अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य (The Greatness of Avimukta–Vārāṇasī and Viśveśvara)
અધ્યાય ૨૩માં ઋષિઓ સૂતને પૂછે છે—વારાણસી કેમ વિશેષ પુણ્યદાયિની છે અને અવિમુક્તનો પ્રભાવ શું છે. સૂત વારાણસીની શોભા તથા વિશ્વેશ્વરનું માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં પણ પ્રમાણિક રીતે વર્ણવે છે. પછી લોકહિતની કરુણાથી પ્રેરિત પાર્વતી શંકરને ક્ષેત્રની મહિમા સંપૂર્ણ રીતે સમજાવવા વિનંતી કરે છે. શિવ પ્રશ્નને શુભ અને હિતકારક માની જાહેર કરે છે કે અવિમુક્ત/વારાણસી તેમનું નિત્ય, અતિ ગુપ્ત ધામ છે અને સર્વ માટે મોક્ષનું કારણ છે. ત્યાં સિદ્ધો, યોગીઓ અને શિવવ્રતધારી જીતેન્દ્રિય સાધકો મહાયોગ સાધીને ભુક્તિ અને મુક્તિ બંને પ્રાપ્ત કરે છે. આમ વારાણસીને શિવસન્નિધિનું શાશ્વત મોક્ષપ્રદ ક્ષેત્ર અને વિશ્વેશ્વરના સંરક્ષણ હેઠળ સાધનાનો પરિપાકસ્થાન તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी । तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! જો વારાણસી ખરેખર પુણ્ય મહાપુરી હોય, તો અમને તેનું માહાત્મ્ય કહો; અને હે પ્રભુ, અવિમુક્ત ક્ષેત્રની દિવ્ય શક્તિ પણ વર્ણવો।
Verse 2
सूत उवाच । वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् । विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
સૂતે કહ્યું—હું વારાણસીનું સુશોભિત માહાત્મ્ય સંક્ષેપમાં યોગ્ય રીતે કહું છું. હે મુનીશ્વરો, વિશ્વેશ્વર પ્રભુનું માહાત્મ્ય પણ સાંભળો।
Verse 3
कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा । लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
એક વખત પરમ આનંદથી પરિપૂર્ણ દેવી પાર્વતીએ, લોકહિતની ભાવનાથી, શંકરને અવિમુક્ત ક્ષેત્રના માહાત્મ્ય વિષે પૂછ્યું।
Verse 4
पार्वत्युवाच । अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः । ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
પાર્વતીએ કહ્યું—આ ક્ષેત્રનું માહાત્મ્ય કશું બાકી ન રાખીને કહેવા તમે યોગ્ય છો. મારા પર કૃપા કરીને, લોકહિતની ઇચ્છાથી, તેને સંપૂર્ણ રીતે કહો।
Verse 5
सूत उवाच । देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः । प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
સૂતે કહ્યું—દેવીના વચન સાંભળી દેવોના દેવ, જગત્પ્રભુએ, જીવોનાં પ્રિય અને હિત માટે, તે ભવાનીને ઉત્તર આપ્યો।
Verse 6
परमेश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् । कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
પરમેશ્વરે કહ્યું—હે ભદ્રે, તું સારું પૂછ્યું છે; તે લોકોના સુખ અને કલ્યાણ માટે શુભ છે. હવે હું સત્ય અનુસાર અવિમુક્તનું યથાર્થ માહાત્મ્ય કહું છું।
Verse 7
इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम । सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
આ મારું પરમ ગુહ્યતમ ક્ષેત્ર છે—વારાણસી સદા મારી જ છે. સર્વ જીવો માટે આ સર્વથા મોક્ષનું કારણ છે।
Verse 8
अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः । नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
આ સિદ્ધક્ષેત્રમાં સિદ્ધો સદા મારા વ્રતનો આશ્રય લે છે. નિત્ય નાનાવિધ લિંગરૂપ ધારણ કરીને તેઓ મારા લોકની અભિલાષા કરે છે।
Verse 9
अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः । परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
