Kumārasya Krāuñcaparvatagamanam (Kumāra’s Departure to Mount Krāuñca)
સૂત કહે છે કે ભક્તિપૂર્વકનું શ્રવણ પાવન કરનારું છે અને ‘દિવ્ય કુમાર-ચરિત’ પાપનાશક છે. તારકવધ માટે પ્રસિદ્ધ શિવપુત્ર કુમાર પૃથ્વીભ્રમણ કરીને કૈલાસે પરત આવે છે. ત્યારે એક સુરઋષિ આવી ગણેશના વિવાહ વગેરે સમાચાર કહે છે, જે કુમારના નિશ્ચયને દિશા બદલે છે. કુમાર માતા-પિતાને પ્રણામ કરીને, તેમને રોકવાના પ્રયત્ન છતાં, ક્રૌંચ પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. વિરહથી વ્યથિત ગિરિજાને શંકર સાંત્વના આપે છે—શોક ન કર, પુત્ર પાછો આવશે. શોક ન ઓસરતાં શંકર દેવો અને ઋષિઓને ગણો સાથે મોકલે છે; તેઓ કુમારને આદરથી નમી વારંવાર વિનંતી કરે છે. અધ્યાયનો ગૂઢ અર્થ એ કે દૈવી કુટુંબનું વિરહ-મિલન પણ જગતના શાસનમાં શિક્ષારૂપ છે; ઉપદેશ, પ્રતિનિધિત્વ અને સમરસતા પુનઃસ્થાપન દ્વારા વ્યવસ્થા ચાલે છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि मल्लिकार्जुनसंभवम् । यः श्रुत्वा भक्तिमान्धीमान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
સૂત બોલ્યા—હવે આગળ હું મલ્લિકાર્જુનના પવિત્ર પ્રાકટ્યનું વર્ણન કરીશ. જે ભક્તિ અને સ્થિર, વિવેકી બુદ્ધિથી તેને સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 2
पूर्वं चा कथितं यच्च तत्पुनः कथयाम्यहम् । कुमारचरितं दिव्यं सर्वपापविनाशनम्
જે પહેલાં કહેલું છે, તે હું ફરી કહું છું. હું કુમાર (સ્કંદ)નું દિવ્ય ચરિત્ર વર્ણવીશ, જે સર્વ પાપોનો વિનાશ કરે છે.
Verse 3
यदा पृथ्वीं समाक्रम्य कैलासं पुनरागतः । कुमारस्स शिवापुत्रस्तारकारिर्महाबलः
જ્યારે મહાબલી કુમાર—શિવપુત્ર, તારકાસુરનો સંહારક—પૃથ્વી પર વિજયયાત્રા કરીને ફરી કૈલાસે પરત આવ્યો.
Verse 4
तदा सुरर्षिरागत्य सर्वं वृत्तं जगाद ह । गणेश्वरविवाहादि भ्रामयंस्तं स्वबुद्धितः
ત્યારે દેવર્ષિ આવીને જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું તેને કહ્યુ—ગણેશ્વરના વિવાહ વગેરે થી આરંભ કરીને—અને પોતાની વિવેકબુદ્ધિથી તેને યોગ્ય માર્ગે દોર્યો (સુધાર્યો).
Verse 5
तच्छुत्वा स कुमारो हि प्रणम्य पितरौ च तौ । जगाम पर्वतं क्रौचं पितृभ्यां वारितोऽपि हि
એ સાંભળીને તે દિવ્ય કુમારે પોતાના બંને માતા-પિતાને પ્રણામ કર્યા; અને તેઓએ રોક્યા છતાં પણ તે ક્રૌંચ પર્વત તરફ નીકળી ગયો।
Verse 6
कुमारस्य वियोगेन तन्माता गिरिजा यदा । दुःखितासीत्तदा शंभुस्तामुवाच सुबोधकृत्
કુમારના વિયોગથી જ્યારે તેની માતા ગિરિજા અત્યંત દુઃખિત થઈ, ત્યારે સુબોધ આપનાર શંભુ (ભગવાન શિવ)એ તેને સાંત્વના અને ઉપદેશ આપ્યો।
Verse 7
कथं प्रिये दुःखितासि न दुःखं कुरु पार्वति । आयास्यति सुतः सुभ्रूस्त्यज्यतां दुःखमुत्कटम्
“પ્રિયે, તું કેમ દુઃખિત છે? હે પાર્વતી, શોક ન કર. હે સુન્દર ભ્રૂવાળી, પુત્ર નિશ્ચયે પાછો આવશે; તેથી આ તીવ્ર દુઃખ ત્યજી દે.”
