Gautama–Ahalyā-Upākhyāna: Durbhikṣa, Tapas, and Varuṇa’s Boon (गौतमाहल्योपाख्यानम्)
અધ્યાય ૨૪માં સૂત પરંપરાગત પ્રસાર-વાક્યથી કથા આરંભે છે અને વ્યાસ તથા ગુરુપરંપરાથી પ્રાપ્ત પાપ-પ્રણાશિની કથા તરીકે તેને સ્થાપિત કરે છે. પછી પ્રસિદ્ધ ઋષિ ગૌતમ અને તેમની ધર્મપત્ની અહલ્યાનો પરિચય થાય છે. દક્ષિણ દિશામાં બ્રહ્મ નામના પર્વત પર ગૌતમ દીર્ઘ તપ કરે છે. ત્યારબાદ સો વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટિ થાય છે; વનસ્પતિ સૂકાઈ જાય છે, પાણી અપ્રાપ્ય બને છે અને પ્રાણીઓ જીવતા રહેવા સર્વ દિશામાં વિખેરાઈ જાય છે. ત્યારે ગૌતમ વરુણદેવને પ્રસન્ન કરવા છ માસ સતત પ્રાણાયામયુક્ત તપ કરે છે; અન્ય મુનિઓ પણ યોગધારણા અને ધ્યાનસ્થૈર્યથી સમય પસાર કરે છે. અંતે વરુણ પ્રસન્ન થઈ પ્રગટ થાય છે અને વર આપે છે; ગૌતમ વરસાદની યાચના કરે છે—તપ-યોગ, ઋતનું પુનઃસ્થાપન અને માનવ વર્તન–પર્યાવરણ વ્યવસ્થાની પરસ્પર નિર્ભરતા અહીં પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् । कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया
સૂત બોલ્યા—હે ઋષિશ્રેષ્ઠો! પાપનાશિની આ કથા સાંભળો. મેં વ્યાસ અને મારા સદ્ગુરુ પાસેથી જેમ સાંભળી છે તેમ જ કહું છું।
Verse 2
पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः । अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी
પ્રાચીન કાળમાં ગૌતમ નામના વિખ્યાત ઋષિવર હતા. તેમની પત્ની અહલ્યા નામની પરમ ધાર્મિક હતી।
Verse 3
दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः । तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा
દક્ષિણ દિશામાં ‘બ્રહ્મ’ નામે ઓળખાતો એક પર્વત છે. ત્યાં તેણે દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું—એવું કહેવાય છે।
Verse 4
कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः । वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः
ક્યારેક, હે સુવ્રતો, ત્યાં ભયંકર અનાવૃષ્ટિ થઈ; અને સો વર્ષ સુધી લોકોએ દુઃખ ભોગવ્યું।
Verse 5
आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले । कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्
પૃથ્વીના તળ પર ભીનું કોમળ અંકુર પણ દેખાતું નથી. તો જીવોનાં પ્રાણને ધારણ કરનારું જળ ક્યાંથી દેખાય?
Verse 6
गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् । चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः
ત્યાં ગૌતમએ પણ પોતે વરુણના હિતાર્થે શુભ તપ કર્યું અને છ માસ સુધી પ્રાણાયામ સાધનામાં સંપૂર્ણ પરાયણ રહ્યો।
Verse 7
तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः । ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्
તે (ભયંકર) દર્શન જોઈ પ્રાણાયામપરાયણ ઋષિ-બ્રાહ્મણોએ, અને એમમાંથી કેટલાંકએ ધ્યાનમાં લીન થઈ, શિવનિષ્ઠ ચિત્તથી તે અત્યંત દારુણ સમય યોગસમાધિમાં પસાર કર્યો।
Verse 9
ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्
પછી વરુણ તેને વર આપવા માટે આવ્યો અને બોલ્યો—“હું પ્રસન્ન છું; જે વર ઇચ્છો તે કહો, હું આપું છું,” એમ તેણે વચન કહ્યું।
Verse 10
ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा । ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः
ત્યારે ગૌતમ મુનિએ તેમની પાસે વરસાદ માટે પ્રાર્થના કરી. ત્યારબાદ વરુણે તે ઋષિને કહ્યું—હે દ્વિજોઃ—તેની વિનંતી અંગે ઉત્તર આપતાં.
