रावणस्य तपः-शिवानुग्रहः — Rāvaṇa’s Austerity and Śiva’s Bestowal of Grace
આ અધ્યાયમાં સૂત પુરાણિક વર્ણનશૈલીમાં રાવણનું તપ અને શિવાનુગ્રહ કહે છે. ગર્વિત છતાં પ્રબળ ભક્ત રાવણ કૈલાસ પર, પછી હિમવતના દક્ષિણ ભાગના એક સિદ્ધિ-સ્થાને સાધના કરે છે. તે ગર્ત તૈયાર કરી અગ્નિ સ્થાપે છે, નજીક શિવસન્નિધિ રાખી વિધિપૂર્વક હવન કરે છે—તપસ્યા અને વૈદિક યજ્ઞક્રમનો સંયોગ. ઉનાળે પંચાગ્નિ, વરસાદમાં ભૂમિશયન, શિયાળે જલનિમજ્જન જેવી કઠોર તપસ્યા છતાં મહાદેવ ‘દુરારાધ્ય’ હોવાથી પ્રસન્ન થતા નથી. ત્યારબાદ રાવણ ભયાનક આત્માર્પણપૂજા શરૂ કરે છે—વિધિ પ્રમાણે એકે કરીને માથાં કાપી અર્પણ કરે છે; નવ શિર અર્પિત થાય છે. એક જ બાકી રહે ત્યારે ભક્તવત્સલ શંકર પ્રગટ થઈ બધાં શિર અક્ષત પુનઃસ્થાપિત કરે છે અને અદ્વિતીય બળનો વર આપે છે; ભક્તિથી પ્રાપ્ત શક્તિની નૈતિક અસ્પષ્ટતા સૂચિત રહે છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । रावणः राक्षसश्रेष्ठो मानी मानपरायणः । आरराध हरं भक्त्या कैलासे पर्वतोत्तमे
સૂત બોલ્યા—રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, ગર્વીલો અને માનમાં આસક્ત રાવણે પર્વતોમાં ઉત્તમ કૈલાસ પર ભક્તિથી હર (શ્રીશિવ)ની આરાધના કરી.
Verse 2
आराधितः कियत्कालं न प्रसन्नो हरो यदा । तदा चान्यत्तपश्चक्रे प्रासादार्थे शिवस्य सः
થોડો સમય આરાધના કર્યા છતાં જ્યારે હર (શિવ) પ્રસન્ન ન થયા, ત્યારે તેણે શિવના પ્રાસાદ (મંદિર) નિર્માણાર્થે બીજું તપ શરૂ કર્યું।
Verse 3
नतश्चायं हिमवतस्सिद्धिस्थानस्य वै गिरेः । पौलस्त्यो रावणश्श्रीमान्दक्षिणे वृक्षखंडके
નમન કરીને, સિદ્ધિસ્થાન તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા હિમવત્ ગિરિના દક્ષિણ તરફના વૃક્ષખંડમાં પૌલસ્ત્યવંશીય શ્રીમાન રાવણ સ્થિત થયો।
Verse 4
भूमौ गर्तं वर कृत्वा तत्राग्निं स्थाप्य स द्विजाः । तत्सन्निधौ शिवं स्थाप्य हवनं स चकार ह
ભૂમિમાં શુભ હવનકુંડ બનાવી તે દ્વિજે ત્યાં અગ્નિની સ્થાપના કરી. પછી તેની સન્નિધિમાં ભગવાન શિવને પ્રતિષ્ઠિત કરીને વિધિપૂર્વક હવન કર્યું.
