Kedāreśvara-pratiṣṭhā: Nara-Nārāyaṇa’s Worship and Śiva’s Abiding as Jyoti

Verse 1

सूत उवाच । नरनारायणाख्यौ याववतारौ हरेर्द्विजाः । तेपाते भारते खण्डे बदर्याश्रम एव हि

સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજ ઋષિઓ, હરિના નર અને નારાયણ નામના બે અવતારો ભારતખંડમાં, નિશ્ચયે બદરી આશ્રમમાં તપ કરતા હતા.

Verse 2

ताभ्यां संप्रार्थितश्शंभुः पार्थिवे पूजनाय वै । आयाति नित्यं तल्लिंगे भक्ताधीनतया शिव

તે ભક્તોએ હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરતાં શંભુ પાર્થિવ લિંગમાં પૂજા ગ્રહણ કરવા નિત્ય આવે છે; કારણ કે શિવ ભક્તિથી વશ થઈ ભક્તાધીન બને છે.

Verse 3

एवं पूजयतोश्शंभुं तयोर्विष्ण्ववतारयोः । चिरकालो व्यतीताय शैवयोर्धर्मपुत्रयोः

આ રીતે વિષ્ણુના તે બે અવતારો, શૈવધર્મમાં સ્થિર ધર્મપુત્રો, શંભુની પૂજા કરતા રહ્યા; અને બહુ લાંબો સમય વીતી ગયો।

Verse 4

एकस्मिन्समये तत्र प्रसन्नः परमेश्वरः । प्रत्युवाच प्रसन्नोस्मि वरो मे व्रियतामिति

એક સમયે ત્યાં પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા અને ઉત્તર આપ્યો— “હું પ્રસન્ન છું; મારી પાસે થી વર માગો।”

Verse 5

इत्युक्ते च तदा । तेन नरो नारायणस्स्वयम् । ऊचतुर्वचनं तत्र लोकानां हितकाम्यया

આવું કહેવાતાં ત્યારે નર અને નારાયણ સ્વયં, લોકહિતની ઇચ્છાથી, ત્યાં વચન બોલ્યા।

Verse 6

नरनारायणावूचतुः । यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरस्त्वया । स्थीयतां स्वेन रूपेण पूजार्थं शंकरस्स्वयम्

નર-નારાયણ બોલ્યા— “હે દેવેશ! જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો તમે વર આપશો, તો પૂજાર્થે સ્વયં શંકર પોતાના સ્વરૂપે અહીં સ્થિર રહો।”

Verse 7

सूत उवाच । इत्युक्तस्तु तदा ताभ्यां केदारे हिमसंश्रये । स्वयं च शंकरस्तस्थौ ज्योतीरूपो महेश्वरः

સૂત બોલ્યા—તેઓ બે જણ એમ કહ્યા પછી, હિમાશ્રિત કેદારમાં, સ્વયં શંકર મહેશ્વર જ્યોતિરૂપે ત્યાં પ્રગટ થઈ સ્થિત રહ્યા.

Verse 8

ताभ्यां च पूजितश्चैव सर्वदुःखभयापहः । लोकानामुपकारार्थं भक्तानां दर्शनाय वै

તે બંને દ્વારા પૂજિત પ્રભુ શંભુ, સર્વ દુઃખ અને ભય હરણ કરનાર, લોકહિતાર્થે તથા ભક્તોને દિવ્ય દર્શનનો અનુગ્રહ આપવા પ્રગટ થયા।

Verse 9

स्वयं स्थितस्तदा शंभुः केदारेश्वरसंज्ञकः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं दर्शनादर्चनादपि

ત્યારે સ્વયં શંભુ ત્યાં ‘કેદારેશ્વર’ નામે સ્થિત થયા; તેઓ નિત્ય ભક્તોના અભીષ્ટ ફળને માત્ર દર્શનથી અને પૂજનથી પણ આપે છે।

Verse 10

देवाश्च पूजयंतीह ऋषयश्च पुरातनाः । मनोभीष्ट फलं तेते सुप्रसन्नान्महेश्वरात्

અહીં દેવો અને પ્રાચીન ઋષિઓ પણ પૂજા કરે છે; અતિ પ્રસન્ન મહેશ્વર પાસેથી તેઓ દરેકે પોતાના મનગમતા ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 11

भवस्य पूजनान्नित्यं बदर्याश्रमवासिनः । प्राप्नुवन्ति यतः सोऽसौ भक्ताभी ष्टप्रदः सदा

ભવ (શિવ)ની નિત્ય પૂજાથી બદરી-આશ્રમના નિવાસીઓ સતત પોતાના અભિલષિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; કારણ કે તેઓ સદા ભક્તાભીષ્ટપ્રદ છે।

Verse 12

तद्दिनं हि समारभ्य केदारेश्वर एव च । पूजितो येन भक्त्या वै दुःखं स्वप्नेऽति दुर्लभम्

તે જ દિવસથી જે ભક્તિપૂર્વક કેદારેશ્વરની પૂજા કરે છે, તેના માટે દુઃખ સ્વપ્નમાં પણ અત્યંત દુર્લભ બની જાય છે।

