ज्योतिर्लिङ्ग-तदुपलिङ्ग-माहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Greatness of the Jyotirliṅga and Associated Liṅgas)

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्योतिर्लिगतदुपलिंग माहात्म्यवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના ચોથા ભાગ—કોટિરુદ્રસંહિતા—માં ‘જ્યોતિર્લિંગ તથા તદુપલિંગનું મહાત્મ્યવર્ણન’ નામે પ્રથમ અધ્યાય આરંભ થાય છે।

Verse 2

कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशांककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् । करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपुर्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मंगलम्

કૃપાથી મૃદુ થયેલી દૃષ્ટિવાળા, મંદ સ્મિતથી મનોહર કમળમુખવાળા, લલાટે ચંદ્રકલાથી દીપ્ત, અને ઘોર ત્રિતાપને શમન કરનાર પરમ મંગલમય શિવ—જે સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છે, પરમ સુખથી ઝળહળે છે અને ગિરિજાના તેજસ્વી ભુજાઓથી આલિંગિત છે—અમને કોઈ અદ્ભુત કલ્યાણકારી વરદાન આપે।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया । शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! લોકહિતની ઇચ્છાથી તમે યોગ્ય રીતે કહ્યું છે. અનેક પવિત્ર આખ્યાનો સાથે જોડાયેલી ભગવાન શિવના અવતારોની મહિમા તમે સુંદર રીતે વર્ણવી છે।

Verse 4

पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् । लिंगसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तमः

હે તાત! કૃપા કરીને ફરીથી ભગવાન શિવની ઉત્તમ મહિમા—વિશેષ કરીને લિંગસંબંધિત—વર્ણવો. લિંગ પ્રત્યે તમારી પ્રેમભરી આનંદભક્તિથી તમે ધન્ય છો, હે શ્રેષ્ઠ શૈવ।

Verse 5

शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्तास्स्मो वयं प्रभो । शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्

હે પ્રભુ! તમારા મુખકમળમાંથી વહેતા અમૃતમય વચનો સાંભળતાં છતાં અમે તૃપ્ત થતા નથી. તેથી શિવનું તે રમ્ય, અમર યશ ફરીથી—પુનઃ—કહેવામાં આવે।

Verse 6

पृथिव्यां यानि यानि लिंगानि तीर्थेतीर्थे शुभानि हि । अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै

પૃથ્વી પર દરેક તીર્થમાં રહેલા શુભ શિવલિંગો, તેમજ અન્ય સ્થળોએ પણ પ્રસિદ્ધ રીતે સ્થાપિત લિંગો—આ બધાં પવિત્ર રૂપે પૂજ્ય છે.

Verse 7

तानि तानि च दिव्यानि लिंगानि परमेशितुः । व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया

હે વ્યાસશિષ્ય, લોકહિતની ઇચ્છાથી પરમેશ્વરના તે તે દિવ્ય લિંગોનું એકે એક કરીને અમને વર્ણન કર।

Verse 8

सूत उवाच । साधुपृष्टमृषिश्रेष्ठ लोकानां हितकाम्यया । कथयामि भवत्स्नेहात्तानि संक्षेपतो द्विजाः

સૂત બોલ્યા—હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, લોકહિતની ભાવનાથી તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. હે દ્વિજોઃ, તમારા સ્નેહથી હું તે વિષયો સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 9

सर्वेषां शिवलिंगानां मुने संख्या न विद्यते । सर्वं लिंगमयी भूमिः सर्वलिंगमयं जगत्

હે મુને, સર્વ શિવલિંગોની સંખ્યા જાણી શકાતી નથી. સમગ્ર ધરતી લિંગમય છે અને આખું જગત પણ લિંગમય છે—શિવનું પાવન ચિહ્ન સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે।

Verse 10

लिंगमयानि तीर्थानि सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । संख्या न विद्यते तेषां तानि किंचिद्ब्रवीम्यहम्

