अवंतीस्थ-ब्राह्मणकथा तथा तृतीय-ज्योतिर्लिङ्गोपाख्यान-प्रस्तावना (Avanti Brahmin Narrative and Prelude to the Third Jyotirliṅga)
અધ્યાય ૧૬માં ઋષિઓ સૂતને સંબોધીને કહે છે કે તેઓ વ્યાસપ્રસાદથી સર્વજ્ઞ છે; છતાં જ્યોતિર્લિંગોની કથાઓ સાંભળ્યા પછી પણ તેમની તૃપ્તિ પૂર્ણ નથી, તેથી તેઓ વિશેષ આગ્રહથી “તૃતીય” જ્યોતિર્લિંગની કથા માંગે છે. સૂત સાધુસંગને પાવન કરનાર ગણાવી, પાપનાશિની દિવ્ય કથા ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા યોગ્ય છે એમ કહે છે. પછી પ્રસંગ અવંતી (ઉજ્જયિની)માં સ્થિર થાય છે—આ નગરી રમણીય, જગત્પાવની, શિવપ્રિયા અને દેહધારીઓને મોક્ષ આપનારી છે. ત્યાં એક આદર્શ બ્રાહ્મણનું વર્ણન આવે છે—શુભ કર્મ, વેદાધ્યયન અને વૈદિક વિધિઓમાં નિષ્ઠાવાન, તેમજ નિત્ય શિવપૂજામાં તત્પર; તે દરરોજ પાર્થિવ (માટીનું) લિંગ પૂજે છે. સમ્યક જ્ઞાનથી તે સર્વ કર્મફળ અને સદ્માર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે. તેના ચાર પુત્રો પણ શિવભક્ત અને માતા-પિતાનો આદર કરનાર છે; તેમાં ત્રણના નામ ક્રમે—જ્યેષ્ઠ દેવપ્રિય, બીજો પ્રિયમેધા, ત્રીજો કૃત—જે ધર્મવાહી અને દૃઢવ્રતી છે; આથી આગળની જ્યોતિર્લિંગ કથાનો પ્રસ્તાવ બને છે.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यास प्रसादतः । ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते
ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! વ્યાસની કૃપાથી તમે સર્વ તત્ત્વ જાણો છો. છતાં જ્યોતિર્લિંગોની પવિત્ર કથા સાંભળ્યા પછી પણ અમારી તૃપ્તિ જરાય ઉત્પન્ન થતી નથી.
Verse 2
तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो । ज्योतिर्लिंगं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना
અતએવ, હે પ્રભુ! વિશેષ રીતે અતુલ કૃપા કરીને હવે અમને ત્રીજા જ્યોતિર્લિંગનું વર્ણન કહો.
Verse 3
सूत उवाच । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि । गतश्च संगमं विप्रा धन्या वै साधुसंगतिः
સૂતે કહ્યું—હું ધન્ય છું, હું કૃતકૃત્ય છું; હે વિપ્રો! આપ જેવા શ્રીમાન ઋષિઓનો સંગ મને પ્રાપ્ત થયો છે. ખરેખર સાધુસંગતિ જ ધન્ય છે.
Verse 4
अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् । पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्
અતએવ, તમારા સૌભાગ્યને ધ્યાનમાં રાખીને હું આ પાવન, દિવ્ય અને પાપનાશિની કથા કહું છું. કૃપા કરીને તેને શ્રદ્ધા અને આદરથી સાંભળો.
Verse 5
अवंती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् । शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी
અવન્તી નગરી રમણીય છે, સર્વ દેહધારી જીવોને મુક્તિ આપનારી છે. શિવપ્રિયા, મહાપુણ્યમયી, તે લોકોને પાવન કરે છે.
