Bhaimaśaṅkara-māhātmya: Śiva’s Descent in Kāmarūpa and the Rise of Bhīma
આ અધ્યાયમાં સૂત ભૈમશંકર-માહાત્મ્યનું વર્ણન કરીને શ્રવણ-ફળ જણાવે છે—માત્ર સાંભળવાથી પણ ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળે છે. લોકહિત અને જગતની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરવા શંકર કામરૂપમાં અવતરી ત્યાં ક્ષેત્રની મહિમા સ્થાપે છે. ત્યારબાદ સર્વને પીડાવનાર અને ધર્મનો નાશ કરનાર મહાબલી રાક્ષસ ભીમ પ્રગટ થાય છે. તે સહ્ય પર્વતોમાં વસતો, કુંભકર્ણ (રાવણનો ભાઈ) અને કર્કટીનો પુત્ર હોવાનું વંશવર્ણન આવે છે. બાળ ભીમ માતાને પિતા અને જન્મવિષયક રહસ્ય પૂછે છે; કર્કટી કુંભકર્ણને પિતા કહી રામના હાથે તેના મૃત્યુની કથા કહે છે. આંતરિક સંદેશ એ છે કે અધર્મબળ વધે ત્યારે શિવનું ક્ષેત્રમાં રક્ષક સ્વરૂપ સ્થિર થાય છે અને આ માહાત્મ્યનું શ્રવણ સ્વયં કલ્યાણકારી છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भैमशंकरम् । यस्य श्रवणमात्रेण सर्वाभीष्टं लभेन्नरः
સૂત બોલ્યા—હવે આગળ હું ભીમશંકરનું માહાત્મ્ય કહું છું. જેના માત્ર શ્રવણથી મનુષ્ય સર્વ અભીષ્ટ ફળ પામે છે.
Verse 2
कामरूपाभिधे देशे शंकरो लोककाम्यया । अवतीर्णः स्वयं साक्षात्कल्याणसुखभाजनम्
કામરૂપ નામના દેશમાં લોકકલ્યાણ અને લોકની અભિલાષા પૂર્ણ કરવા માટે સ્વયં સાક્ષાત્ શંકર અવતર્યા; તેઓ કલ્યાણ અને સુખના પરમ ધામ છે.
Verse 3
यदर्थमवतीर्णोसौ शंकरो लोकशंकरः । शृणुतादरतस्तच्च कथयामि मुनीश्वराः
લોકોને મંગળ આપનાર શંકર જે હેતુથી અવતર્યા છે, તે આદરપૂર્વક સાંભળો; હે મુનિેશ્વરો, હું એ જ કથા કહું છું.
Verse 4
भीमोनाम महोवीर्यो राक्षसोऽभूत्पुरा द्विजाः । दुःखदस्सर्वभूतानां धर्मध्वंसकरस्सदा
હે દ્વિજોઃ પ્રાચીન કાળમાં ભીમ નામનો મહાવીર્યવાન રાક્ષસ હતો; તે સર્વ ભૂતોને દુઃખ આપનાર અને સદા ધર્મનો નાશ કરનાર હતો।
Verse 5
कुंभकर्णात्समुत्पन्नः कर्कट्यां सुमहाबलः । सह्ये च पर्वते सोऽपि मात्रा वासं चकार ह
કુંભકર્ણથી કર્કટીના ગર્ભમાં જન્મેલો તે અતિ મહાબળી હતો; તેણે પણ સહ્ય પર્વત પર માતા સાથે નિવાસ કર્યો।
Verse 6
कुंभकर्णे च रामेण हते लोकभयंकरे । राक्षसी पुत्रसंयुक्ता सह्येऽतिष्ठत्स्वयं तदा
જ્યારે લોકભયંકર કુંભકર્ણને રામે વધ કર્યો, ત્યારે તે રાક્ષસી પુત્રસહિત સ્વયં સહ્ય પર્વતોમાં જઈને રહી।
Verse 7
स बाल एकदा भीमः कर्कटीं मातरं द्विजाः । पप्रच्छ च खलो लोकदुःखदो भीमविक्रमः
હે દ્વિજોઃ એક વખત બાળ ભીમ—દુષ્ટ, લોકને દુઃખ આપનાર અને ભયંકર પરાક્રમી—એ પોતાની માતા કર્કટીને પૂછ્યું।
Verse 8
भीम उवाच । मातर्मे कः पिता कुत्र कथं वैकाकिनी स्थिता । ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं यथार्थं त्वं वदाधुना
ભીમ બોલ્યો—માતા, મારા પિતા કોણ છે અને ક્યાં છે? અને હે વૈકાકિની, તું આ સ્થિતિમાં કેવી રીતે છે? હું આ બધું યથાર્થ રીતે જાણવા ઇચ્છું છું—હમણાં કહો।
Verse 9
सूत उवाच । एवं पृष्टा तदा तेन पुत्रेण राक्षसी च सा । उवाच पुत्रं सा दुष्टा श्रूयतां कथयाम्यहम्
સૂતજીએ કહ્યું: ત્યારે પુત્રે આમ પૂછતાં તે દુષ્ટ રાક્ષસી પુત્રને બોલી—“સાંભળ, હું તને કહું છું.”