બધાં તીર્થો લિંગસ્વરૂપ છે અને સર્વ કંઈ લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમની સંખ્યા જાણી શકાતી નથી; તેથી હું તેમાંના થોડાં જ કહું છું।

Verse 11

यत्किंचिद्दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् । तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किंचन

જે કંઈ દૃશ્યરૂપે દેખાય છે, જે વાણીથી વર્ણવાય છે અને જે મનમાં સ્મરાય છે—તે બધું ખરેખર શિવસ્વરૂપ છે; તેમના સિવાય બીજું કશું નથી।

Verse 12

तथापि श्रूयताम्प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् । लिंगानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह

તથાપિ પ્રીતિભક્તિથી સાંભળો; મેં જેમ સાંભળ્યું છે તેમ કહું છું. હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, પૃથ્વી પર જે જે પવિત્ર શિવલિંગો છે તે હું વર્ણવું છું.

Verse 13

पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि । सर्वत्र पूज्यते शम्भुः सदेवासुरमानुषैः

પાતાળમાં પણ, સ્વર્ગમાં પણ અને તેમ જ પૃથ્વી પર પણ તેઓ વિરાજે છે. સર્વત્ર શંભુની પૂજા થાય છે—દેવ, અસુર અને માનવ સૌ દ્વારા.

Verse 14

त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् । अनुग्रहाय लोकानां लिंगरूपेण सत्तमाः

દેવ, અસુર અને માનવ સહિત ત્રિલોક શંભુથી વ્યાપ્ત છે. સર્વ લોકના અનુગ્રહ માટે તે પરમ સત્તા લિંગરૂપે સ્થિત છે.

Verse 15

अनुग्रहाय लोकानां लिंगानि च महेश्वरः । दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा

લોકોના અનુગ્રહ માટે મહેશ્વર વિવિધ પ્રકારના શિવલિંગો સ્થાપે છે—અહીં તીર્થસ્થાનોમાં અને તેમ જ અન્ય સ્થળોમાં પણ।

Verse 16

यत्रयत्र यदा शंभुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः । तत्रतत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा

જ્યાં જ્યાં અને જ્યારે જ્યારે ભક્તો ભક્તિથી શંભુનું સ્મરણ કરે છે, ત્યાં ત્યાં તેઓ અવતરિત થાય છે; આવશ્યક દૈવી કાર્ય પૂર્ણ કરીને તે પ્રમાણે ત્યાં સ્થિત રહે છે.

Verse 17

लोकानामुपकारार्थं स्वलिंगं चाप्यकल्पयत् । तल्लिंगं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति

સર્વ લોકોના ઉપકારાર્થે તેમણે પોતાનું સ્વલિંગ પણ પ્રગટ કર્યું. તે જ લિંગની પૂજા કરવાથી ભક્ત નિશ્ચિત રીતે સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 18

पृथिब्यां यानि लिंगानि तेषां संख्या न विद्यते । तथापि च प्रधानानि कथ्यते च मया द्विजाः

હે દ્વિજોઃ પૃથ્વી પર જેટલા લિંગો છે તેમની સંખ્યા જાણી શકાતી નથી. તેમ છતાં હું તમને તેમાંના મુખ્ય લિંગોનું વર્ણન કરું છું.

Verse 19

प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्

અહીંના અનેક પ્રધાન વિષયોમાંથી જે સર્વમુખ્યાં છે તે હું કહું છું; જેને સાંભળતાં જ મનુષ્ય ક્ષણમાં સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 20

ज्योतिर्लिंगानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम । तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति

હે સત્તમ, અહીં જે જ્યોતિર્લિંગો મુખ્યમાં પણ મુખ્ય છે, તે હું આજે કહું છું; તેને સાંભળતાં પાપ દૂર થાય છે.

Verse 21

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् । उज्जयिन्यां महाकालमोंकारे परमेश्वरम्

સૌરાષ્ટ્રમાં જ્યોતિર્લિંગ સોમનાથ; શ્રીશૈલ પર મલ્લિકાર્જુન. ઉજ્જયિનીમાં મહાકાલ અને ઓંકારમાં પરમેશ્વર વિરાજે છે.

