Sukta 40
Sukta 4.40
Vāmadeva Gautama
Dadhikrāvan (primary); associated powers: Uṣas, Apas, Agni, Sūrya, Bṛhaspati, Angirasa
Triṣṭubh (probable)
આ સંક્ષિપ્ત સૂક્ત દધિક્રાવનને—ઝડપી અને વિજયી શક્તિ, જેને ઘણીવાર દિવ્ય અશ્વ અથવા સૌર-પક્ષીરૂપ બળ તરીકે કલ્પવામાં આવે છે—પ્રશંસે છે અને ગાયકને ઉષાઓ તથા સહાયક દેવતાઓ (અપઃ, અગ્નિ, સૂર્ય, બૃહસ્પતિ, અંગિરસ) સાથે આગળ ધપાવવા પ્રેરિત કરે છે. તેમાં તેની ગતિ, પવનસમાન વેગ અને રક્ષાત્મક પરાક્રમનું ગાન છે; અને અંતે “હંસ” અનેક લોકોમાં આસનસ્થ છે એવી ગહન પ્રતીકાત્મક પંક્તિ દ્વારા દેવતાને જ ઋત (બ્રહ્માંડની સત્યતા/વ્યવસ્થા) સાથે એકરૂપ ગણાવવામાં આવે છે.
Mantras
Mantra 1
दधिक्राव्ण इदु नु चर्किराम विश्वा इन्मामुषसः सूदयन्तु । अपामग्नेरुषसः सूर्यस्य बृहस्पतेराङ्गिरसस्य जिष्णोः ॥
હવે ખરેખર અમે દધિક્રાવણનું પ્રખર ગાન કરીએ; સર્વ ઉષાઓ મને પ્રેરિત કરે—અપાં (જળોની) ઉષા, અગ્નિની ઉષા, સૂર્યની ઉષા, બૃહસ્પતિની, આંગિરસની—વિજયી (દધિક્રાવણ)ની ઉષાઓ.
Mantra 2
सत्वा भरिषो गविषो दुवन्यसच्छ्रवस्यादिष उषसस्तुरण्यसत् । सत्यो द्रवो द्रवरः पतंगरो दधिक्रावेषमूर्जं स्वर्जनत् ॥
બળવાન સત્વ, સમૃદ્ધિ લાવનાર, ગવિષ (પ્રકાશ-ગાયો/કિરણો)નો શોધક—ઇચ્છિત શ્રવસ (યશ) જીતે છે; ઉષાઓની પ્રેરણા છે, ગતિમાં તુરણ્ય (અતિશય ઝડપી) છે. દોડમાં સત્ય, દોડનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ દોડનાર, પતંગર (પાંખવાળો ઉડનાર)—દધિક્રાવણ અમામાં ઊર્જા, પોષણ અને સ્વર્ (અંતર-આકાશ/અંતર-દિવ્ય પ્રકાશ) જનમાવે છે.
Mantra 3
उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्णं न वेरनु वाति प्रगर्धिनः । श्येनस्येव ध्रजतो अङ्कसं परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः ॥
ઉત નિશ્ચયે, જ્યારે તે પોતાની તુરણ્ય (ઝડપી) પ્રેરણાથી દોડે છે, ત્યારે પ્રબળના વેગથી ઉડતા પાનાની જેમ પવન તેની પાછળ અનુસરે છે. જેમ શ્યેન (બાજ)ના કંપતા પાંખપત્રને ચારે તરફથી ઘેરી લે, તેમ દધિક્રાવણનું મહાબળ અને તેજસ્વી શક્તિ તેને પરિઘેરી રહે છે, જ્યારે તે પાર ઉતરે છે.
Mantra 4
उत स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि । क्रतुं दधिक्रा अनु संतवीत्वत्पथामङ्कांस्यन्वापनीफणत् ॥
ઉત આ વાજી—સમૃદ્ધિનો અશ્વ—ક્ષિપણ (ઝડપ) સાથે તુરણ્યતિ, ગળે બંધાયેલો, પાશ્વે આસનથી ચુસ્ત ધારણ કરાયેલો. દધિક્રા ક્રતુ (સંકલ્પ-બુદ્ધિ)ને અનુસરી સુશાસનમાં ચાલે છે; માર્ગ પર તે વળાંકોને વાંકું-સીધું કરી, પથના અંકસ (વળાંક)ોને વશમાં કરે છે.
Mantra 5
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम् ॥
હંસ—શુચિમાં નિવાસ કરનાર—અંતરિક્ષમાં બેસેલો તેજસ્વી વસુ; હોતા વેદિ પર બેસેલો, અતિથિ ગૃહમાં બેસેલો. નરમાં બેસેલો, વરમાં (ઉચ્ચતમમાં) બેસેલો, ઋતમાં બેસેલો, વ્યોમમાં બેસેલો; અપ્સુજ (જળમાંથી જન્મેલો), ગોજ (કિરણોમાંથી જન્મેલો), ઋતજ (ઋતમાંથી જન્મેલો), અદ્રિજ (શિલામાંથી જન્મેલો)—તે પોતે જ ઋત છે.
Frequently Asked Questions
Dadhikrāvan is praised as a swift, victorious divine force—often pictured like a powerful steed or solar-bird energy—that carries the worshipper forward and protects the undertaking.
The hymn links Dadhikrāvan to a whole chain of supportive powers: dawn-renewal (Uṣas), purification (Waters), fiery will (Agni), illumination (Sūrya), and inspired sacred speech/priestly force (Bṛhaspati/Aṅgirasa).
It says the ‘Swan’—a symbol of pure, luminous consciousness—is present in many places (sky, altar, home, within people) and is born from waters and light; ultimately it is identified with Ṛta, the principle of truth and right order.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.