Verse 5
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि त्रिधा चक्रे तपश्च सः
ઉનાળામાં તે પંચાગ્નિની વચ્ચે ઊભો રહી તપ કરતો; વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ધરાતલ પર શયન કરતો; અને શિયાળામાં જળની અંદર રહેતો—આ રીતે તેણે ત્રિવિધ કઠોર તપ કર્યું।
Verse 6
एकैकं च शिरश्छिन्नं विधिना शिवपूजने । एवं सत्क्रमतस्तेन च्छिन्नानि नव वै यदा
વિધિપૂર્વક શિવપૂજનમાં તેણે એક એક કરીને પોતાનું મસ્તક છેદ્યું. આ રીતે સદક્રમથી, જ્યારે તેના દ્વારા નવ મસ્તકો છેદાયા…
Verse 7
ततश्शिरांसि छित्त्वा च पूजनं शंकरस्य वै । प्रारब्धं दैत्यपतिना रावणेन महात्मना
પછી પોતાના મસ્તકો છેદી, દૈત્યપતિ મહાત્મા રાવણે ખરેખર શંકર (ભગવાન શિવ)ની પૂજા આરંભી।
Verse 9
एकस्मिन्नवशिष्टे तु प्रसन्नश्शंकरस्तदा । आविर्बभूव तत्रैव संतुष्टो भक्तवत्सलः
જ્યારે માત્ર એક જ અવશેષ રહ્યો, ત્યારે પ્રસન્ન શંકર ત્યાં જ એ સ્થળે પ્રગટ થયા—સંતોષિત અને ભક્તવત્સલ।
Verse 10
शिरांसि पूर्ववत्कृत्वा नीरुजानि तथा प्रभुः । मनोरथं ददौ तस्मादतुलं बलमुत्तमम्
પછી પ્રભુએ તેમના શિરોને પૂર્વવત્ કરી, તેમને પીડારહિત કર્યા. અને તે ભક્તને ઇચ્છિત વરરૂપે અતુલ, ઉત્તમ બળ આપ્યું.
Verse 11
प्रसादं तस्य संप्राप्य रावणस्स च राक्षसः । प्रत्युवाच शिवं शम्भुं नतस्कंधः कृतांजलिः
તેમનો પ્રસાદ પ્રાપ્ત કરીને રાક્ષસાધિપતિ રાવણ ખભા નમાવી, કરજોડે, મંગલમય શંભુ શિવને પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 12
रावण उवाच । प्रसन्नो भव देवेश लंकां च त्वां नयाम्यहम् । सफलं कुरु मे कामं त्वामहं शरणं गतः
રાવણ બોલ્યો—હે દેવેશ, પ્રસન્ન થાઓ; હું તમને લંકા લઈ જઈશ. મારી ઇચ્છા સફળ કરો; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું।
Verse 13
सूत उवाच । इत्युक्तश्च तदा तेन शंभुर्वै रावणेन सः । प्रत्युवाच विचेतस्कः संकटं परमं गतः
સૂત બોલ્યા—ત્યારે રાવણે એમ કહ્યે, શંભુનું ચિત્ત ક્ષણમાત્ર અસ્થિર થયું; પરમ સંકટમાં પડી તેમણે પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 14
शिव उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ वचो मे सारवत्तया । नीयतां स्वगृहे मे हि सद्भक्त्या लिंगमुत्तमम्
શિવ બોલ્યા—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, સારભૂત મારા વચન સાંભળ. તે ઉત્તમ લિંગને તારા ગૃહે લઈ જા અને સદ્ભક્તિથી પૂજા કર।
Verse 15
भूमौ लिंगं यदा त्वं च स्थापयिष्यसि तत्र वै । स्थास्यत्यत्र न संदेहो यथेच्छसि तथा कुरु
જ્યારે તું એ જ સ્થાને ભૂમિ પર લિંગની સ્થાપના કરશ, ત્યારે તે નિઃસંદેહ અહીં જ સ્થિર રહેશે. જેમ તારી ઇચ્છા તેમ કર.
Verse 16
सूत उवाच । इत्युक्तश्शंभुना तेन रावणो राक्षसेश्वरः । तथेति तत्समादाय जगाम भवनं निजम्
સૂતએ કહ્યું—શંભુએ એમ કહ્યે ત્યારે રાક્ષસોના સ્વામી રાવણે ‘તથાસ્તુ’ કહી ઉત્તર આપ્યો; તે વાત હૃદયમાં ધારણ કરીને તે પોતાના નિવાસે ગયો.
Verse 17
आसीन्मूत्रोत्सर्गकामो मार्गे हि शिवमायया । तत्स्तंभितुं न शक्तोभूत्पौलस्त्यो रावणः प्रभुः
શિવમાયાથી માર્ગમાં જ પુલસ્ત્યવંશજ પ્રભુ રાવણને મૂત્રોત્સર્ગની તીવ્ર ઇચ્છા થઈ; પરંતુ તે વેગને રોકી શક્યો નહિ.
