તેથી હે સદાશિવ, વિચાર કરીને તમે જ મારા પર કૃપાપક્ષ કરો.
Verse 30
सूत उवाच । इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः । तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च
સૂતે કહ્યું—આ રીતે પ્રાર્થના કરીને અને વારંવાર નમસ્કાર કરીને, ત્યારે તેણે ઊંચા સ્વરે ‘જય જય’નો ઘોષ કર્યો અને ‘શંકર!’ એમ પણ પોકાર્યો.
Verse 31
इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः । पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह
આ રીતે ત્યાં શિવની સ્તુતિ કરીને, મંત્ર અને ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ બની, તેણે ફરી પૂજા કરી; અને પછી પોતાના સ્વામીના સમક્ષ નૃત્ય કર્યું.
Verse 32
प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् । तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह
પ્રેમથી ઓગળેલા હૃદયવાળો ભક્ત જ્યારે ગળો ભરાઈ કંપતા સ્વરે આર્ત નાદ કરતો થયો, ત્યારે દેવ શંકર અત્યંત પ્રસન્ન થયા.
Verse 33
सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः । यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्
પછી મહેશ્વર—જ્યોતિરૂપે, પોતાના અંગ-શક્તિઓ અને પરિવારসহ—યથોક્ત નિર્મળ સ્વરૂપ ધારણ કરીને તત્કાળ પ્રગટ થયા.
Verse 34
ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्
ત્યારે રામભક્તિથી હૃદય સંતોષ પામેલા મહેશ્વરે તે ક્ષણે કહ્યું—“શિવમસ્તુ, મંગળ થાઓ. વર માગો; ‘રામ’ નામમાં ભક્તિ રાખો.”
Verse 35
तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् । कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः
તે દિવ્ય સ્વરૂપને તે જ સમયે જોઈને બધા જ સ્વયં પવિત્ર થઈ ગયા. ત્યારબાદ શિવધર્મમાં પરાયણ રાઘવે ભગવાન શિવની પૂજા કરી.
Verse 36
स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा । जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः
વિવિધ સ્તુતિઓ કરીને, આનંદથી શિવને પ્રણામ કરીને, તેણે રાવણ સાથેના યુદ્ધમાં પોતાના વિજય માટે પ્રાર્થના કરી.
Verse 37
ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः । जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्
ત્યારે રામભક્તિથી હૃદય પ્રસન્ન થયેલા મહેશ્વર પ્રેમથી પરિપૂર્ણ થઈ ફરી બોલ્યા— “હે મહારાજ, તને જય હો!”
Verse 38
शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च । पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः
શિવદત્ત વિજય પ્રાપ્ત કરીને અને તેમની કૃપામય અનુજ્ઞા મેળવીને, તે ફરી હાથ જોડીને અને મસ્તક નમાવી પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો।
Verse 39
राम उवाच । त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च । परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर
રામ બોલ્યા—હે સ્વામી શંકર! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો લોકોના પાવન માટે અને પરોપકારાર્થે અહીં જ નિવાસ કરો।
Verse 40
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा । रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી શિવ ત્યાં જ લિંગરૂપે પ્રગટ થયા. અને ‘રામેશ્વર’ નામે તેઓ પૃથ્વીતળ પર પ્રસિદ્ધ થયા।
Verse 41
रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा । रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्
તે પાવન શૈવ-પ્રભાવથી રામ સહેલાઈથી સમુદ્ર પાર ગયો. પછી રાવણ આદિ રાક્ષસોને ત્વરિત સંહાર કરીને પોતાની પ્રિયા સીતાને ફરી પ્રાપ્ત કરી.
Verse 42
रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः । भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः
પૃથ્વી પર રામેશ્વરની અદ્ભુત અને અતુલ મહિમા પ્રગટ થઈ. તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપનાર છે અને સદા ભક્તોની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે.
Verse 43
दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् । रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि
જે દિવ્ય ગંગાજળથી સદ્ભક્તિપૂર્વક શિવ—રામેશ્વર—ને સ્નાન કરાવે છે, તે નિશ્ચયે જીવન્મુક્ત થાય છે।
Verse 44
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि । अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
અહીં દેવોને પણ દુર્લભ એવા સર્વ ભોગો ભોગવીને, અંતે પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી, તે નિશ્ચયે કૈવલ્ય-મોક્ષ પામે છે।
Verse 45
इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु । रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्
આ રીતે તમને શિવનું દિવ્ય જ્યોતિર્લિંગ ‘રામેશ્વર’ કહેવાયું; તેનું માત્ર શ્રવણ પણ શ્રોતાના પાપો હરી લે છે।
Frequently Asked Questions
It stages an etiological prelude to the Rāmeśvara Liṅga: Rāma’s Rāmāyaṇa journey is retold up to the southern seashore, positioning the forthcoming liṅga-establishment as the theological claim that righteous action culminates in Śiva-worship and depends upon Śiva’s sanction.
The liṅga functions as an axis of stabilization at a liminal threshold (the oceanic boundary before Laṅkā): it encodes the doctrine that agency (karma) is purified and empowered when anchored in Śiva-tattva, transforming a geographic edge into a metaphysical center through consecration.
Śiva is highlighted primarily through the toponymic/iconic manifestation ‘Rāmeśvara’—Śiva as present in the liṅga associated with Rāma’s worship—rather than through an anthropomorphic form; Gaurī is not foregrounded in the sampled passage.