Verse 11
वरुण उवाच । देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् । अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते
વરુણ બોલ્યા—દેવોની આજ્ઞા ઉલ્લંઘીને હું તે વરસાદ કેવી રીતે કરું? બીજું કંઈ માગ; તું જ્ઞાની છે, હું તારા માટે શું કરું તે કહો.
Verse 12
सूत उवाच । इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः । परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत
સૂત બોલ્યા—મહાત્મા વરુણના આ વચનો સાંભળી, પરોપકારમાં તત્પર ગૌતમ મુનિએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 13
गौतम उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम । यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा
ગૌતમ બોલ્યા—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો મને વર આપવો હોય, તો આજે હું જે પ્રાર્થના કરું છું તે જ તમારે તદનુસાર કરવું।
Verse 14
यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम । अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्
તમે જલરાશિના અધિપતિ છો, તેથી આ જળ હું તમને અર્પણ કરું છું। હે સર્વદેવેશ! આ દિવ્ય અર્પણ અક્ષય રહે અને નિત્ય ફળ આપનારું બને।
Verse 15
सूत उवाच । इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै । उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया
સૂત બોલ્યા—ગૌતમ મુનિએ આ રીતે વિનયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતાં દેવ વરુણે તેને કહ્યું—“અતઃ તું એક ગર્ત (ખાડો) બનાવ.”
Verse 16
इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः । जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः
આવું કહેવાતાં તેણે હાથ-પ્રમાણનું ગર્ત ખોદ્યું. પછી દેવ વરુણે પવિત્ર કરેલા દિવ્ય જળથી તે ભરાઈ ગયું.
Verse 17
अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः । गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्
પછી જળોના અધિપતિ દેવ વરુણે પરોપકારમાં સમૃદ્ધ, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા મુનિશાર્દૂલ ગૌતમ ઋષિને સંબોધીને કહ્યું.
Verse 18
वरुण उवाच । अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने । तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति
વરুণ બોલ્યા—હે મહામુને, તારો આ જળ અક્ષય રહે અને તીર્થરૂપ બને. પૃથ્વી પર આ સ્થાન તારા નામથી જ પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 19
अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् । पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्
અહીં જે દાન અપાય, હવનમાં જે આહુતિ અપાય, જે તપ કરવામાં આવે, દેવતાઓનું જે યજન થાય અને પિતૃઓ માટે જે શ્રાદ્ધ થાય—તે સર્વનું પુણ્ય અક્ષય બને છે.
Verse 20
सूत उवाच । इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा । गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः
સૂત બોલ્યા—આવું કહી, તે મહર્ષિ દ્વારા સ્તુત દેવ અંતર્ધાન થયો. અને મુનિ ગૌતમ પણ પરોપકાર કરીને સુખને પ્રાપ્ત થયો.
Verse 21
मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते । महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः
મારા દ્વારા અપાયેલો આશ્રય મનુષ્યોને મહત્ત્વ (મહાનતા) સુધી પહોંચાડે છે. મહાત્માઓ તેનું સ્વરૂપ જુએ છે; અશુભ વૃત્તિવાળા અન્ય લોકો નથી જુએતા.
Verse 22
यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते । महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा
જેવા મનુષ્યની સેવા કરીએ, તેવું જ ફળ ભોગવવું પડે. મહાનની સેવા કરવાથી મહત્ત્વ મળે છે; ક્ષુદ્રની સેવા કરવાથી ક્ષુદ્રતા જ મળે છે.