Verse 18
दृष्ट्वैकं तत्र वै गोपं प्रार्थ्य लिंगं ददौ च तत् । मुहूर्तके ह्यतिक्रांते गोपोभूद्विकलस्तदा
ત્યાં એક ગોપને જોઈ તેણે વિનંતી કરીને એ જ શિવલિંગ તેને સોંપ્યું. પરંતુ એક મુહૂર્ત પસાર થતાં જ ગોપ વ્યાકુળ અને અસ્થિર થયો.
Verse 19
भूमौ संस्थापयामास तद्भारेणातिपीडितः । तत्रैव तत्स्थितं लिंगं वजसारसमुद्भवम् । सर्वकामप्रदं चैव दर्शनात्पापहारकम्
તેના ભારથી અત્યંત પીડિત થઈ તેણે તેને ધરતી પર સ્થાપિત કર્યું. ત્યાં જ વજ્રસારથી ઉત્પન્ન લિંગ સ્થિર રહ્યું—સર્વકામપ્રદ અને દર્શનમાત્રથી પાપહરક.
Verse 20
वैद्यनाथेश्वरं नाम्ना तल्लिंगमभवन्मुने । प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
હે મુને, તે લિંગ ‘વૈદ્યનાથેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. ત્રિલોકમાં વિખ્યાત તે સદ્ભક્તોને ભોગ અને મુક્તિ—બંને આપે છે.
Verse 21
ज्योतिर्लिंगमिदं श्रेष्ठं दर्शनात्पूजनादपि । सर्वपापहरं दिव्यं भुक्तिवर्द्धनमुत्तमम्
આ જ્યોતિર્લિંગ શ્રેષ્ઠ છે. માત્ર દર્શનથી—અને પૂજનથી પણ—તે દિવ્ય રીતે સર્વ પાપો હરાવે છે અને ઉત્તમ ભોગ તથા શુભ સમૃદ્ધિ વધારે છે.
Verse 22
तस्मिंलिंगे स्थिते तत्र सर्वलोकहिताय वै । रावणः स्वगृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ सुखेनाति महासुरः
જ્યારે તે લિંગ સર્વ લોકના હિત માટે ત્યાં સ્થાપિત થયું, ત્યારે રાવણ પોતાના ગૃહે પરત ગયો. અતિ ઉત્તમ વર મેળવી તે મહાસુર આનંદથી પોતાની પ્રિયાને સર્વ વાત કહી સંભળાવી.
Verse 23
तच्छ्रुत्वा सकला देवाश्शक्राद्या मुनयस्तथा । परस्परं समामन्त्र्य शिवासक्तधियोऽमलाः
આ સાંભળીને શક્ર (ઇન્દ્ર) આદિ સર્વ દેવો અને મુનિઓ પણ, શિવભક્તિથી નિર્મળ ચિત્તવાળા બની, પરસ્પર પરામર્શ કરીને એકત્ર મંત્રણા કરવા લાગ્યા.
Verse 24
तस्मिन्काले सुरास्सर्वे हरिब्रह्मादयो मुने । आजग्मुस्तत्र सुप्रीत्या पूजां चक्रुर्विशेषतः
હે મુનિ, તે સમયે હરિ (વિષ્ણુ) અને બ્રહ્મા આદિ સહિત સર્વ દેવતાઓ મહાન આનંદથી ત્યાં આવ્યા અને વિશેષ રીતે ભગવાન શિવની પૂજા કરી।
Verse 25
प्रत्यक्षं तं तदा दृष्ट्वा प्रतिष्ठाप्य च ते सुराः । वैद्यनाथेति संप्रोच्य नत्वा नुत्वा दिवं ययुः
ત્યારે તેમને પ્રત્યક્ષ જોઈ દેવોએ વિધિપૂર્વક ત્યાં તેમની પ્રતિષ્ઠા કરી. “એ વૈદ્યનાથ છે” એમ કહી નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરી અને પછી સ્વર્ગે ગયા.
Verse 26
ऋषय ऊचुः । तस्मिंल्लिंगे स्थिते तत्र रावणे च गृहं गते । किं कि चरित्रमभूत्तात ततस्तद्वद विस्तरात्
ઋષિઓએ કહ્યું—હે પ્રિય, તે લિંગ ત્યાં જ પ્રતિષ્ઠિત રહ્યું અને રાવણ પોતાના ગૃહે પરત ગયો; ત્યાર પછી કયા કયા પ્રસંગો બન્યા? તે વર્ણન વિસ્તારે કહો.