Verse 10
कर्कट्युवाच । पिता ते कुम्भकर्णश्च रावणानुज एव च । रामेण मारितस्सोयं भ्रात्रा सह महाबलः
કર્કટી બોલી: “તારો પિતા કુંભકર્ણ—રાવણનો અનুজ, તે મહાબલી—પોતાના ભાઈ સાથે રામ દ્વારા મારાયો છે.”
Verse 11
अत्रागतः कदाचिद्वै कुम्भकर्णस्य राक्षसः । मद्भोगं कृतवांस्तात प्रसह्य बलवान्पुरा
“એક વખત મહાબલી કુંભકર્ણ અહીં આવ્યો હતો. હે બેટા, તેણે પહેલાં બળજબરીથી મને પકડીને મારો ભોગ કર્યો હતો.”
Verse 12
लंकां स गतवान्मां च त्यक्त्वात्रैव महाबलः । मया न दृष्ट्वा सा लंका ह्यत्रैव निवसाम्यहम्
એ મહાબલી લંકા ગયો અને મને અહીં જ છોડીને ગયો. મેં તે લંકા જોઈ નથી, તેથી હું અહીં જ નિવાસ કરું છું.
Verse 13
पिता मे कर्कटो नाम माता मे पुष्कसी मता । भर्ता मम विराधो हि रामेण निहतः पुरा
મારા પિતાનું નામ કર્કટ હતું, મારી માતા પુષ્કસી માનવામાં આવતી. મારા પતિ વિરાધ હતા, જેમને પૂર્વે રામે વધ કર્યો હતો.
Verse 14
पित्रोः पार्श्वे स्थिता चाहं निहते स्वामिनि प्रिये । पितरौ मे मृतौ चात्र ऋषिणा भस्मसात्कृतौ
પ્રિયે, મારા સ્વામીનો વધ થયો ત્યારે હું મારા માતા-પિતાની બાજુમાં ઊભી હતી. અહીં જ મારા માતા-પિતા પણ મૃત્યુ પામ્યા અને એક ઋષિએ તેમને ભસ્મસાત કરી દીધા.
Verse 15
भक्षणार्थं गतौ तत्र कुद्धेन सुमहात्मना । सुतीक्ष्णेन सुतपसाऽगस्त्यशिष्येण वै तदा
ત્યારે ભક્ષણ માટે ત્યાં ગયેલા તે બેનો સામનો મહાત્મા સુતીક્ષ્ણે કર્યો; તેઓ અગસ્ત્યના શિષ્ય હતા અને કઠોર તપથી ઉગ્ર ક્રોધે ભરાયા હતા.
Verse 16
साऽहमेकाकिनी जाता दुःखिता पर्वते पुरा । निवसामि स्म दुःखार्ता निरालंबा निराश्रया
હું એકલી બની ગઈ, બહુ પહેલાં તે પર્વત પર દુઃખથી પીડિત. શોકગ્રસ્ત થઈ ત્યાં હું આધાર વિના, આશ્રય વિના રહી હતી.
Verse 17
ततस्त्वं च समुत्पन्नो महाबलपराक्रमः । अवलंब्य पुनस्त्वां च कालक्षेपं करोम्यहम्
પછી તું પ્રગટ થયો—મહાબળવાન અને મહાપરાક્રમી. હવે ફરી તારો આધાર લઈને હું સમય પસાર કરીશ અને મારું પ્રયોજન સાધીશ.