Verse 8
सा यदा च न तन्मेने पार्वती दुःखिता भृशम् । तदा च प्रेषितास्तत्र शंकरेण सुरर्षयः
પાર્વતીએ તે વાત ન માની અને અત્યંત દુઃખિત થઈ; ત્યારે શંકરે ત્યાં દેવર્ષિઓને મોકલ્યા।
Verse 9
देवाश्च ऋषयस्सर्वे सगणा हि मुदान्विताः । कुमारानयनार्थं वै तत्र जग्मुः सुबुद्धयः
બધા દેવો અને સર્વ ઋષિઓ, પોતાના ગણો સહિત, આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ, દિવ્ય કુમારને લાવવા (આહ્વાન કરવા) માટે સુબુદ્ધિથી ત્યાં ગયા।
Verse 10
तत्र गत्वा च ते सर्वे कुमारं सुप्रणम्य च । विज्ञाप्य बहुधाप्येनं प्रार्थनां चक्रुरादरात्
ત્યાં જઈને તેઓ સૌએ કુમારને ખૂબ નમસ્કાર કર્યો. પછી વારંવાર આદરપૂર્વક નિવેદન કરીને ભક્તિભાવથી પોતાની પ્રાર્થના કરી.
Verse 11
देवादिप्रार्थनां तां च शिवाज्ञासंकुलां गुरुः । न मेने स कुमारो हि महाहंकारविह्वलः
દેવતાઓની તે પ્રાર્થના, જે શિવની આજ્ઞાથી ભરપૂર હતી, તે ગુરુએ સ્વીકારી નહીં; કારણ કે મહા અહંકારથી વ્યાકુળ કુમારે તેને માન્ય ન કરી.
Verse 12
ततश्च पुनरावृत्य सर्वे ते हि शिवांतिकम् । स्वंस्वं स्थानं गता नत्वा प्राप्य शंकरशासनम्
પછી તેઓ સૌ ફરી શિવના સાન્નિધ્યે પરત આવી નમસ્કાર કર્યા. શંકરની આજ્ઞા મેળવી તેઓ પોતાના પોતાના સ્થાન તરફ ગયા.
Verse 13
तदा च गिरिजादेवी विरहं पुत्रसंभवम् । शंभुश्च परमं दुःखं प्राप तस्मिन्ननागते
ત્યારે ગિરિજાદેવી વિરહના કારણે પુત્ર-સંભવની હેતુ બની; અને તે સમયે, પુત્ર હજી આવ્યો ન હતો, તેથી શંભુ પણ પરમ દુઃખમાં પડ્યા.
Verse 14
अथो सुदुःखितौ दीनौ लोकाचारकरौ तदा । जग्मतुस्तत्र सुस्नेहात्स्वपुत्रो यत्र संस्थितः
ત્યારે તેઓ બંને અત્યંત દુઃખિત અને દીન બની ગયા છતાં લોકાચારનું પાલન કરતાં, ગાઢ સ્નેહથી પ્રેરાઈ જ્યાં પોતાનો પુત્ર સ્થિત હતો ત્યાં ગયા।
Verse 15
इति श्रीशिवपुराणे चतुर्थ्यां कोटि रुद्रसंहिताया मल्लिकार्जुनद्वितीयज्योतिर्लिंगवर्णनंनाम पंचदशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવપુરાણની ચોથી કોટિરુદ્રસંહિતામાં ‘મલ્લિકાર્જુન—દ્વિતીય જ્યોતિર્લિંગનું વર્ણન’ નામનો પંદરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 16
क्रौंचे च पर्वते दूरं गते तस्मिन्स्वपुत्रके । तौ च तत्र समासीनौ ज्यो तीरूपं समाश्रितौ
તે પોતાના પુત્ર સાથે દૂર ક્રૌંચ પર્વત પર ગયો ત્યારે, તે બંને ત્યાં આસનસ્થ થઈ જ્યોતિરૂપ—શિવતેજનો આશ્રય લઈને બેઠા.