જેઓએ મન જીત્યું છે અને ઇન્દ્રિયો વશમાં રાખી છે, તેઓ મહાયોગનો અભ્યાસ કરે છે—શ્રુતિપ્રોક્ત પરમ પાશુપત માર્ગનો—જે ભોગ અને મોક્ષ બંનેનું ફળ આપે છે।
Verse 10
रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि । हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
હે મહેશ્વરી, વારાણસીમાં મારો નિવાસ મને સદા રોચે છે. જે કારણે હું બધું છોડીને એ ધામ પસંદ કરું છું, તે નિશ્ચયપૂર્વક સાંભળ।
Verse 11
यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ । तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
જે મારો ભક્ત છે અને જે વિજ્ઞાની (તત્ત્વવિચારક) છે—એ બંને મુક્તિના ભાગીદાર છે. તે બંને માટે તીર્થપર આધાર રાખવાની અપેક્ષા વિહિત નથી; વિધિ-પાલન અને સદાચાર માં તેઓ સમાન છે।
Verse 12
जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ । प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
તે બંનેને જીવન્મુક્ત જાણો; અને તેઓ જ્યાં ક્યાંય દેહત્યાગ કરે, ત્યાં જ તેઓ શીઘ્રે મોક્ષ પામે—આ મારું નિશ્ચિત અને અંતિમ વચન છે।
Verse 13
अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे । श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
આ તીર્થમાં વિશેષ મહિમા છે—પરમોત્કૃષ્ટ ‘અવિમુક્ત’ ધામમાં. હે દેવી, હે પરાશક્તિ, શુદ્ધ અને એકાગ્ર ચિત્તથી તેનું તત્ત્વ સાંભળો.
Verse 14
सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः । अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
બધા વર્ણો અને બધા આશ્રમો—બાળ્ય, યુવન અને વૃદ્ધાવસ્થામાં—જો આ પુરીમાં દેહત્યાગ કરે, તો નિઃસંદેહ મુક્ત જ થાય છે.
Verse 15
अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा । विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
તે અશુચિ હોય કે શુચિ; કન્યા હોય કે પરિણિતા; વિધવા હોય કે વંધ્યા; અથવા રજોદોષયુક્ત હોય તોય।
Verse 16
प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः । अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
હે દ્વિજોઃ, તે જેવી પણ હોય—કોઈ પણ સ્થિતિમાં જન્મેલી અને કોઈ પણ રીતે સંસ્કૃત કે અસંસ્કૃત—જો આ ક્ષેત્રમાં મરે તો નિઃસંદેહ મોક્ષની ભાગી બને છે।
Verse 17
स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः । मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
સ્વેદજ હોય કે અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ હોય કે જરાયુજ—જે અહીં મરે તે મોક્ષ પામે છે; જેમ અહીં છે તેમ બીજે ક્યાંય નથી।
Verse 18
ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः । कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
હે દેવી, અહીં શાસ્ત્રીય જ્ઞાન પર આધાર નથી, ન તો વિસ્તૃત ભક્તિ પર. અહીં કર્મકાંડની જરૂર નથી અને દાન-ધર્મની પણ જરૂર નથી.
Verse 19
संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् । नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
અહીં સંસ્કારયુક્ત વિદ્યા કે ઔપચારિક સાધનાની અપેક્ષા નથી; ધ્યાન પણ ક્યારેય કઠોર શરત નથી. સુજાતો માટે પણ માત્ર નામોચ્ચાર કે વિસ્તૃત અર્ચનાની ફરજિયાતતા નથી.
Verse 20
मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः । यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
મારા મોક્ષપ્રદ ક્ષેત્રમાં જે મનુષ્ય વસે છે, તે જેમ પણ મરે, નિશ્ચયે મોક્ષ પામે છે.