Verse 19
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या भीमो भीमपराक्रमः । कुद्धश्च चिंतयामास किं करोमि हरिं प्रति
સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી ભીમ, ભયંકર પરાક્રમી, ક્રોધિત થયો અને વિચારવા લાગ્યો: “હરિ (વિષ્ણુ) સામે હું શું કરું?”
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां भीमेश्वरज्योतिर्लिगमाहात्म्ये भीमासुरकृतोपद्रववर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની ચોથી કોટિરુદ્રસંહિતામાં, ભીમેશ્વર જ્યોતિર્લિંગના માહાત્મ્યપ્રસંગમાં, ‘ભીમાસુરકૃત ઉપદ્રવવર્ણન’ નામનો વિસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 21
तत्पुत्रोहं भवेयं चेद्धरिं तं पीडयाम्यहम् । इति कृत्वा मतिं भीमस्तपस्तप्तुं महद्ययौ
“જો હું તેનો પુત્ર બની શકું, તો તે હરિ (વિષ્ણુ)ને હું પીડિત કરીશ.” એવો ભયંકર નિશ્ચય કરીને ભીમ ઘોર તપ કરવા નીકળી પડ્યો।
Verse 22
ब्रह्माणां च समुद्दिश्य वर्षाणां च सहस्रकम् । मनसा ध्यानमाश्रित्य तपश्चक्रे महत्तदा
ત્યારે તેણે એક હજાર દિવ્ય વર્ષોની અવધિ નિશ્ચિત કરીને, મનને ધ્યાનમાં સ્થિર કરી, તે સમયે મહાન તપ કર્યું।
Verse 23
ऊर्ध्वबाहुश्चैकपादस्सूर्य्ये दृष्टिं दधत्पुरा । संस्थितस्स बभूवाथ भीमो राक्षसपुत्रकः
પૂર્વે તે ભયંકર રાક્ષસપુત્ર ઘોર વ્રતમાં સ્થિત રહ્યો—બાહુઓ ઊંચે ઉઠાવી, એક પગ પર ઊભો રહી, સૂર્ય પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરી।
Verse 24
शिरसस्तस्य संजातं तेजः परमदारुणम् । तेन दग्धास्तदा देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः
તેના મસ્તકમાંથી અત્યંત ભયંકર અને પ્રચંડ તેજ ઉત્પન્ન થયું. તે દાહક તેજથી દગ્ધ થઈ દેવો બ્રહ્માના શરણે ગયા।
Verse 25
प्रणम्य वेधसं भक्त्या तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः । दुःखं निवेदयांचकुर्ब्रह्मणे ते सवासवाः
ભક્તિપૂર્વક વેધસ બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને તેમણે વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી; અને ઇન્દ્ર સહિત દેવોએ પોતાનું દુઃખ બ્રહ્માને નિવેદન કર્યું।
Verse 26
देवा ऊचुः । ब्रह्मन्वै रक्षसस्तेजो लोकान्पीडितुमुद्यतम् । यत्प्रार्थ्यते च दुष्टेन तत्त्वं देहि वरं विधे
દેવોએ કહ્યું—હે બ્રહ્મન! રાક્ષસનું તેજ લોકોને પીડિત કરવા ઉદ્યત થયું છે. તે દુષ્ટ જે વર માગે છે, હે વિધાતા, તત્ત્વાનુસાર એવો વર આપો કે લોકરક્ષા થાય।
Verse 27
नोचेदद्य वयं दग्धास्तीव्रतत्तेजसा पुनः । यास्यामस्संक्षयं सर्वे तस्मात्तं देहि प्रार्थितम्
નહિતર આજે અમે ફરી તે તીવ્ર તેજથી દગ્ધ થઈ જઈશું અને સૌનો વિનાશ થશે. તેથી જે પ્રાર્થિત છે તે વર આપો।
Verse 28
सूत उवाच । इति तेषां वचश्श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः । जगाम च वरं दातुं वचनं चेदमब्रवीत्
સૂત બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્મા વર આપવા આગળ વધ્યા અને આ વચન બોલ્યા.
Verse 29
ब्रह्मोवाच । प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते । इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यमब्रवीद्राक्षसो हि सः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હું પ્રસન્ન છું; તારા મનમાં જે વર છે તે કહો. વિધાતાના આ વચન સાંભળી તે રાક્ષસ બોલ્યો.