Verse 22

केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशंकरम् । वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे

હિમાલયના પ્રદેશમાં કેદાર પ્રગટ છે; ડાકિની દેશમાં ભીમશંકર; વારાણસીમાં વિશ્વેશ્વર; અને ગૌતમી (ગોદાવરી)ના તટે ત્ર્યંબક વિરાજે છે.

Verse 23

वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने । सेतुबंधे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये

ચિતાભૂમિ (શ્મશાન)માં વૈદ્યનાથ પ્રગટ છે; દારુકાવનમાં નાગેશ; સેતુબંધમાં રામેશ્વર; અને પવિત્ર શિવાલયમાં ઘુશ્મેશ વિરાજે છે.

Verse 24

द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्

જે પ્રાતઃ ઊઠીને આ બાર નામોનું પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સર્વ સિદ્ધિઓનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः । प्राप्स्यंति कामं तं तं हि परत्रेव मुनीश्वराः

હે મુનીશ્વર, ઉત્તમ જન જે જે ઇચ્છા મનમાં રાખીને આ પાઠ કરે છે, તે તે ઇચ્છા તેઓ નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત કરે છે—પરલોકમાં પણ.

Verse 26

ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः । तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति

જે શુભ આશયથી નિષ્કામ ભાવથી તે પવિત્ર ઉપદેશોનું પાઠ કરશે, તેને ફરી માતાના ગર્ભમાં વસવું નહીં પડે।

Verse 27

एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखना शनम् । इह लोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्

માત્ર એમની પૂજાથી સર્વ વર્ણોના દુઃખ ધીમે ધીમે નાશ પામે છે; ઇહ લોકે અને પરલોકે પણ મુક્તિ નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 28

ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः । तत्कर्तुः सर्व्वपापानि भस्मसाद् यान्ति वै क्षणात्

તેમનું નૈવેદ્ય પ્રયત્નપૂર્વક સ્વીકારી પ્રસાદરૂપે ભોજન કરવું જોઈએ; આવું કરનારનાં સર્વ પાપ ક્ષણમાં ભસ્મ થઈ જાય છે।

Verse 29

ज्योतिषां चैव लिंगानां बह्मादिभिरलं द्विजाः । विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा

હે દ્વિજોઃ, જ્યોતિર્લિંગોની પૂજાથી જે વિશેષ ફળ ઉપજે છે, તે બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ સંપૂર્ણ રીતે કહી શકતા નથી; તો અન્ય લોકો કેવી રીતે કહી શકે?

Verse 30

एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् । तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्

જે એક (ભગવાન શિવ)ની છ માસ સતત પૂજા કરે છે, તેને માતૃકુક્ષિમાં વસવાથી ઉપજતું દુઃખ ફરી જન્મતું નથી।

Verse 31

हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिंगं च पश्यति । तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः

કોઈ હીન યોનિમાં જન્મ્યો હોય તોય જ્યારે તે જ્યોતિર્લિંગનું દર્શન કરે છે, ત્યારે તેનું પુનર્જન્મ નિર્મળ સત્કુળમાં, શુભ વંશમાં થાય છે.

Verse 32

सत्कुले जन्म संप्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः । शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्

સત્કુળમાં જન્મ મેળવી, ધનાઢ્ય અને વેદપારંગત બની, જે પછી શુભ તથા ધર્માનુકૂળ કર્મ કરે છે, તે અચ્યુત (અનપાયિની) મુક્તિને પામે છે।

Verse 33

म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः । द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्

હે મુનીશ્વરો! મ્લેચ્છ હોય કે અંત્યજ હોય, અથવા ષણ્ઢ પણ હોય—પ્રભુની કૃપાથી દ્વિજભાવ પ્રાપ્ત કરીને મુક્ત થઈ શકે છે; તેથી શિવના દર્શનનું પવિત્ર અનુષ્ઠાન કરવું જોઈએ।

Verse 34

ज्योतिषां चोपलिंगानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः

હે ઋષિશ્રેષ્ઠો, જ્યોતિર્લિંગોના ઉપલિંગોના વિશેષ લક્ષણો પણ સાંભળો.