Verse 21
एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये । ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
પ્રિયે, આ મારું દિવ્ય નગર છે—ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય. હે પાર્વતી, બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ તેની મહિમા જાણતા નથી.
Verse 22
महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् । सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
અતએવ આ મહાક્ષેત્ર ‘અવિમુક્ત’ તરીકે સ્મૃત છે. નૈમિષાદિ સર્વ તીર્થોથી પણ પરમ; અહીં મરણ પામનારને સર્વોચ્ચ મોક્ષ આપે છે.
Verse 23
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां काशीविश्वेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनंनामत्रयोविंशोध्याय
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચોથા ભાગ કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘કાશી વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 24
कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः । अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
ઇચ્છાનુસાર ભોગ ભોગવતા—ખાતાં, સૂતાં, રમતાં અને વિવિધ ક્રિયાઓ કરતાં પણ—જે જીવ અવિમુક્તમાં પ્રાણ ત્યજે છે, તે મોક્ષને યોગ્ય બને છે.
Verse 25
कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् । न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
હજારો પાપ કર્યા પછી પણ મનુષ્યો માટે પિશાચત્વ જ શ્રેયસ્કર છે; પરંતુ કાશી-પુરી વિના સ્વર્ગમાં સહસ્ર યજ્ઞફળ પણ ઇચ્છનીય નથી.
Verse 26
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी । अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી કાશિકા-પુરીની સેવા-પૂજા કરવી જોઈએ; ત્યાં મુનિઓ અવ્યક્ત લિંગરૂપ સદાશિવનું ધ્યાન કરે છે.
Verse 27
यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये । तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
હે પ્રિયે! અહીં મનુષ્યો જે જે ફળને ધ્યેય કરીને તપ કરે છે, તેમને હું એ જ ફળ પૂર્ણરૂપે, નિશ્ચિત રીતે અર્પું છું.
Verse 28
सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च । न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
ત્યારબાદ તેઓ પ્રભુ સાથે સાયુજ્ય પામે છે અને ઇચ્છિત પરમ ધામને પણ પ્રાપ્ત કરે છે; જે અહીં દેહ ત્યાગે છે તેમને ક્યાંયથી પણ કર્મબંધન થતું નથી.
Verse 29
ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः । उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
અહીં બ્રહ્મા દેવર્ષિઓ સાથે, વિષ્ણુ તથા દિવાકર (સૂર્ય) પણ મારી ઉપાસના કરે છે; સર્વ મહાત્માઓ અને અન્ય અનેક પણ અહીં જ મારી આરાધના કરે છે.
Verse 30
विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः । इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
વિષયોમાં આસક્ત ચિત્તવાળો અને ધર્મમાં રસ ત્યાગેલો મનુષ્ય પણ—જો તે આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ખરેખર મરે—તો ફરી સંસારમાં પ્રવેશ કરતો નથી.
Verse 31
किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः । कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
તો પછી મમતા વિનાના, સત્ત્વમાં સ્થિત અને દંભરહિત ધીર આત્માઓ તો કેટલા મહાન! કૃતાર્થ અને નિરારંભ સાધકો—તે બધા મારા (શિવના) ભાવમાં લીન છે.
Verse 32
जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् । तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
હજારો જન્માંતરો પછી યોગીનું જન્મ મળે; પરંતુ જે અહીં જ (શિવપરાયણ થઈ) સિદ્ધિ પામે છે, તે મરણ સાથે જ પરમ મોક્ષને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 33
अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि । सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
હે પાર્વતી! અહીં ભક્તોએ અનેક શિવલિંગોની પ્રતિષ્ઠા કરી છે. આ જ સ્થાને તે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે અને મોક્ષ પણ આપે છે.
Verse 34
पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् । समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
આ પવિત્ર ક્ષેત્ર ચારેય દિશામાં પાંચ ક્રોશ સુધી પ્રસિદ્ધ છે; અને સર્વત્ર તે જીવને મૃત્યુકાળે અમૃત—અર્થાત્ મુક્તિ—પ્રદાન કરે છે.