Verse 30
भीम उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वर स्त्वया । अतुलं च बलं मेऽद्य देहि त्वं कमलासन
ભીમ બોલ્યો—હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો તમે વર આપવાના હો, તો હે કમલાસન! આજે મને અતુલ બળ આપો.
Verse 31
सूत उवाच । इत्युक्त्वा तु नमश्चक्रे ब्रह्मणे स हि राक्षसः । ब्रह्मा चापि तदा तस्मै वरं दत्त्वा गृहं ययौ
સૂત બોલ્યા—એવું કહી તે રાક્ષસે બ્રહ્માને નમસ્કાર કર્યો. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ પણ તેને વર આપી પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 32
राक्षसो गृहमागत्य ब्रह्माप्तातिबलस्तदा । मातरं प्रणिपत्याशु स भीमः प्राह गर्ववान्
ત્યારે તે ભયંકર રાક્ષસ ઘેર આવી, જાણે બ્રહ્માથી પ્રાપ્ત થયેલ અતુલ બળથી યુક્ત થઈ, તરત જ માતાને પ્રણામ કરીને ગર્વથી ફૂલાઈ બોલ્યો।
Verse 33
भीम उवाच । पश्य मातर्बलं मेऽद्य करोमि प्रलयं महत् । देवानां शक्रमुख्यानां हरेर्वै तत्सहायिनः
ભીમ બોલ્યો—હે માતા, આજે મારું બળ જો. ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો અને તેમના સહાયક હરિ (વિષ્ણુ)નો પણ હું મહાપ્રલય કરી દઈશ.
Verse 34
सूत उवाच । इत्युक्त्वा प्रथमं भीमो जिग्ये देवान्सवासवान् । स्थानान्निस्सारयामास स्वात्स्वात्तान्भीमविक्रमः
સૂત બોલ્યા—એવું કહી ભીમે સૌપ્રથમ ઇન્દ્ર સહિત દેવોને જીત્યા; અને ભયંકર પરાક્રમી એ દૈત્યે તેમને તેમના પોતાના સ્થાનોમાંથી હાંકી કાઢ્યા.
Verse 35
ततो जिग्ये हरिं युद्धे प्रार्थितं निर्जरैरपि । ततो जेतुं रसां दैत्यः प्रारंभं कृतवान्मुदा
પછી તે દૈત્યે યુદ્ધમાં હરિ (વિષ્ણુ)ને પણ જીત્યો, ભલે દેવોએ તેમની પ્રાર્થના કરી હતી. ત્યારબાદ આનંદિત થઈ તે પૃથ્વી જીતવા માટે અભિયાન શરૂ કર્યું.
Verse 36
पुरा सुदक्षिणां तत्र कामरूपेश्वरं प्रभुम् । जेतुं गतस्ततस्तेन युद्धमासीद्भयंकरम्
પૂર્વકાળે સુદક્ષિણાના દેશમાં ત્યાં પ્રભુ કામરૂપેશ્વરને જીતવા એક પડકારક ગયો; તેથી તેમની સાથે અતિ ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું.
Verse 37
भीमोऽथ तं महाराजं प्रभावाद्ब्रह्मणोऽसुरः । जिग्ये वरप्रभावेण महावीरं शिवाश्रयम्
ત્યારે બ્રહ્માના પ્રભાવથી બળવાન થયેલો અસુર ભીમ, વરના પ્રભાવબળે, શિવાશ્રયી મહાવીર એવા મહારાજને પરાજિત કરી ગયો.
Verse 38
स हि जित्वा ततस्तं च कामरूपेश्वरं प्रभुम् । बबंध ताडयामास भीमो भीमपराक्रमः
કામરૂપેશ્વર એવા તે પ્રભુને જીત્યા પછી, ભયંકર પરાક્રમી ભીમે તેને બાંધીને પ્રહાર કર્યો।
Verse 39
गृहीतं तस्य सर्वस्वं राज्यं सोपस्करं द्विजाः । तेन भीमेन दुष्टेन शिवदासस्य भूपतेः
હે દ્વિજોઃ તે દુષ્ટ ભીમે રાજા શિવદાસનું સર્વસ્વ—ધન અને ઉપકરણો સહિતનું રાજ્ય—કબજે કરી લીધું।
Verse 40
राजा चापि सुधर्मिष्ठः प्रियधर्मो हरप्रियः । गृहीतो निगडैस्तेन ह्येकांते स्थापितश्च सः
એ રાજા પણ અતિ ધર્મનિષ્ઠ, ધર્મપ્રિય અને હર (શિવ)ને પ્રિય હતો. તેને તેણે બેડીઓમાં જકડી એકાંત સ્થાને કેદ કરી મૂક્યો.