Verse 27
सूत उवाच । रावणोपि गृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् । प्रियायै सर्वमाचख्यौ मुमोदाति महासुरः
સૂતએ કહ્યું—રાવણ પણ ગૃહે જઈ તે પરમ ઉત્તમ વર પ્રાપ્ત કરીને, સર્વ વાત પોતાની પ્રિયાને કહી સંભળાવી; અને તે મહાબલી અસુર અત્યંત આનંદિત થયો.
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां वैद्यनाथेश्वरज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચતુર્થ કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘વૈદ્યનાથેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 29
देवादय ऊचुः । रावणोयं दुरात्मा हि देवद्रोही खलः कुधीः । शिवाद्वरं च संप्राप्य दुःखं दास्यति नोऽपि सः
દેવો વગેરે બોલ્યા—આ રાવણ ખરેખર દુષ્ટાત્મા છે, દેવદ્રોહી, ખલ અને કુબુદ્ધિ. શિવ પાસેથી વર મેળવી તે અમને પણ નિશ્ચયે દુઃખ આપશે.
Verse 30
किं कुर्मः क्व च गच्छामः किं भविष्यति वा पुनः । दुष्टश्च दक्षतां प्राप्तः किंकिं नो साधयिष्यति
અમે શું કરીએ અને ક્યાં જઈએ? હવે આગળ શું થશે? આ દુષ્ટ હવે શક્તિ પામ્યો છે—અમારા વિરુદ્ધ શું શું કરી બેસશે?
Verse 31
इति दुःखं समापन्नाश्शक्राद्या मुनयस्सुराः । नारदं च समाहूय पप्रच्छुर्विकलास्तदा
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલા ઇન્દ્ર વગેરે દેવો અને મુનિઓએ ત્યારે નારદને બોલાવી, અતિ વિહ્વળ થઈને પૂછ્યું.
Verse 32
देवा ऊचुः । सर्वं कार्य्यं समर्थोसि कर्तुं त्वं मुनिसत्तम । उपायं कुरु देवर्षे देवानां दुःखनाशने
દેવોએ કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તું સર્વ કાર્ય કરવા સમર્થ છે. તેથી હે દેવર્ષિ, દેવોના દુઃખનાશ માટે ઉપાય કર॥
Verse 33
रावणोयं महादुष्टः किंकि नैव करिष्यति । क्व यास्यामो वयं चात्र दुष्टेनापीडिता वयम्
આ રાવણ મહાદુષ્ટ છે—એ કયું પાપ નહીં કરે? અમે અહીંથી ક્યાં જઈએ? એ દुष્ટથી અમે પીડિત છીએ॥
Verse 34
नारद उवाच । दुःखं त्यजत भो देवा युक्तिं कृत्वा च याम्यहम् । देवकार्यं करिष्यामि कृपया शंकरस्य वै
નારદ બોલ્યા— હે દેવો, દુઃખ ત્યજો. યોગ્ય ઉપાય વિચારીને હું જઈશ; શંકરના કૃપાથી દેવકાર્ય નિશ્ચયે પૂર્ણ કરીશ।
Verse 35
सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तु देवर्षिरगमद्रावणालयम् । सत्कारं समनुप्राप्य प्रीत्योवाचाखिलं च तत्
સૂત બોલ્યા— એમ કહી તે દેવર્ષિ રાવણના નિવાસે ગયો. ત્યાં યોગ્ય સત્કાર અને સન્માન પામી, આનંદથી તેને બધું જ કહી સંભળાવ્યું।
Verse 36
नारद उवाच । राक्षसोत्तम धन्यस्त्वं शैववर्य्यस्तपोमनाः । त्वां दृष्ट्वा च मनो मेद्य प्रसन्नमति रावण
નારદ બોલ્યા— હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે— શૈવભક્તોમાં અગ્રગણ્ય, તપમાં લીન મનવાળો. આજે તને જોઈ મારું હૃદય પ્રસન્ન અને શાંત થયું છે, હે રાવણ।
Verse 37
स्ववृत्तं ब्रूह्यशेषेण शिवाराधनसंभवम् । इति पृष्टस्तदा तेन रावणो वाक्यमब्रवीत्
તે બોલ્યો— “શિવારાધનાથી ઉત્પન્ન થયેલો તારો સ્વવૃત્તાંત સંપૂર્ણ રીતે કહો.” એમ પૂછાતા, તે સમયે રાવણે બોલવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 38
रावण उवाच । गत्वा मया तु कैलासे तपोर्थं च महामुने । तत्रैव बहुकालं वै तपस्तप्तं सुदारुणम्
રાવણે કહ્યું: હે મહામુનિ, હું તપસ્યા માટે કૈલાસ ગયો હતો. ત્યાં મેં લાંબા સમય સુધી અત્યંત કઠોર તપ કર્યું.