Verse 6
तत्रासीद्बाह्मणश्रेष्ठश्शुभकर्मपरायणः । वेदाध्ययनकर्त्ता च वेदकर्मरतस्सदा
ત્યાં એક બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ રહેતા હતા, જે શુભ કર્મોમાં પરાયણ હતા. તેઓ વેદાધ્યયન કરનાર અને સદા વૈદિક કર્મોમાં રત રહેતા।
Verse 7
अग्न्याधानसमायुक्तश्शिवपूजारतस्सदा । पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः
તે અગ્ન્યાધાનવિધિથી યુક્ત અને સદા શિવપૂજામાં રત હતા. તે દ્વિજે શિવસન્નિધિના આધારરૂપે પ્રત્યહ પાર્થિવ (મૃણ્મય) મૂર્તિની પૂજા કરી।
Verse 8
सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियस्सदा । सतां गतिं समालेभे सम्यग्ज्ञानपरायणः
સર્વ પુણ્યકર્મોના ફળને પ્રાપ્ત કરીને તે દ્વિજ સદા વેદપ્રિય રહ્યો. સમ્યક્ જ્ઞાનમાં પરાયણ બની તેણે સત્પુરુષોની કલ્યાણમય ગતિ પ્રાપ્ત કરી।
Verse 9
तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः । शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमास्सदा
તેના પુત્રો પણ એ જ સ્વભાવના—ચાર શ્રેષ્ઠ મુનિઓ હતા. તેઓ નિત્ય શિવપૂજામાં રત રહેતા અને માતા-પિતાપ્રતિ સદા આજ્ઞાકારી તથા આદરભર્યા હતા।
Verse 10
देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् । तृतीयस्तु कृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः
તેમામાં જેઠ દેવપ્રિય હતો, પછી પ્રિયમેધા. ત્રીજો ‘કૃત’ નામનો—ધર્મનિષ્ઠ આચરણવાળો, ધર્મ વહન કરનાર અને ઉત્તમ વ્રતોમાં દૃઢ હતો।
Verse 11
तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्द्धते च निरंतरम्
તેમના પુણ્યપ્રતાપથી પૃથ્વી પર સુખ સમ્યક રીતે વધ્યું; જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર નિરંતર વધે છે તેમ.
Verse 12
तथा तेषां गुणास्तत्र वर्द्धन्ते स्म सुखावहाः । ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा
ત્યાં તેમના પુણ્ય ગુણો સુખદાયક બની સતત વધતા ગયા; અને તે સમયે તે નગરી બ્રહ્મતેજથી પરિપૂર્ણ થઈ દિવ્ય કાંતિથી ઝળહળી ઊઠી।
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् । श्रूयतां तद्द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्
આ વચ્ચે ત્યાં જે પરમ ઉત્તમ ઘટના બની, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તે સાંભળો; મેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ હું કહું છું।
Verse 14
पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः । बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्
રત્નમાળા પર્વત પર દૂષણ નામનો એક મહાસુર રહેતો હતો; તે બળવાન, દૈત્યોનો રાજા અને ધર્મ પ્રત્યે અવિરત દ્વેષ ધરાવતો હતો।
Verse 15
ब्रह्मणो वरदानाच्च जगतुच्छीचकार ह । देवा पराजितास्तेन स्थानान्निस्सारितास्तथा
બ્રહ્માના વરદાનથી બળ પામી તેણે જગતમાં ભારે ઉથલપાથલ મચાવી; તેના દ્વારા દેવતાઓ પરાજિત થયા અને પોતાના સ્થાનોમાંથી હાંકી કાઢાયા।
Verse 16
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां महाकालज्योतिर्लिंगमाहात्म्यवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની ચોથી કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘મહાકાલ જ્યોતિર્લિંગ મહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 17
यावंतो वेदधर्माश्च तावंतो दूरतः कृताः । तीर्थेतीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः
વેદે નિર્ધારિત જેટલા ધર્મકર્મ હતા તે બધા દૂર કરી દેવામાં આવ્યા; અને તીર્થે તીર્થે તથા ક્ષેત્રે ક્ષેત્રે ધર્મને પણ દૂર હાંકી દેવામાં આવ્યો।
Verse 18
अवंती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः । इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्
‘અવંતી નગરી રમણીય છે; ત્યાં ફરી એક દિવ્ય દર્શન દેખાય છે.’ એમ વિચારીને, તેણે જે કર્યું તે હવે સાંભળો।
Verse 19
बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणस्स महासुरः । तत्रस्थान्ब्रह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ
વિશાળ સેનાથી યુક્ત મહાસુર દૂષણ ત્યાં આગળ વધ્યો; અને ત્યાં રહેલા સર્વ બ્રાહ્મણોને લક્ષ્ય કરીને નજીક આવ્યો।
Verse 20
तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् । प्रोवाचाहूय वचनं विप्र द्रोही महाखलः
ત્યાં આવી તે દૈત્યેન્દ્ર—વિપ્રદ્રોહી મહાખલ—ચાર શ્રેષ્ઠ દૈત્યોને બોલાવીને તેમને વચન કહ્યું.
