
Sukta 4.53
Savitṛ (Savitar)
આ સૂક્તમાં જાગૃતકર્તા સવિતૃનું આહ્વાન થાય છે—જેનાં આગળ વધતાં પ્રકાશો ઉપાસકને રક્ષા, ઋત (યોગ્ય વ્યવસ્થા) અને આંતરિક સ્પષ્ટતા તરફ ઉઠાવે છે. તેમાં વિશ્વના નિયમો પર તેની અખંડિત અધિપત્યશક્તિ અને સર્વ જીવોને ધારણ કરતી તેની વિસ્તૃત ભુજાઓનું સ્તવન છે, અને દિવસ-રાત તથા ઋતુઓના ચક્રમાં નિવાસ, પોષણ, સંતતિ અને ધનવૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Mantra 1
तद्देवस्य सवितुर्वार्यं महद्वृणीमहे असुरस्य प्रचेतसः । छर्दिर्येन दाशुषे यच्छति त्मना तन्नो महाँ उदयान्देवो अक्तुभिः ॥
સવિતૃ દેવની તે પરમ, ઇચ્છનીય અને મહાન મહિમા—વિસ્તૃત પ્રજ્ઞા અને તેજસ્વી સંકલ્પના સ્વામી અસુર પ્રચેતા—અમે વરીએ છીએ. જે આશ્રય-છત્રથી તે પોતાના જ આત્મબળે દાન આપનારને દાન આપે છે; તે મહાન દેવ અમારી માટે પોતાની આગળ વધતી જ્યોતિઓ સાથે ઉદય પામે, અમારા અસ્તિત્વને જાગૃત કરે.
Mantra 2
दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापतिः पिशङ्गं द्रापिं प्रति मुञ्चते कविः । विचक्षणः प्रथयन्नापृणन्नुर्वजीजनत्सविता सुम्नमुक्थ्यम् ॥
દિવનો ધારક, ભવનનો પ્રજાપતિ—કવિ સવિતૃ—આગળ પીશંગ (તામ્રવર્ણ) ચાદર/આવરણ મુક્ત કરે છે. તે દૃષ્ટિને ઉઘાડે છે, અવકાશોને વિસ્તારે છે અને પરિપૂર્ણ કરે છે, અને વિશાળતાને જન્મ આપે છે; તે આત્માની સ્તુતિ-યોગ્ય સુમ્ન—મંગલ-આનંદ—ઉત્પન્ન કરે છે.
Mantra 3
आप्रा रजांसि दिव्यानि पार्थिवा श्लोकं देवः कृणुते स्वाय धर्मणे । प्र बाहू अस्राक्सविता सवीमनि निवेशयन्प्रसुवन्नक्तुभिर्जगत् ॥
તે દેવએ દિવ્ય અને પાર્થિવ રજાંસિ—લોકો/વિસ્તારો—પરિપૂર્ણ કર્યા છે; પોતાના સ્વધર્મ—ઋતના નિયમ—માટે સ્પષ્ટ શ્લોક (ઘોષ) કરે છે. સવિતૃ પ્રેરણાના કર્મમાં પોતાના બાહુ વિસ્તારે છે, અને પોતાની તેજસ્વી અવસ્થાઓ દ્વારા જગતને વસાવે છે તથા ગતિમાં પ્રવર્તાવે છે.
Mantra 4
अदाभ्यो भुवनानि प्रचाकशद्व्रतानि देवः सविताभि रक्षते । प्रास्राग्बाहू भुवनस्य प्रजाभ्यो धृतव्रतो महो अज्मस्य राजति ॥
અદાભ્ય એવા સવિતા દેવ ભુવનોને પ્રકાશિત કરે છે; તે ઋતના વર્તનો (વ્રતો)નું રક્ષણ કરે છે. ભુવનની પ્રજાઓ માટે તેણે પોતાના બાહુઓ વિસ્તારી દીધા છે; ધૃતવ્રત, પોતાના મહાન અને દૂરવ્યાપી ગમનમાં તેજસ્વી રીતે રાજે છે.
Mantra 5
त्रिरन्तरिक्षं सविता महित्वना त्री रजांसि परिभुस्त्रीणि रोचना । तिस्रो दिवः पृथिवीस्तिस्र इन्वति त्रिभिर्व्रतैरभि नो रक्षति त्मना ॥
મહિમાવાન ત્રિરૂપ સવિતા અંતરિક્ષને ત્રિવિધ રીતે પરિઘેરી લે છે; તે ત્રણ રજસ પ્રદેશો અને ત્રણ રોચન (લોકપ્રકાશ)નો અધિપતિ છે. તે ત્રણ દિવો અને ત્રણ પૃથ્વીઓને ગતિમાં પ્રવર્તાવે છે; પોતાના ત્રિવ્રતોથી તે સ્વશક્તિથી અમારું રક્ષણ કરે છે.
Mantra 6
बृहत्सुम्नः प्रसवीता निवेशनो जगतः स्थातुरुभयस्य यो वशी । स नो देवः सविता शर्म यच्छत्वस्मे क्षयाय त्रिवरूथमंहसः ॥
વિશાળ સુમ્નવાળો સવિતા—પ્રસવિતા અને નિવેશનકર્તા—જગતના ચર અને સ્થાવર, બંનેનો વશી છે. તે દેવ સવિતા અમને શર્મ (શાંતિ-આશ્રય) આપે; અમારે માટે ક્ષય (નિવાસ) માટે ત્રિવરૂથ—ત્રિગુણ રક્ષણવાળો—અને અંહસ (ક્લેશ-અન્યાય)થી નિર્ભય રહે એવો આશ્રય દાન કરે.
Mantra 7
आगन्देव ऋतुभिर्वर्धतु क्षयं दधातु नः सविता सुप्रजामिषम् । स नः क्षपाभिरहभिश्च जिन्वतु प्रजावन्तं रयिमस्मे समिन्वतु ॥
દેવ ઋતુઓ સાથે આવીને અમારા નિવાસને વધારશે; સવિતા અમામાં સુપ્રજાસંપન્ન પોષક ઇષ્ (ઇષમ્) સ્થાપે. રાતો અને દિવસો દ્વારા તે અમને પ્રેરિત-પોષિત કરે; પ્રજાવંત રયિ (સંતતિ-સમૃદ્ધિ) અમામાં સર્વથા સમિન્ભવે—જીવન અને પ્રકાશની પૂર્ણતા.
Savitṛ is the divine Impeller—the solar power that awakens beings, sets life in motion, and upholds right order (ṛta). The hymn praises him as radiant, inviolable, and protective.
It asks for protective shelter, increase of one’s dwelling and strength, nourishing force rich in progeny, and enduring wealth—supported through the rhythms of seasons, nights, and days.
It is especially fitting at dawn or in morning fire rites, when the rising light symbolizes Savitṛ’s awakening power; it also suits prayers at seasonal changes for growth and well-being.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.