Verse 13

यो वै हि पाण्डवान्दृष्ट्वा माहिषं रूपमास्थितः । मायामास्थाय तत्रैव पलायनपरोऽभवत्

પાંડવોને જોઈ તેણે મહિષનું રૂપ ધારણ કર્યું; ત્યાં જ માયાનો આશ્રય લઈને તે માત્ર પલાયન માટે તત્પર થયો।

Verse 14

धृतश्च पाण्डवैस्तत्र ह्यवाङ्मुखतया स्थितः । पुच्छ चैव धृतं तैस्तु प्रार्थितश्च पुनःपुनः

ત્યાં પાંડવોએ તેને અટકાવ્યો, કારણ કે તે મુખ નીચે કરીને ઊભો હતો. તેમણે તેની પૂંછડી પણ પકડી અને વારંવાર પ્રાર્થના કરી।

Verse 15

तद्रूपेण स्थितस्तत्र भक्तवत्सलनामभाक् । नयपाले शिरोभागो गतस्तद्रूपतः स्थितः

તે જ રૂપમાં ત્યાં સ્થિત રહી શિવ ‘ભક્તવત્સલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. તે જ રૂપમાં તેમના શિરનો એક અંશ નયપાલ ખાતે આવી પ્રતિષ્ઠિત થયો।

Verse 16

स वै व पूजनान्नित्यमाज्ञां चैवाप्यदात्तथा । पूजितश्च स्वयं शंभुस्तत्र तस्थौ वरानदात्

તેણે નિત્ય પૂજન કર્યું અને એ જ રીતે પ્રભુની આજ્ઞા પણ પ્રાપ્ત કરી. વિધિપૂર્વક પૂજિત સ્વયં શંભુ ત્યાં જ સ્થિર રહી વરદાન આપ્યા.

Verse 17

पूजयित्वा गतास्ते तु पाण्डवा मुदितास्तदा । लब्ध्वा चित्तेप्सितं सर्वं विमुक्तास्सर्वदुःखतः

ત્યારે પાંડવોએ શિવજીની વિધિવત પૂજા કરીને આનંદથી પ્રસ્થાન કર્યું. હૃદયે ઇચ્છેલું સર્વ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ સર્વ દુઃખથી મુક્ત થયા.

Verse 18

तत्र नित्यं हस्साक्षात्क्षेत्रे केदारसंज्ञके । भारतीभिः प्रजाभिश्च तथेव परिपूज्यते

ત્યાં કેદાર નામના સાક્ષાત્ પ્રગટ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં ભગવાન શિવની નિત્ય યથાવિધિ શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા થાય છે—ભારતી (વિદ્વાન ભક્તો) અને સામાન્ય પ્રજાઓ દ્વારા પણ।

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां केदारेश्वरज्योतिर्लिगमा हात्म्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચોથા ભાગ ‘કોટિરુદ્રસંહિતા’માં ‘કેદારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 20

तथैव रूपं दृष्ट्वा च सर्वपापैः प्रमुच्यते । जीवन्मुक्तो भवेत्सोपि यो गतो बदरीवने

એ જ દિવ્ય રૂપનું દર્શન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. જે બદરીવન જાય છે, તે જીવતાંજ મુક્ત—જીવનમુક્ત—થઈ જાય છે।

Verse 21

दृष्ट्वा रूपं नरस्यैव तथा नारायणस्य हि । केदारेश्वरशंभोश्च मुक्तभागी न संशयः

નર અને નારાયણના સ્વરૂપ તથા કેદારેશ્વર શંભુના દર્શનથી મનુષ્ય મુક્તિનો અધિકારી બને છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 22

केदारेशस्य भक्ता ये मार्गस्थास्तस्य वै मृता । गतेऽपि मुक्ता भवंत्येव नात्र कार्य्या विचारणा

કેદારેશના જે ભક્તો તેમના માર્ગમાં યાત્રા કરતાં કરતાં રસ્તામાં જ મૃત્યુ પામે, તેઓ પણ નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 23

गत्वा तत्र प्रीतियुक्तः केदारेशं प्रपूज्य च । तत्रत्यमुदकं पीत्वा पुन र्जन्म न विन्दति

ત્યાં ભક્તિ-પ્રીતિથી યુક્ત થઈને કેદારેશનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, તે સ્થાનનું પવિત્ર તીર્થજળ પીવનાર ફરી જન્મ પામતો નથી।

Verse 24

खण्डेस्मिन्भारते विप्रा नरनारायणेश्वरः । केदारेशः प्रपूज्यश्च सर्वैर्जीवैस्सुभक्तितः

હે વિપ્રો! આ જ ભારતખંડમાં નર-નારાયણેશ્વર તરીકે પ્રસિદ્ધ કેદારેશનું સર્વ જીવોને ઉત્તમ ભક્તિથી પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 25

अस्य खण्डस्य स स्वामी सर्वेशोपि विशेषतः । सर्वकामप्रदश्शंभुः केदाराख्यो न संशय

આ પવિત્ર પ્રદેશના તેઓ સ્વામી છે—વિશેષરૂપે સર્વેશ્વર. સર્વ કામનાઓ આપનાર તે શંભુ ‘કેદાર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 26

एतद्वचस्समाख्यातं यत्पृष्टमृषिसत्तमाः । श्रुत्वा पापं हरेत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, તમે જે પૂછ્યું હતું તે વચન મેં કહી દીધું. માત્ર સાંભળવાથી સર્વ પાપ હરી જાય—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.