Verse 39
यदा न शंकरस्तुष्टस्ततश्च परिवर्तितम् । आगत्य वृक्षखंडे वै पुनस्तप्तं मया मुने
જ્યારે શંકર પ્રસન્ન ન થયા, ત્યારે મેં તે મુજબ માર્ગ બદલી દીધો; પછી ફરી આવીને, હે મુને, એક કાષ્ઠખંડ પાસે મેં ફરી તપ કર્યું।
Verse 40
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्ये तु वर्षासु स्थंडिलेशयः । शीते जलांतरस्थो हि कृतं चैव त्रिधा तपः
ઉનાળામાં પંચાગ્નિ વચ્ચે રહે છે, વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરે છે, અને શિયાળામાં જળની અંદર સ્થિત રહે છે—આ રીતે ત્રિવિધ તપ કરવામાં આવે છે।
Verse 41
एवं मया कृतं तत्र तपोत्युग्रं मुनीश्वर । तथापि शंकरो मह्यं न प्रसन्नोऽभवन्मनाक्
આ રીતે, હે મુનીશ્વર, મેં ત્યાં અત્યંત ઉગ્ર તપ કર્યું; છતાં શંકર મારા પર જરાય પ્રસન્ન થયા નહીં।
Verse 42
तदा मया तु क्रुद्धेन भूमौ गर्तं विधाय च । तत्राग्निं समाधाय पार्थिवं च प्रकल्प्य च
ત્યારે ક્રોધથી પ્રેરિત થઈ મેં ભૂમિમાં એક ખાડો ખોદ્યો; ત્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી પાર્થિવ લિંગ રચી વિધિપૂર્વક પૂજાકર્મ આરંભ્યું।
Verse 43
गंधैश्च चंदनैश्चैव धूपैश्च विविधैस्तदा । नैवेद्यैः पूजितश्शम्भुरारार्तिकविधानतः
ત્યારે સુગંધ, ચંદન, વિવિધ ધૂપ અને નૈવેદ્યથી—આરાર્તિકવિધાન મુજબ—શંભુની પૂજા કરવામાં આવી।
Verse 44
प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैस्तोषितश्शंकरो मया । गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च मुखांगुलिसमर्पणैः
મારા પ્રણિપાત અને પુણ્ય સ્તવોથી મેં શંકરને પ્રસન્ન કર્યા; તેમજ ગીતો, નૃત્ય, વાદ્યો અને પોતાના મુખ તથા આંગળીઓથી કરેલી સેવારૂપ અર્પણોથી પણ.
Verse 45
एतैश्च विविधैश्चान्यैरुपायैर्भूरिभिर्मुने । शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजितो भगवान् हरः
હે મુને! આ તથા અન્ય અનેક વિવિધ ઉપાયો દ્વારા, શાસ્ત્રોક્ત વિધાન મુજબ, ભગવાન હરનું યથાવિધી પૂજન કરવામાં આવ્યું.
Verse 46
न तुष्टः सन्मुखो जातो यदा च भगवान्हरः । तदाहं दुःखितोभूवं तपसोऽप्राप्य सत्फलम्
જ્યારે ભગવાન હર ન તો પ્રસન્ન થયા, ન તો કૃપાભાવે મારી તરફ સન્મુખ થયા, ત્યારે તપસ્યાનું સત્ય ફળ ન મળતાં હું દુઃખિત થયો.
Verse 47
धिक् शरीरं बलं चैव धिक् तपः करणं मम । इत्युक्त्वा तु मया तत्र स्थापितेग्नौ हुतं बहु
“ધિક્ આ શરીર અને ધિક્ આ બળ; ધિક્ મારી તપસ્યા કરવાની સાધન!” એમ કહીને મેં ત્યાં સ્થાપિત અગ્નિમાં બહુ આહુતિઓ અર્પણ કરી.