Verse 23
सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता । शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता
સિંહના મંદિરમાં કરેલી સેવા મોતીનું ફળ આપનારી માનવામાં આવે છે; પરંતુ શૃગાળના મંદિરમાં કરેલી સેવા માત્ર હાડકાંનો લાભ આપનારી કહેવાય છે।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसं हितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्ये गौतमप्रभाववर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની ચોથી કોટિરુદ્રસંહિતામાં ત્ર્યંબકેશ્વરમાહાત્મ્ય અંતર્ગત ‘ગૌતમપ્રભાવ તથા મહિમાવર્ણન’ નામનો ચોવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 25
वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा । एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन
વૃક્ષો, સોનું, ચંદન અને ઇક્ષુ (ઉખડો)—આ બધું ધરતી પર પરોપકાર માટે સમર્થ છે; પરંતુ એવા નિષ્કામ ભાવમાં દક્ષ લોકો બહુ જ વિરળા છે।
Verse 26
दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः । एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही
દયાળુ, મદ-ગર્વથી અસ્પર્શિત, ઉપકારી અને જિતેન્દ્રિય—આ ચાર પુણ્યસ્તંભોથી જ ધરતી ધારણ થાય છે।
Verse 27
ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् । नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा
પછી ગૌતમે ત્યાં અતિ દુર્લભ જળ મેળવી, તે સમયે વિધિપૂર્વક નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્મો કર્યા.
Verse 28
ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा । वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः
ત્યારે તે મુનીશ્વરે હવનાર્થે ત્યાં જ ધાન, જવ અને અનેક પ્રકારના નીવાર વગેરે વન્ય અન્ન વાવડાવ્યાં।
Verse 29
धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा । पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः
તે પવિત્ર સ્થાને અનેક પ્રકારના ધાન્યો, અનેક જાતનાં વૃક્ષો, તેમજ સર્વત્ર પુષ્પો અને ફળો પણ અતિ પ્રચુર હતાં।
Verse 30
तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः । पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्
આ સાંભળીને અન્ય ઋષિઓ પણ હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવ્યા; પશુઓ, પક્ષીઓ અને અનેક અન્ય જીવો પણ ત્યાં પહોંચી ગયા।
Verse 31
तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् । तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा
તે વન પૃથ્વીના મંડળમાં અતિ સુંદર અને શ્રેષ્ઠ હતું; તેની અક્ષય કલ્યાણકારી શક્તિથી ત્યાં અનાવૃષ્ટિ પણ દુઃખદ બનતી ન હતી।
Verse 32
ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः । वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः
તે વનમાં શુભ કર્મો અને નિયમસાધનામાં પરાયણ ઋષિઓએ પણ નિવાસ કર્યો. ઘણા ઋષિઓ શિષ્યો, પત્નીઓ અને પુત્રો સહિત ત્યાં વસ્યા.
Verse 33
धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे । आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च
કાળક્રમ જાણવાના હેતુથી તેમણે ત્યાં ધાન્ય વાવ્યાં. તે વનમાં ગૌતમ ઋષિના તપઃપ્રભાવથી ખરેખર આનંદ વ્યાપ્યો હતો.
Frequently Asked Questions
A century-long drought (anāvṛṣṭi) devastates the world; ṛṣi Gautama responds with six months of prāṇāyāma-centered tapas directed to Varuṇa, who appears and offers a boon, leading to a petition for rainfall and restoration.
Drought functions as a narrative sign of disrupted ṛta (cosmic regularity), while rain represents the re-harmonization of cosmic and social order; the text encodes a principle that disciplined inner regulation (prāṇāyāma/tapas) can mediate outer-world stability through divine sanction.
In the provided portion of Adhyāya 24, no explicit Śiva/Gaurī form is foregrounded; instead, the chapter advances Śaiva-typical praxis-theology indirectly by showcasing tapas and yogic discipline as the operative bridge to grace, here mediated through Varuṇa’s boon.