Verse 41
तत्र तेन तदा कृत्वा पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् । भजनं च शिवस्यैव प्रारब्धी प्रियकाम्यया
ત્યાં તે સમયે તેણે ઉત્તમ પાર્થિવ મૂર્તિ (માટીની પ્રતિમા) બનાવી. પોતાના પ્રિય ઇચ્છાની પૂર્તિ માટે તેણે માત્ર શિવની ભજન-પૂજા આરંભી.
Verse 42
गंगायास्तवनं तेन बहुधा च तदा कृतम् । मानसं स्नानकर्मादि कृत्वा शंकरपूजनम्
ત્યારે તેણે ગંગા દેવીનું અનેક રીતે સ્તવન કર્યું. માનસ સ્નાન વગેરે આંતરિક શુદ્ધિ કર્મો કરીને તેણે શંકરનું પૂજન કર્યું.
Verse 43
पार्थिवेन विधानेन चकार नृपसत्तमः । तद्ध्यानं च यथा स्याद्वै कृत्वा च विधिपूर्वकम्
શ્રેષ્ઠ રાજાએ પાર્થિવ વિધાન મુજબ પૂજા કરી; અને વિધિપૂર્વક બધું કરીને, તે પૂજાને અનુરૂપ ધ્યાન પણ યથાવત્ કર્યું.
Verse 44
प्रणिपातैस्तथा स्तोत्रैर्मुद्रासन पुरस्सरम् । कृत्वा हि सकलं तच्च स भेजे शंकरं मुदा
મુદ્રા અને આસન પૂર્વક તેણે પ્રણામો તથા સ્તોત્રો સહિત બધું કર્યું; અને તે સર્વ ઉપાસના પૂર્ણ કરીને આનંદથી શંકરની શરણમાં ગયો.
Verse 45
पंचाक्षरमयीं विद्यां जजाप प्रणवान्विताम् । नान्यत्कार्यं स वै कर्तुं लब्धवानन्तरं तदा
ત્યારે તેણે પ્રણવ (ૐ)થી યુક્ત પંચાક્ષરી વિદ્યાનો જપ આરંભ્યો. તે જ ક્ષણે તેને બીજું કોઈ કાર્ય ન રહ્યું—માત્ર જપ જ તેનું એકમાત્ર કર્તવ્ય બની રહ્યું.
Verse 46
तत्पत्नी च तदा साध्वी दक्षिणा नाम विश्रुता । निधानं पार्थिवं प्रीत्या चकार नृपवल्लभा
તે સમયે રાજાની વલ્લભા, ‘દક્ષિણા’ નામે વિશ્રુતા સાધ્વી પત્નીએ પ્રેમપૂર્વક રાજકીય નિધિ-ભંડારની વ્યવસ્થા કરી.
Verse 47
दंपती त्वेकभावेन शंकरं भक्तशंकरम् । भेजाते तत्र तौ नित्यं शिवाराधनतत्परौ
તે દંપતી એકભાવ ભક્તિથી ભક્તો પર કૃપાળુ એવા શંકરને નિત્ય આશ્રય કરતા, અને ત્યાં સદા શિવારાધનામાં તત્પર રહેતા.
Verse 48
राक्षसो यज्ञकर्मादि वरदर्प विमोहितः । लोपयामास तत्सर्वं मह्यं वै दीयतामिति
વરદાનના દર્પથી મોહિત તે રાક્ષસે યજ્ઞકર્મ વગેરે તમામ ધાર્મિક ક્રિયાઓ લોપ કરી દીધી અને ઘોષણા કરી—“આ બધું મને જ આપો!”
Verse 49
बहुसैन्यसमायुक्तो राक्षसानां दुरात्मनाम । चकार वसुधां सर्वां स्ववशे चर्षिसत्तमाः
હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, દુષ્ટ રાક્ષસોની વિશાળ સેના સાથે તેણે સમગ્ર ધરતીને પોતાના વશમાં કરી પોતાની ઇચ્છા હેઠળ દબાવી દીધી.