Verse 48
पुनश्चेति विचार्यैव त्वक्षाम्यग्नौ निजां तनुम् । संछिन्नानि शिरांस्येव तस्मिन् प्रज्वलिते शुचौ
ફરી વિચાર કરીને તેણીએ નિશ્ચય કર્યો—“એમ જ થાઓ; હું મારું પોતાનું શરીર અગ્નિમાં અર્પણ કરી દઈશ.” તે પ્રજ્વલિત, પવિત્ર જ્વાળામાં કાપેલા શિરોભાગો જાણે હમણાં જ છિન્ન કરાયા હોય તેમ પડ્યા હતા।
Verse 49
सुच्छित्वैकैकशस्तानि कृत्वा शुद्धानि सर्वशः । शंकरायार्पितान्येव नवसंख्यानि वै मया
મેં તે બધાને એકેક કરીને સાવધાને પસંદ કરી, સર્વ રીતે શુદ્ધ કરીને, નવ સંખ્યામાં શંકરને અર્પણ કર્યા।
Verse 50
यावच्च दशमं छेत्तुं प्रारब्धमृषिसत्तम । तावदाविरभूत्तत्र ज्योतीरूपो हरस्स्वयम्
હે ઋષિશ્રેષ્ઠ! જેમ જ તેણે દસમું કાપવાનું આરંભ્યું, તેમ જ તે ક્ષણે ત્યાં સ્વયં હર જ્યોતિરૂપે પ્રગટ થયા।
Verse 51
मामेति व्याहरत् प्रीत्या द्रुतं वै भक्तवत्सलः । प्रसन्नश्च वरं ब्रूहि ददामि मनसेप्सितम्
ભક્તવત્સલ પ્રભુએ પ્રેમથી તરત જ કહ્યું—“મારો!” પછી પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“વર માગ; તારા મનગમતું હું આપીશ।”
Verse 52
इत्युक्ते च तदा तेन मया दृष्टो महेश्वरः । प्राणतस्संस्तुतश्चैव करौ बद्ध्वा सुभक्तितः
તેણે એમ કહ્યે ત્યારે જ મેં મહેશ્વરના દર્શન કર્યા. અતિભક્તિથી પ્રણામ કર્યો, પ્રાણપૂર્વક સ્તુતિ કરી અને કરજોડે વંદન કર્યું।
Verse 53
तदा वृतं मयैतच्च देहि मे ह्यतुलं बलम् । यदि प्रसन्नो देवेश दुर्ल्लभं किं भवेन्मम
ત્યારે મેં આ જ વર પસંદ કર્યો—“મને અતુલ બળ આપો. હે દેવેશ! તમે પ્રસન્ન હો તો મારા માટે કઈ વસ્તુ દુર્લભ રહેશે?”
Verse 54
शिवेन परितुष्टेन सर्वं दत्तं कृपालुना । मह्यं मनोभिलषितं गिरा प्रोच्य तथास्त्विति
કૃપાળુ શિવ સંપૂર્ણ પ્રસન્ન થયા ત્યારે તેમણે સર્વ કંઈ આપ્યું. મારા મનની ઇચ્છા વાણીથી કહીને બોલ્યા—“તથાસ્તુ।”
Verse 55
अमोघया सुदृष्ट्या वै वैद्यवद्योजितानि मे । शिरांसि संधयित्वा तु दृष्टानि परमात्मना
તેમની અમોઘ, શુભ દૃષ્ટિથી મારા કપાયેલા મસ્તકો વૈદ્ય જેમ કુશળતાથી જોડાઈ ગયા; પરમાત્મા શિવની કૃપાદૃષ્ટિથી હું પુનઃ પૂર્ણ થયો.
Verse 56
एवंकृते तदा तत्र शरीरं पूर्ववन्मम । जातं तस्य प्रसादाच्च सर्वं प्राप्तं फलं मया
આ રીતે થતાં જ ત્યાં જ ત્યારે મારું શરીર પૂર્વવત બની ગયું. તેમના પ્રસાદથી મેં વચન આપેલ સર્વ ફળ સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 57
तदा च प्रार्थितो मे संस्थितोसौ वृषभध्वजः । वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोभूज्जगत्त्रये
ત્યારે મારી પ્રાર્થનાથી વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થયા; અને “વૈદ્યનાથેશ્વર” નામે તેઓ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 58
दर्शनात्पूजनाज्ज्योतिर्लिंगरूपो महेश्वरः । भुक्तिमुक्तिप्रदो लोके सर्वेषां हितकारकः
માત્ર દર્શન અને પૂજનથી જ જ્યોતિર્લિંગ-રૂપ મહેશ્વર આ લોકમાં ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે અને સર્વના હિતકર્તા છે.