Verse 35

सोमेश्वरस्य यल्लिंगमन्तकेशमुदाहृतम् । मह्यास्सागरसंयोगे तल्लिंगमुपलिङ्गकम्

સોમેશ્વરનું જે લિંગ ‘અંતકેશ’ તરીકે કહેવાય છે, જે ધરતી અને સાગરના સંગમસ્થળે સ્થિત છે—તે તે જ્યોતિર્લિંગનું ઉપલિંગ જાણવું જોઈએ.

Verse 36

मल्लिकार्जुनसंभूतमुपलिंगमुदाहृतम् । रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्

મલ્લિકાર્જુનથી પ્રાદુર્ભૂત થયેલું જે ઉપલિંગ કહેવાયું છે, તે ‘રુદ્રેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; ભૃગુકક્ષમાં તે ભક્તોને સુખ અને કલ્યાણ આપે છે.

Verse 37

महाकालभवं लिंगं दुग्धेशमिति विश्रुतम् । नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्

મહાકાલથી ઉત્પન્ન તે લિંગ “દુગ્ધેશ” નામે પ્રસિદ્ધ છે. નર્મદા તટે તે વિખ્યાત છે અને સર્વપાપહર તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 38

ओंकारजं च यल्लिंगं कर्दमेशमिति श्रुतम् । प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्

ઓંકારથી ઉત્પન્ન તે લિંગ “કર્દમેશ્વર” તરીકે શ્રુત છે. બિંદુસરસ્તળે તે પ્રસિદ્ધ છે અને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે.

Verse 39

केदारेश्वरसंजातं भूतेशं यमुना तटे । महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतान्तथा

યમુના તટે કેદારેશ્વરરૂપે પ્રગટ થયેલું ભૂતેશ લિંગ સ્થિત છે. તેનું દર્શન અને અર્ચન કરનારના મહાપાપ પણ નાશ પામે છે—એવું કહેવાયું છે.

Verse 40

भीमशंकरसंभूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् । सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्

ભીમ-શંકરમાંથી પ્રાદુર્ભૂત તે જ્યોતિર્લિંગ ‘ભીમેશ્વર’ તરીકે સ્મરિત છે. સહ્યાચલમાં પ્રસિદ્ધ તે મહાબળ અને આધ્યાત્મિક શક્તિ વધારનાર છે.

Verse 41

नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम् । मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम्

નાગેશ્વરમાંથી ઉદ્ભવેલા તે પ્રભુ ‘ભૂતેશ્વર’ તરીકે ઉદાહૃત છે. મલ્લિકા-સરಸ್ವતીના તટે તેમના દર્શનમાત્રથી પાપ નાશ પામે છે.

Verse 42

रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम् । घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम्

રામેશ્વરથી જે પ્રગટ થયું તે ‘ગુપ્તેશ્વર’ તરીકે સ્મૃત છે. અને ઘુસ્મેશથી જે પ્રગટ થયું તે ‘વ્યાઘ્રેશ્વર’ તરીકે પણ સ્મરાય છે.

Verse 43

ज्योतिर्लिंगोपलिंगानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः । दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च

હે દ્વિજોએ, મેં અહીં જ્યોતિર્લિંગો અને ઉપલિંગો કહ્યાં છે. તેમના દર્શનમાત્રથી પાપ હરી જાય છે અને સર્વ (ધર્મસંગત) કામનાઓ ફળે છે.

Verse 44

एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च । अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयतामृषिसत्तमा

આ બધાં અતિ મુખ્ય છે અને ખરેખર મુખ્યતાને પ્રાપ્ત થયાં છે. છતાં અન્ય પણ કેટલાક મુખ્ય વિષયો છે—હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, તે સાંભળો.