
Sukta 1.57
Vasiṣṭha Maitrāvaruṇi
Indra
Triṣṭubh
આ છ પદ્યોનું ત્રિષ્ટુભ સૂક્ત ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરે છે—અપરિમિત દાતા તરીકે, જેના “પકડી ન શકાય” એવા ઐશ્વર્યનો પ્રવાહ સર્વ જીવો માટે વહે છે. તેમાં તેની નિર્ણાયક વિજયકૃતિનું સ્મરણ થાય છે: વજ્ર વડે મહાપર્વતને ચીરી બંધાયેલી જળધારાઓને મુક્ત કરવી, જેથી જગતનું પોષણ થાય. કવિ સમુદાયને ઇન્દ્ર પર આધારિત દર્શાવે છે અને તેને તેમની વાણી સ્વીકારવા તથા તેમના જીવન અને બળને સશક્ત કરવા પ્રેરિત કરે છે.
Mantra 1
प्र मंहिष्ठाय बृहते बृहद्रये सत्यशुष्माय तवसे मतिं भरे । अपामिव प्रवणे यस्य दुर्धरं राधो विश्वायु शवसे अपावृतम् ॥
હું મારી મતિ (વિચાર-સ્તુતિ)ને અતિ-મહાન, વિશાળ, વિશાળ ધનના ધારક, સત્ય-શુષ્મ (સાચા પરાક્રમ)વાળા, બળવાન (તવસ્વી) દેવ તરફ પ્રેરું છું. ઢાળ પર વહેતા જળની જેમ, જેના દુર્ધર (કઠિનતાથી ધારણ થતું) રાધસ્ (દાન-સમૃદ્ધિ) સર્વાયુ—સર્વના જીવન માટે—અપાવૃત (ખુલ્લું વહેંચાયેલું) છે, તે શવસ્ (અવિનાશી ઊર્જા) માટે પ્રસરે છે.
Mantra 2
अध ते विश्वमनु हासदिष्टय आपो निम्नेव सवना हविष्मतः । यत्पर्वते न समशीत हर्यत इन्द्रस्य वज्रः श्नथिता हिरण्ययः ॥
પછી યજ્ઞ માટે સર્વે તારા અનુસરે; હવિષ્માન (હવિષ ધરનાર)ના સવનો (સોમ-પીડનો) તરફ જળો નીચાણમાં જેમ વહે તેમ વહે આવ્યા. જ્યારે હર્યત (ઇચ્છનીય) ઇન્દ્રનો હિરણ્યય (સુવર્ણ) વજ્ર પર્વત પર અટક્યો નહિ, પરંતુ તેને ચીરવીને ભાંગી નાખ્યો.
Mantra 3
अस्मै भीमाय नमसा समध्वर उषो न शुभ्र आ भरा पनीयसे । यस्य धाम श्रवसे नामेन्द्रियं ज्योतिरकारि हरितो नायसे ॥
આ ભીમ (ભયંકર) દેવ માટે અધ્વર (યજ્ઞ)માં નમસ્કાર સાથે સમર્પિત થાઓ; ઉષા (પ્રભાત) જેવી શુભ્ર (ઉજ્જ્વળ) આહુતિ પનીય (પ્રિય, પોષક) રૂપે લાવો. જેના ધામ (નિવાસ) શ્રવસ્ (યશ) માટે છે; જેના નામે ઇન્દ્રિય (અધિપત્ય-શક્તિ) છે; નાયસે (આગે દોરવા) માટે જ્યોતિ રચાય છે—યાત્રા માટે જોડાયેલા હરિત (હરિયા) અશ્વો જેવી.
Mantra 4
इमे त इन्द्र ते वयं पुरुष्टुत ये त्वारभ्य चरामसि प्रभूवसो । नहि त्वदन्यो गिर्वणो गिरः सघत्क्षोणीरिव प्रति नो हर्य तद्वचः ॥
હે ઇન્દ્ર, પુરુષસ્તુત (ઘણાં દ્વારા સ્તુત), આ સ્તુતિઓ તારી જ છે; અને અમે પણ તારા જ છીએ—હે પ્રભૂવસુ—કારણ કે તને આશ્રયે, તને પકડીને, અમે તારા અધિપત્યમાં ચાલીએ છીએ. હે ગિર્વણ (સ્તુતિપ્રિય), તારા સિવાય બીજો કોઈ અમારી ગિરઃ (સ્તુતિ-વાણી)ને ધરતી જેમ ભાર સહે તેમ સહન કરી શકતો નથી; તેથી, હે હર્ય (હરિ-અશ્વવાળા), અમારી આ વાણી સ્વીકાર.
Mantra 5
भूरि त इन्द्र वीर्यं तव स्मस्यस्य स्तोतुर्मघवन्काममा पृण । अनु ते द्यौर्बृहती वीर्यं मम इयं च ते पृथिवी नेम ओजसे ॥
હે ઇન્દ્ર, તારો વીર્ય (વીર-શક્તિ) બહુ પ્રચુર છે; અમે તો તારા જ છીએ. હે મઘવન, આ સ્તોતાના કામને પૂર્ણ કર. તારા વીર્યને અનુસરીને વિશાળ દ્યૌ (આકાશ) અને આ પૃથિવી પણ તારા ઓજસ (બળ) માટે નિયમિત માપમાં ગતિ કરે છે.
Mantra 6
त्वं तमिन्द्र पर्वतं महामुरुं वज्रेण वज्रिन्पर्वशश्चकर्तिथ । अवासृजो निवृताः सर्तवा अपः सत्रा विश्वं दधिषे केवलं सहः ॥
હે ઇન્દ્ર, હે વજ્રિન, તું તે મહાન અને વિશાળ પર્વતને વજ્રથી ચીરી નાખ્યો, તેની સાંધાઓ સુધી ભાંગી નાખ્યો. તું અટકાવી રાખેલાં જળોને નીચે તરફ મુક્ત કર્યા—તેથી તે વહેવા લાગ્યાં; અને તું એકાગ્ર, કેવળ પોતાના સહસ (સંઘનિત પરાક્રમ)થી સર્વત્ર આ સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કરે છે.
It praises Indra as the great giver and obstacle-breaker, recalling how he split the mountain with the thunderbolt and released the blocked waters—symbolizing restored flow of life and prosperity.
In Vedic imagery, ‘waters’ stand for rain, fertility, inspiration, and abundance. Indra releasing them means removing constraints so life can flourish again.
It can be recited as a strength-and-obstacle-removal prayer—especially before important work—asking for clear energy, steady support, and the unhindered flow of resources and understanding.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.