Verse 21
दैत्य उवाच । किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वंति वचो मम । वेदधर्मरता एते सर्वे दंड्या मते मम
દૈત્ય બોલ્યો—આ દુષ્ટ બ્રાહ્મણો મારા વચનનું પાલન કેમ નથી કરતા? તેઓ વેદધર્મમાં રત છે; તેથી મારા મત પ્રમાણે તેઓ બધા દંડનીય છે.
Verse 22
सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः । वशे किं ब्राह्मणाश्शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः
આ લોકમાં બધા દેવો અને રાજાઓ પણ મારા દ્વારા પરાજિત થયા છે. હે દૈત્યશ્રેષ્ઠો, એવું શું છે જે કરી ન શકાય? શું બ્રાહ્મણોને પણ વશમાં કરી શકાતાં નથી?
Verse 23
यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च । वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः
જો કોઈ ખરેખર સાર્થક રીતે જીવવા ઇચ્છે, તો તેને ભગવાન શિવના ધર્મનું અને વેદોએ ઉપદેશેલા પરમ ધર્મનું અનુસરણ કરવું જોઈએ. જે તેને ત્યજે, તે માત્ર સુખ અને લોકિક સૌભાગ્યનો લોભી બની જાય છે.
Verse 24
अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति । इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशंकिताः
નહિતર તેમના જીવન-નિર્વાહ વિષયે પણ નિશ્ચિત સંશય ઊભો થશે. આ સત્ય મેં કહ્યું છે; તેથી, હે શંકિતજનોએ, તે જ કરો.
Verse 25
सूत उवाच । इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव । चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा
સૂત બોલ્યા—આ રીતે નક્કી કરીને તે ચાર દૈત્ય અગ્નિ સમા પ્રજ્વલિત થઈ ત્યારે ચારેય દિશાઓમાં ફેલાઈ ગયા, જેમ પૂર્વકાળે પ્રલય સમયે થયું હતું।
Verse 26
ते ब्राह्मणास्तथा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा । न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यान परायणाः
દૈત્યોના તે ઉદ્યમને સાંભળીને પણ, શિવધ્યાનમાં પરાયણ એવા તે બ્રાહ્મણો ત્યાં દુઃખી થયા નહીં।
Verse 27
धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः । न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः
ત્યારે તે દ્વિજ ઋષિઓ ધૈર્યનો આશ્રય લઈને રેખામાત્ર સમા અચળ થઈ ગયા. પરમ ધ્યાનમાં લીન તે દીનાત્માઓ શિવના સాక్షાત્ સન્નિધિમાં જરાય હલ્યા નહીં.
Verse 28
एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा । लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः
આ દરમિયાન તેમના દ્વારા તે શુભ નગરી સર્વત્ર વ્યાપ્ત થઈ ગઈ. તેમના પીડનથી દુઃખિત લોકોએ ધર્મસંગત ઉપાય અને શરણ માટે બ્રાહ્મણોને શરણ લીધું અને શિવભક્તિથી રક્ષણ માગ્યું.
Verse 29
लोका ऊचुः । स्वामिनः किं च कर्त्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः । हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः
લોકોએ કહ્યું—“સ્વામિન, હવે શું કરવું? દુષ્ટ લોકો આવી પહોંચ્યા છે. ઘણા લોકો હિંસિત થયા છે અને તેઓ બહુ નજીક આવી ગયા છે.”
Verse 30
सूत उवाच । तेषामिति वचश्श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते । समूचुर्ब्राह्मणास्तान्वै विश्वस्ताश्शंकरे सदा
સૂત બોલ્યા—તે વચનો સાંભળી વેદપ્રિયના પુત્ર એવા બ્રાહ્મણો, જે સદા શંકર પર વિશ્વાસ રાખતા, તેમને પ્રતિઉત્તર આપવા લાગ્યા।
Verse 31
ब्राह्मणा ऊचुः । श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् । न शस्त्राणि तथा संति यच्च ते विमुखाः पुनः
બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—સાંભળો, અહીં દुष્ટોને ભય પેદા કરે એવું કોઈ બળ નથી. અમારી પાસે એવા શસ્ત્રો પણ નથી; અને તમારા પક્ષના લોકો પણ ફરી તમારાથી વિમુખ થયા છે।
Verse 32
सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह । पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति
સામાન્ય માણસનો અપમાન અહીં આશ્રિતને હાનિ પહોંચાડી શકે; પરંતુ સર્વસમર્થ શિવનું અહીં ફરી શું બગડી શકે?