Verse 17
पुत्रस्नेहातुरौ तौ वै शिवौ पर्वणिपर्वणि । दर्शनार्थं कुमारस्य स्वपुत्रस्य हि गच्छतः
પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુળ એવા શિવ-પાર્વતી દરેક પર્વ અને ઉત્સવે પોતાના કુમાર—પોતાના જ પુત્ર—ના દર્શનાર્થે જતા હતા.
Verse 18
अमावास्यादिने शंभुस्स्वयं गच्छति तत्र ह । पौर्णमासीदिने तत्र पार्वती गच्छति ध्रुवम्
અમાવાસ્યાના દિવસે શંભુ સ્વયં નિશ્ચયે ત્યાં જાય છે; અને પૂર્ણિમાના દિવસે પાર્વતી અવશ્ય ત્યાં જાય છે।
Verse 19
तद्दिनं हि समारभ्य मल्लिकार्जुनसंभवम् । लिंगं चैव शिवस्यैकं प्रसिद्धं भुवनत्रये
તે જ દિવસથી મલ્લિકાર્જુનરૂપે પ્રાદુર્ભૂત ભગવાન શિવનું તે એકમાત્ર લિંગ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 20
तल्लिंगं यः समीक्षेत स सर्वैः किल्बिषैरपि । मुच्यते नात्र सन्देहः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
જે તે શિવલિંગનું દર્શન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી—અને સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 21
दुःखं च दूरतो याति सुखमात्यंतिकं लभेत् । जननीगर्भसंभूतं कष्टं नाप्नोति वै पुनः
દુઃખ દૂર થઈ જાય છે અને પરમ, અખંડ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે; ફરી માતૃગર્ભપ્રવેશજન્ય કષ્ટ (પુનર્જન્મબંધન) ભોગવવું પડતું નથી।
Verse 22
धनधान्यसमृद्धिश्च प्रतिष्ठारोग्यमेव च । अभीष्टफलसिद्धिश्च जायते नात्र संशयः
ધન-ધાન્યની સમૃદ્ધિ, પ્રતિષ્ઠા અને આરોગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ અભીષ્ટ ફળની સિદ્ધિ થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 23
ज्योतिर्लिंगं द्वितीयं च प्रोक्तं मल्लिकसंज्ञितम् । दर्शनात्सर्वसुखदं कथितं लोकहेतवे
દ્વિતીય જ્યોતિર્લિંગ ‘મલ્લિકા’ નામે પ્રોક્ત છે; તેના દર્શનમાત્રથી સર્વ સુખ મળે—લોકહિત માટે આ કહેલું છે।
Frequently Asked Questions
Kumāra, after returning to Kailāsa, leaves for Mount Krāuñca despite parental restraint; Pārvatī grieves, Śiva consoles her, and devas with ṛṣis are sent to petition Kumāra to return.
Separation and return are used as a pedagogic template: grief becomes a site for Śiva’s instruction, while emissaries (devas/ṛṣis/gaṇas) symbolize ordered mediation—how divine will restores equilibrium without negating personal emotion.
Śiva appears as Śambhu/Śaṅkara in the role of the compassionate instructor and stabilizing sovereign; Gaurī appears as Girijā/Pārvatī embodying maternal devotion and affective bhakti refined through Śiva’s counsel.