Verse 59
ज्योतिर्लिंगमहं तद्वै पूजयित्वा विशेषतः । प्रणिपत्यागतश्चात्र विजेतुं भुवनत्रयम्
તે જ્યોતિર્લિંગની મેં વિશેષ ભક્તિથી પૂજા કરી; અને પ્રણામ કરીને અહીં આવ્યો છું, ત્રિભુવનને જીતવા માટે.
Verse 60
सूत उवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा देवर्षिर्जातसंभ्रमः । विहस्य च मनस्येव रावणं नारदोऽब्रवीत्
સૂત બોલ્યા—તેના તે વચન સાંભળી દેવર્ષિ નારદ ક્ષણમાત્ર આશ્ચર્યચકિત થયા. મનમાં હસી નારદે રાવણને કહ્યું.
Verse 61
नारद उवाच । श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ कथयामि हितं तव । त्वया तदेव कर्त्तव्यं मदुक्तं नान्यथा क्वचित्
નારદે કહ્યું—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, સાંભળ; હું તારા હિતની વાત કહું છું. મેં જે કહ્યું છે તે જ કર; ક્યારેય અન્યથા ન કરવું.
Verse 62
त्वयोक्तं यच्छिवेनैव हितं दत्तं ममाधुना । तत्सर्वं च त्वया सत्यं न मन्तव्यं कदाचन
તમે જે હિતવચન કહ્યું, તે ખરેખર અત્યારે મને સ્વયં શિવે જ આપ્યું છે. તેથી તે બધું સત્ય માનો અને ક્યારેય શંકા ન કરશો.
Verse 63
अयं वै विकृतिं प्राप्तः किं किं नैव ब्रवीति च । सत्यं नैव भवेत्तद्वै कथं ज्ञेयं प्रियोस्ति मे
આ માણસ તો નિશ્ચયે વિકૃત સ્થિતિમાં પડ્યો છે; શું શું બોલે છે. એ સત્ય હોઈ શકે નહીં; તો પછી એ મને પ્રિય છે (અથવા ભક્ત છે) તે હું કેવી રીતે જાણું?
Verse 64
इति गत्वा पुनः कार्य्यं कुरु त्वं ह्यहिताय वै । कैलासोद्धरणे यत्नः कर्तव्यश्च त्वया पुनः
આ રીતે જઈને ફરી તે કાર્ય કર—એ ખરેખર તારા અહિત માટે જ છે. કૈલાસને ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન તારે ફરી કરવો પડશે.
Verse 65
यदि चैवोद्धृतश्चायं कैलासो हि भविष्यति । तदैव सफलं सर्वं भविष्यति न संशयः
જો આ પવિત્ર કૈલાસ ખરેખર ઉઠાવવામાં (અથવા પુનઃસ્થાપિત કરવામાં) આવે, તો એ જ ક્ષણે બધું જ સફળ અને ફળદાયી થશે—એમાં શંકા નથી.
Verse 66
पूर्ववत्स्थापयित्वा त्वं पुनरागच्छ वै सुखम् । निश्चयं परमं गत्वा यथेच्छसि तथा कुरु
બધું પૂર્વવત્ સ્થાપિત કરીને તું ફરી સુખથી પાછો આવ. પરમ નિશ્ચયને પામી, જેમ તને ઇચ્છા હોય તેમ જ કર.
Verse 67
सूत उवाच । इत्युक्तस्स हितं मेने रावणो विधिमोहित । सत्यं मत्वा मुनेर्वाक्यं कैलासमगमत्तदा
સૂત બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી, વિધિના મોહમાં રાવણે તેને પોતાનું હિત માન્યું. મુનિના વચનને સત્ય માની, તે ત્યારે કૈલાસ તરફ નીકળી પડ્યો.
Verse 68
गत्वा तत्र समुद्धारं चक्रे तस्य गिरेस्स च । तत्रस्थं चैव तत्सर्वं विपर्यस्तं परस्परम्
ત્યાં જઈ તેણે તે પર્વતનો પણ ઉદ્ધાર કર્યો. ત્યાં રહેલું સર્વ પરસ્પર ઊંધું-ચઢું થઈ ગૂંચવાઈને એકબીજામાં મિશ્રિત હતું.