Verse 33
शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः । नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतश्शिवात्
પ્રભુ શિવ આજે તમને અસુરોના ભયથી રક્ષા કરે. આ લોકમાં ભક્તવત્સલ શિવ સિવાય બીજું કોઈ શરણ નથી।
Verse 34
सूत उवाच । इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च । कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक्स्थिता ध्यानपरायणाः । दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्रास्सबलेन हि
સૂત બોલ્યા—આ રીતે ધૈર્ય ધારણ કરીને, પાર્થિવ-શિવની યોગ્ય રીતે પૂજા કરીને, તે દ્વિજ બ્રાહ્મણો ધ્યાનમાં પરાયણ થઈ દૃઢપણે સ્થિર રહ્યા. એ જ ક્ષણે, સૈન્યসহ તે દૈત્યે તેમને જોઈ લીધા।
Verse 35
दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति । तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः । वेदप्रियसुतैश्शंभोर्ध्यानमार्गपरायणैः
દૂષણથી તેણે કહ્યું—“એમને ઘા મારો, વધ કરો.” પરંતુ તે સાંભળીને વેદપ્રિયના દ્વિજ પુત્રો—શંભુભક્ત અને ધ્યાનમાર્ગમાં અડગ—દૈત્યનું તે વચન જરાય સ્વીકાર્યું નહીં।
Verse 36
अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद्द्विजांश्च तान् । तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त्तं आसीत्सशब्दकः
પછી તે દુષ્ટાત્મા તે દ્વિજોને મારવા ઇચ્છતો હતો એટલામાં જ, એ જ ક્ષણે ધરતી પર ઘોર શબ્દ સાથે ગુંજતો એક ગર્ત પ્રગટ થયો।
Verse 37
गर्तात्ततस्समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् । महाकाल इति ख्यातो दुष्टहंता सतां गतिः
પછી તે ગર્તમાંથી વિકટ રૂપ ધારણ કરેલા શિવ પ્રગટ થયા; તેઓ ‘મહાકાલ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા—દુષ્ટોના સંહારક અને સજ્જનોની પરમ ગતિ।
Verse 38
महाकालस्समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् । खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद्दूरतो व्रज
“હું મહાકાલ છું; તારા જેવા દુષ્ટોને દંડ આપવા માટે ઉદ્ભવ્યો છું. હે ખલ, બ્રાહ્મણોના સાન્નિધ્યથી દૂર ચાલ્યો જા।”
Verse 39
इत्युक्त्वा हुंकृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा । दूषणं च महाकालः शंकरस्सबलं द्रुतम्
એમ કહી મહાકાલ શંકરે માત્ર “હું” એવા હુંકારથી દૂષણને તેની સર્વ સેનાસહિત તત્ક્ષણે ભસ્મસાત્ કરી દીધો।
Verse 40
कियत्सैन्यं हतं तेन किंचित्सैन्यं पलायितम् । दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना
તેણે સેનાનો મોટો ભાગ સંહાર્યો અને થોડોક દળ ભાગી ગયું. ત્યાં પરમાત્માસ્વરૂપ એ શિવે જ દૂષણને પણ વધ કર્યો।
Verse 41
सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति संक्षयं सर्वशस्तमः । तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह
જેમ સૂર્યને જોતા જ સર્વ પ્રકારનું અંધકાર નાશ પામે છે, તેમ જ શિવના દર્શનથી તે શત્રુસેના સંપૂર્ણ રીતે વિનાશ પામી।
Verse 42
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवास्समाययुस्सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा
દેવદુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી. ત્યારબાદ હરિ, બ્રહ્મા વગેરે સહિત સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર થયા અને પ્રભુના મંગલમય પ્રાકટ્યને સન્માન આપ્યું।
Verse 43
भक्त्या प्रणम्य तं देवं शंकरं लोकशंकरम् । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृतांजलिपुटा द्विजाः
ભક્તિપૂર્વક તે દેવ—લોકમંગલકારી શંકરને—પ્રણામ કરીને, અંજલિ જોડેલા દ્વિજોએ વિવિધ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 44
ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नश्शिवस्स्वयम् । वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः
બ્રાહ્મણોને આશ્વાસન આપી, અતિ પ્રસન્ન શિવ સ્વયં—મહાકાલ મહેશ્વર—બોલ્યા: “વર માગો, કહો।”
Verse 45
तच्छ्रुत्वा ते द्विजास्सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा । सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुस्संनतमस्तकाः
તે સાંભળીને તે બધા દ્વિજ ઋષિઓએ અંજલિ જોડ્યા. ભક્તિપૂર્વક શિવને ઊંડો પ્રણામ કરીને, નમ્રતાથી મસ્તક નમાવી તેઓ બોલ્યા।
Verse 46
द्विजा ऊचुः । महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो । मुक्तिं प्रयच्छ नश्शंभो संसारांबुधितश्शिव
દ્વિજોએ કહ્યું— હે મહાકાલ, હે મહાદેવ, દુષ્ટોને દંડ આપનાર પ્રભુ! હે શંભુ, અમને મુક્તિ આપો; હે શિવ, અમને સંસાર-સમુદ્રમાંથી પાર ઉતારો।
Verse 47
अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव । स्वदर्शकान्नराञ्छम्भो तारय त्वं सदा प्रभो
હે શિવ, લોકરક્ષાના હિતાર્થે તમારે અહીં જ નિશ્ચયે સ્થિર રહેવું જોઈએ. હે શંભુ, હે પ્રભુ—જે મનુષ્યો તમારું દર્શન કરે છે તેમને તમે સદા તારવો।
Verse 48
सूत उवाच । इत्युक्तस्तैश्शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने । भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्
સૂત બોલ્યા—તેમણે એમ કહ્યે પછી ભગવાન શંભુ ત્યાં તે સુંદર ગર્તમાં સ્થિર રહ્યા. ભક્તોની રક્ષા માટે તેમણે તેમને સદ્ગતિ પ્રદાન કરી.
Verse 49
द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् । क्रोशमात्रं तदा जातं लिंगरूपिण एव च
તે દ્વિજોએ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરી, અને ચારેય દિશામાં શિવનું આસન/આસ્પદ પ્રગટ થયું. તે સમયે એક ક્રોશમાત્ર પ્રમાણનું લિંગરૂપ પણ પ્રાદુર્ભૂત થયું.
Verse 50
महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले । तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किंचिद्दुःखमपि द्विजाः
પૃથ્વી પર શિવ ‘મહાકાલેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. હે દ્વિજોઃ તેમના દર્શનથી સ્વપ્નમાં પણ અણુમાત્ર દુઃખ થતું નથી.
Verse 51
यंयं काममपेक्ष्यैव तल्लिंगं भजते तु यः । तंतं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च
જે જે ઇચ્છા રાખીને જે તે લિંગની ભક્તિ કરે છે, તે તે ઇચ્છિત ફળ પામે છે; અને પરલોકમાં મોક્ષ પણ મેળવે છે.
Verse 52
एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः । समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
હે સુવ્રતધારીઓ, મહાકાલનો પ્રાદુર્ભાવ અને મહાત્મ્ય—આ બધું મેં સંપૂર્ણ રીતે કહ્યુ. હવે બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
Frequently Asked Questions
The sages formally petition Sūta to narrate the ‘third’ Jyotirliṅga, and Sūta begins the frame-story by relocating the discourse to Avantī and introducing exemplary Shaiva-Vedic householders whose lives become the narrative vehicle for the Jyotirliṅga account.
Avantī is presented as a mokṣa-competent sacred geography (a place where liberation is thematically near), while the daily worship of a temporary earthen liṅga symbolizes repeatable inner construction of sacred presence—discipline (niyama), purity, and focused cognition—transforming routine ritual into a stable contemplative orientation toward Śiva.
Rather than a named anthropomorphic form, the chapter foregrounds Śiva’s presence through the liṅga paradigm—specifically the Jyotirliṅga as a theophany to be narrated and the pārthiva-liṅga as a daily ritual form—linking Śiva’s transcendence to accessible, localized worship.