Verse 35
अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते । सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
જે નિષ્પાપ થઈને મૃત્યુ પામે છે, તે તરત જ મોક્ષ મેળવે છે. પરંતુ જે પાપ સાથે મરે છે, તે કર્મો અનુસાર ફરીથી શરીર ધારણ કરે છે.
Verse 36
यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् । पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
જો કોઈ આ અવિમુક્ત (કાશી) ક્ષેત્રમાં પાપ કરે છે, તો તે પહેલાં નિશ્ચિતપણે યાતના ભોગવે છે; ત્યારબાદ જ તેને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 37
भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः । ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
‘ભૈરવી’ નામની યાતના દસ હજાર વર્ષ ભોગવીને, હે સુન્દરી, પાપનું ફળ ભોગવી ક્ષય કર્યા પછી જીવ અંતે મોક્ષ પામે છે।
Verse 38
इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः । एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
પાપાચાર કરનારને જે ગતિ થાય છે તે મેં તને કહી. આ જાણીને મનુષ્યે યોગ્ય રીતે અવિમુક્ત (કાશી)નું શ્રદ્ધાપૂર્વક આશ્રય લઈ સેવા કરવી જોઈએ।
Verse 39
कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
કરેલું કર્મ સૈંકડો કરોડ કલ્પોમાં પણ નાશ પામતું નથી. શુભ હોય કે અશુભ—કરેલા કર્મનું ફળ અવશ્ય ભોગવવું પડે છે।
Verse 40
केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह । शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
અહીં માત્ર અશુભ કર્મ નરકનું કારણ બને છે. શુભ કર્મથી સ્વર્ગફળ પ્રાપ્ત થાય છે; અને બન્નેના મિશ્રણથી માનવજન્મ થાય છે એમ કહેવાયું છે.
Verse 41
जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह । उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
હે પાર્વતી, આ સત્ય છે કે આ જગતમાં જન્મ ક્યારેક સમ્યક તો ક્યારેક અસંમ્યક થાય છે, અને ન્યૂનતા તથા અધિક્ય સાથે પણ થાય છે. બન્નેનો ક્ષય થાય ત્યારે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 42
कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि । संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
હે મહેશ્વરી! કર્મકાંડમાં કર્મ ત્રિવિધ કહેવાયું છે—સંચિત, ક્રિયમાણ અને પ્રારબ્ધ; એ જ બંધનનું કારણ બને છે।
Verse 43
पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् । भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
પૂર્વજન્મમાંથી ઉત્પન્ન કર્મને ‘સંચિત’ કહે છે. જે કર્મ દેહ દ્વારા ભોગવાય છે, તે ‘પ્રારબ્ધ’ તરીકે કીર્તિત છે।
Verse 44
जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् । शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
હે દેવેશી! જન્મના કારણે હાલમાં જે કર્મ થાય—શુભ કે અશુભ—તેને જ બુદ્ધિમાનો ‘ક્રિયમાણ’ કર્મ કહે છે।
Verse 45
प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा । उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
પ્રારબ્ધ કર્મનો ક્ષય માત્ર ભોગથી જ થાય છે, અન્યથા નહિ. તેમ છતાં પવિત્ર ઉપાયરૂપે શિવપૂજન વગેરે આચરણોથી બંને પ્રકારના કર્મોનો નાશ શક્ય છે.
Verse 46
सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना । सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
કાશીપુરી વિના સર્વ કર્મોનો નાશ પ્રાપ્ત થતો નથી. અન્ય તીર્થો સુલભ છે, પરંતુ કાશિકા પુરી દુર્લભ—પરમ આશ્રય છે.