Verse 50
वेदधर्मं शास्त्रधर्मं स्मृतिधर्मं पुराणजम् । लोपयित्वा च तत्सर्वं बुभुजे स्वयमूर्जितः
તેણે વેદધર્મ, શાસ્ત્રધર્મ, સ્મૃતિધર્મ અને પુરાણજન્ય ધર્મ—આ બધું ઢાંકી ને લોપ પામે તેમ કર્યું; અને પોતાની જ શક્તિથી બળવાન બની, તે સર્વને પોતે જ હડપ કરી ભોગવ્યું।
Verse 51
देवाश्च पीडितास्तेन सशक्रा ऋषयस्तथा । अत्यन्तं दुःखमापन्ना लोकान्निस्सारिता द्विजाः
તેના દ્વારા પીડિત થઈ ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ અને ઋષિઓ અત્યંત દુઃખમાં પડ્યા; અને દ્વિજોને તેમના લોકોથી બહાર કાઢી મૂકવામાં આવ્યા।
Verse 52
ते ततो विकलास्सर्वे सवासवसुरर्षयः । ब्रह्मविष्णू पुरोधाय शंकरं शरणं ययुः
પછી તેઓ બધા—ઇન્દ્ર, દેવગણ અને ઋષિઓ સહિત—વ્યાકુળ બની, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને આગળ રાખીને, શંકરના શરણમાં ગયા।
Verse 53
स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकैश्च शंकरं लोक शंकरम् । प्रसन्नं कृतवंतस्ते महाकोश्यास्तटे शुभे
અनेक સ્તોત્રોથી લોકકલ્યાણકર્તા શંકરની સ્તુતિ કરીને, તેમણે મહાકોશી નદીના શુભ તટ પર તેમને પ્રસન્ન અને અનુકંપાશીલ કર્યા.
Verse 54
कृत्वा च पार्थिवीं मूर्तिं पूजयित्वा विधानतः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्नमस्कारादिभिः क्रमात्
માટીની મૂર્તિ બનાવી અને વિધાન મુજબ તેની પૂજા કરીને, તેમણે ક્રમશઃ નમસ્કાર આદિથી આરંભ કરી વિવિધ સ્તોત્રોથી (શિવની) સ્તુતિ કરી.
Verse 55
एवं स्तुतस्तदा शंभुर्देवानां स्तवनादिभिः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा तान्सुरानिदमब्रवीत्
આ રીતે દેવતાઓના સ્તવન આદિથી સ્તુત થઈ, શંભુ ત્યારે વધુ પ્રસન્ન બની, તે સૂરદેવોને આ વચન બોલ્યા.
Verse 56
शिव उवाच । हे हरे हे विधे देवा ऋषयश्चाखिला अहम् । प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूत किं कार्यं करवाणि वः
શિવે કહ્યું— હે હરિ, હે વિધિ, હે દેવો અને સર્વ ઋષિઓ! હું પ્રસન્ન છું. વર માગો; કહો, તમારું કયું કાર્ય હું કરી આપું?
Verse 57
सूत उवाच । इत्युक्ते च तदा तेन शिवेन वचने द्विजाः । सुप्रणम्य करौ बद्ध्वा देवः ऊचुश्शिवं तदा
સૂતએ કહ્યું— શિવે આમ વચન કહ્યાં ત્યારે, હે દ્વિજોઃ દેવોએ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરી, હાથ જોડીને, ત્યારે શિવને કહ્યું.
Verse 58
देवा ऊचुः । सर्वं जानासि देवेश सर्वेषां मनसि स्थितम् । अन्तर्यामी च सर्वस्य नाज्ञातं विद्यते तव
દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ! તમે સર્વ જાણો છો. તમે સૌના મનમાં સ્થિત છો; સર્વના અંતર્યામી હોવાથી તમને કશું અજાણ નથી.
Verse 59
तथापि श्रूयतां नाथ स्वदुःखं ब्रूमहे वयम् । त्वदाज्ञया महादेव कृपादृष्ट्या विलोकय
તથાપિ, હે નાથ! કૃપા કરીને સાંભળો—અમે આપણું દુઃખ કહીએ છીએ. હે મહાદેવ! તમારી આજ્ઞાથી કરુણાદૃષ્ટિ કરીને અમારું અવલોકન કરો.