Verse 69
गिरीशोपि तदा दृष्ट्वा किं जातमिति सोब्रवीत् । गिरिजा च तदा शंभुं प्रत्युवाच विहस्य तम्
ત્યારે ગિરીશ (ભગવાન શિવ) એ તે જોઈને કહ્યું, “શું થયું છે?” ત્યારે ગિરિજા (પાર્વતી) હસતાં હસતાં શંભુને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 70
गिरिजोवाच । सच्छिश्यस्य फलं जातं सम्यग्जातं तु शिष्यतः । शान्तात्मने सुवीराय दत्तं यदतुलं बलम्
ગિરિજાએ કહ્યું—“સત્શિષ્યનું ફળ પ્રગટ થયું છે; શિષ્યત્વ સંપૂર્ણ રીતે પરિપક્વ થયું છે. શાંતાત્મા એવા શ્રેષ્ઠ વીરને જે અતુલ બળ અપાયું હતું, તે હવે સ્પષ્ટ થયું છે।”
Verse 71
सूत उवाच । गिरिजायाश्च साकूतं वचः श्रुत्वा महेश्वरः । कृतघ्नं रावणं मत्वा शशाप बलदर्पितम्
સૂત બોલ્યા—ગિરિજાના સંકેતસભર અને અર્થપૂર્ણ વચન સાંભળી મહેશ્વરે રાવણને કૃતઘ્ન અને બળના દર્પમાં મત્ત જાણીને તેને શાપ આપ્યો।
Verse 72
महादेव उवाच । रे रे रावण दुर्भक्त मा गर्वं वह दुर्मते । शीघ्रं च तव हस्तानां दर्पघ्नश्च भवेदिह
મહાદેવ બોલ્યા— અરે અરે રાવણ, હે દુર્ભક્ત દુર્મતિ! ગર્વ ન ધાર. અહીં જ શીઘ્રે તારા હાથનો દર્પ (હિંસક બળ) ચૂર થશે.
Verse 73
सूत उवाव । इति तत्र च यज्जातं नारदः श्रुतवांस्तदा । रावणोपि प्रसन्नात्माऽगात्स्वधाम यथागतम्
સૂત બોલ્યા— ત્યાં જે કંઈ બન્યું તે નારદે ત્યારે સાંભળ્યું. અને રાવણ પણ પ્રસન્નચિત્ત થઈ, જેમ આવ્યો હતો તેમ પોતાના ધામે પરત ગયો.
Verse 74
निश्चयं परमं कृत्वा बली बलविमोहितः । जगद्वशं हि कृतवान्रावणः परदर्पहा
પરમ નિશ્ચય કરીને, તે બલવાન પોતાના બળથી જ મોહીત થયો; પરનો દર્પ હરણ કરનાર રાવણે ખરેખર જગતને પોતાના વશમાં કર્યું।
Verse 75
शिवाज्ञया च प्राप्तेन दिव्यास्त्रेण महौजसा । रावणस्य प्रति भटो नालं कश्चिदभूत्तदा
ત્યારે શિવની આજ્ઞાથી પ્રાપ્ત થયેલા મહાતેજસ્વી દિવ્યાસ્ત્રના કારણે રાવણ સામે કોઈ પણ યોદ્ધા ટકી શક્યો નહિ।
Verse 76
इत्येतच्च समाख्यातं वैद्यनाथेश्वरस्य च । माहात्म्यं शृण्वतां पापं नृणां भवति भस्मसात्
આ રીતે વૈદ્યનાથેશ્વરનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું; જે ભક્તિપૂર્વક તેને સાંભળે છે, તેમના પાપ ભસ્મ થઈ જાય છે।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa performs escalating tapas and a fire-ritualized worship, ultimately severing nine heads as offerings; when the tenth remains, Śiva appears, restores him, and grants a boon of extraordinary strength—demonstrating that grace manifests when devotion becomes total surrender rather than mere endurance.
The garta–agni–havana sequence encodes ‘inner yajña’ (self-offering) through outward ritual form, while the severed heads symbolize progressive dismantling of ego/identity layers; Śiva’s restoration signifies that authentic surrender does not annihilate the self but reconstitutes it under divine order (anugraha).
Śiva is emphasized as Hara/Maheśāna/Śaṅkara—Paramātmā who is ‘durārādhya’ for the impure-minded, yet ‘bhaktavatsala’ once devotion reaches sincerity and completeness, revealing a theology of conditional accessibility grounded in inner transformation.