Verse 47
पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् । तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
જો પૂર્વજન્મમાં આદરપૂર્વક કાશી-દર્શનનું પુણ્ય કરેલું હોય, તો આ જન્મમાં કાશી પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં જ મૃત્યુ મળે; અન્યથા નહિ. (આવી મૃત્યુ શિવકૃપાથી મુક્તિમાર્ગદાયી માનવામાં આવે છે.)
Verse 48
काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् । तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
જે મનુષ્ય કાશી પહોંચીને ગંગામાં સ્નાન કરે છે, તેના ક્રિયમાણ તથા સંચિત—બંને પ્રકારના પાપોનો પણ ક્ષય થાય છે.
Verse 49
प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् । मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
ભોગ વિના પ્રારબ્ધ નાશ પામતું નથી—આ નિશ્ચિત છે. એ જ પ્રવાહમાં જ્યારે તેની મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તેના દેહબંધનનો ક્ષય થાય છે.
Verse 50
पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् । तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
જે પહેલા કાશીનું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે અને પછી પાપ આચરે, તો તે પૂર્વ-સંસ્પર્શના બળવાન બીજથી ફરી કાશી તરફ જ દોરાય છે.
Verse 51
तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि । तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
ત્યારે ખરેખર સર્વ પાપો ભસ્મ થઈ જાય છે. તેથી મનુષ્યે કાશીની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરવી જોઈએ; તે નિશ્ચિતપણે કર્મને મૂળથી ઉખેડે છે.
Verse 52
एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये । काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
પ્રિયે, જે એક બ્રાહ્મણને પણ કાશીમાં વસાવે, તે કાશીવાસનું ફળ પામી અંતે મુક્તિ મેળવે છે.
Verse 53
काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि । समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
જે ખરેખર કાશીમાં દેહત્યાગ કરે, તેને ફરી જન્મ નથી. અને પ્રયાગમાં મૃતકના નિમિત્તે સંકલ્પ-દાન કરાય તો તે ફળદાયી બની તેની અભિલષિત આધ્યાત્મિક ફળસિદ્ધિ કરે છે.
Verse 54
संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा । यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
જો બંનેનો માત્ર બાહ્ય સંયોગ જ હોય, તો કાશીજન્ય કહેવાતું ફળ વ્યર્થ થાય. અને જો બંનેનો સાચો યોગ ન હોય, તો ‘તીર્થરાજ’નું ફળ પણ વ્યર્થ થાય.
Verse 55
तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् । विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
અતએવ મારા આદેશથી વિષ્ણુ સాక్షાત્ નવી સૃષ્ટિ રચે છે; અને મનમાં નિર્ધારિત મુજબ તેને ઘડી તેની નિશ્ચિત સિદ્ધિ અચૂક આપે છે।
Verse 56
सूत उवाच । इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः । तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
સૂત બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આ રીતે કાશીમાં અનેક પ્રકારનું માહાત્મ્ય છે; તેમજ વિશ્વેશ્વર પણ સત્પુરુષોને ભુક્તિ અને મુક્તિ બન્ને આપે છે।
Verse 57
अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
હવે આગળ હું ત્ર્યંબક (ભગવાન શિવ)નું પવિત્ર માહાત્મ્ય કહું છું; તેને સાંભળતાં જ મનુષ્ય ક્ષણમાં સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theological argument is delivered via the Pārvatī–Śiva dialogue: Avimukta (Vārāṇasī) is declared Śiva’s perpetual, most secret abode and a universal instrument of mokṣa, validated through Sūta’s transmission to the sages.
Avimukta functions as a ‘guhyatama-kṣetra’ symbol: sacred space as an active soteriological medium. The presence of siddhas, vrata-observance, and Pāśupata-oriented yoga encode the idea that liberation is stabilized by disciplined embodiment within Śiva’s constant field of presence.
Śiva is foregrounded as Parameśvara/Śaṅkara speaking as the lord of the kṣetra, with Viśveśvara named as the focal form anchoring Vārāṇasī’s sanctity; Pārvatī appears as the compassionate interlocutor who elicits the teaching for the benefit of all beings.