Verse 60
राक्षसः कर्कटीपुत्रः कुंभकर्णोद्भवो बली । पीडयत्यनिशं देवान्ब्रह्मदत्तवरोर्जितः
કર્કટીનો પુત્ર અને કુંભકર્ણના વંશમાંથી ઉત્પન્ન તે બલવાન રાક્ષસ, બ્રહ્માએ આપેલા વરથી બળવાન બની, અવિરત દેવોને પીડિત કરતો રહ્યો।
Verse 61
तमिमं जहि भीमाह्वं राक्षसं दुःखदायकम् । कृपां कुरु महेशान विलंबं न कुरु प्रभो
દુઃખ આપનાર ‘ભીમ’ નામના આ રાક્ષસનો વધ કરો। હે મહેશાન, કૃપા કરો; હે પ્રભુ, વિલંબ ન કરો।
Verse 62
सूत उवाच । इत्युक्तस्तु सुरैस्सर्वैश्शंभुवें भक्तवत्सलः । वधं तस्य करिष्यामीत्युक्त्वा देवांस्ततोऽब्रवीत्
સૂત બોલ્યા—બધા દેવોએ એમ કહ્યે ત્યારે ભક્તવત્સલ શંભુએ કહ્યું, “હું તેનો વધ કરીશ,” એમ કહી પછી દેવોને વધુ કહ્યું।
Verse 63
शंभुरुवाच । कामरूपेश्वरो राजा मदीयो भक्त उत्तमः । तस्मै ब्रूतेति वै देवाः कार्य्यं शीघ्रं भविष्यति
શંભુએ કહ્યું—“કામરૂપેશ્વર રાજા મારો ઉત્તમ ભક્ત છે. હે દેવો, તેને આ કહો; કાર્ય શીઘ્ર પૂર્ણ થશે.”
Verse 64
सुदक्षिण महाराज काम रूपेश्वर प्रभो । मद्भक्तस्त्वं विशेषेण कुरु मद्भजनं रतेः
હે સુદક્ષિણ મહારાજ, હે કામરૂપેશ્વર પ્રભુ! તું વિશેષરૂપે મારો ભક્ત છે; તેથી પ્રેમરસમાં રમીને, એકનિષ્ઠ ભાવે મારી ભક્તિ-પૂજા કર।
Verse 65
दैत्यं भीमाह्वयं दुष्टं ब्रह्मप्राप्तवरोर्जितम् । हनिष्यामि न संदेहस्त्वत्तिरस्कारकारिणम्
બ્રહ્માથી પ્રાપ્ત વરથી બળવાન બનેલા તે દુષ્ટ ‘ભીમ’ નામના દૈત્યને હું નિશ્ચયે સંહાર કરીશ; તેમાં સંશય નથી, કારણ કે તેણે તારો તિરસ્કાર કર્યો છે.
Verse 66
सूत उवाच । अथ ते निर्जरास्सर्वे तत्र गत्वा मुदान्विताः । तस्मै महानृपायोचुर्यदुक्तं शंभुना च तत्
સૂત બોલ્યા—પછી તે બધા અમર દેવો આનંદથી ભરાઈ ત્યાં ગયા અને શંભુ (ભગવાન શિવ)એ જે કહ્યું હતું તે જ મહારાજાને યથાવત્ કહી સંભળાવ્યું.
Verse 67
तमित्युक्त्वा च वै देवा आनंदं परमं गताः । महर्षयश्च ते सर्वे ययुश्शीप्रं निजाश्रमान्
‘તથાસ્તુ’ કહી દેવો પરમાનંદને પામ્યા; અને તે બધા મહર્ષિઓ ઝડપથી પોતાના-પોતાના આશ્રમોમાં પ્રસ્થાન કર્યા.
Frequently Asked Questions
It establishes the Bhaimaśaṅkara māhātmya’s premise: Shiva descends in Kāmarūpa for world-welfare while an adharmic rākṣasa, Bhīma, arises as a dharma-destroying force—creating the moral and cosmic conditions that necessitate Shiva’s intervention.
By foregrounding śravaṇa-phala, the text treats narrative as a ritual instrument: hearing is not mere information but a sanctioned soteriological act that connects the listener to the kṣetra’s sanctity and to Shiva’s grace, compressing pilgrimage/ritual merit into an accessible auditory discipline.
Bhaimaśaṅkara is highlighted as the kṣetra-linked designation of Śaṅkara, important because it binds Shiva’s universal transcendence to a specific salvific locale and episode—making Shiva-tattva operational through place, name, and māhātmya-driven practice.