Sukta 161

Mantra 1

किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्किमीयते दूत्यं कद्यदूचिम । न निन्दिम चमसं यो महाकुलोऽग्ने भ्रातर्द्रुण इद्भूतिमूदिम ॥

શું ખરેખર શ્રેષ્ઠ રૂપે અમારી પાસે આવ્યું છે, શું કનિષ્ઠ રૂપે? કઈ દૂતિયાઈ ગતિમાન છે, અને અમે શું કહ્યું છે? અમે ચમસને દોષ આપતા નથી. હે અગ્નિ, ભાઈ—મહાકુલ! લાકડાના પાત્રમાંથી જ અમે ભૂતિનો (અસ્તિત્વ-વૃદ્ધિનો) વધારો ઇચ્છીએ છીએ.

Mantra 2

एकं चमसं चतुरः कृणोतन तद्वो देवा अब्रुवन्तद्व आगमम् । सौधन्वना यद्येवा करिष्यथ साकं देवैर्यज्ञियासो भविष्यथ ॥

એક ચમસને ચાર બનાવો—એવું દેવોએ તમને કહ્યું; અને એ જ રીતે તે વાત તમારી પાસે આવી. હે સૌધન્વનના પુત્રો! જો તમે આ કાર્ય સિદ્ધ કરશો, તો દેવો સાથે મળીને તમે યજ્ઞયોગ્ય બનશો.

Mantra 3

अग्निं दूतं प्रति यदब्रवीतनाश्वः कर्त्वो रथ उतेह कर्त्वः । धेनुः कर्त्वा युवशा कर्त्वा द्वा तानि भ्रातरनु वः कृत्व्येमसि ॥

જ્યારે તમે અગ્નિ—દૂત—ને પ્રતિ ઉત્તર આપ્યો: ‘અશ્વ રચવાનો છે, અને અહીં રથ પણ રચવાનો છે; ધેનુ (ગાય) રચવાની છે, અને બે યુવા શક્તિઓ પણ રચવાની છે.’ તે કર્મો, હે ભ્રાતાઓ, અમે તમારા અનુસરણમાં કરીએ છીએ; તેમની તરફ અમારી ઇચ્છા ઘડીને અમે તેમાં પ્રવર્તીએ છીએ.

Mantra 4

चकृवांस ऋभवस्तदपृच्छत क्वेदभूद्यः स्य दूतो न आजगन् । यदावाख्यच्चमसाञ्चतुरः कृतानादित्त्वष्टा ग्नास्वन्तर्न्यानजे ॥

કૃત્ય પૂર્ણ કરીને ઋભુઓએ પૂછ્યું: ‘ક્યાં છે તે, જે અમારો દૂત થવાનો હતો અને અમારી પાસે આવ્યો હતો?’ જ્યારે તેણે બનાવેલા ચાર ચમસ (પ્યાલા) દર્શાવ્યા, ત્યારે ત્વષ્ટૃ સ્ત્રીઓમાં—પ્રકૃતિના રૂપોમાં—અંતરધ્યાન થઈ છુપાઈ ગયો.

Mantra 5

हनामैनाँ इति त्वष्टा यदब्रवीच्चमसं ये देवपानमनिन्दिषुः । अन्या नामानि कृण्वते सुते सचाँ अन्यैरेनान्कन्या नामभिः स्परत् ॥

‘હું એમને ઘાયલ કરી દઈશ,’ ત્વષ્ટૃએ કહ્યું—જ્યારે તેણે તે ચમસ વિષે બોલ્યું, જેને તેમણે દેવોના પાન માટે નિર્દોષ બનાવ્યો હતો. સોમ પિષાતો હોય ત્યારે તેઓ અન્ય નામો ઘડે છે; અન્ય કન્યા-નામોથી તે (શક્તિ) તેમને સ્પર્શે છે અને તેમને વશ કરે છે.

Mantra 6

इन्द्रो हरी युयुजे अश्विना रथं बृहस्पतिर्विश्वरूपामुपाजत । ऋभुर्विभ्वा वाजो देवाँ अगच्छत स्वपसो यज्ञियं भागमैतन ॥

ઇન્દ્રે પોતાના બે હરિ (બળવાન અશ્વો) જોડ્યા; અશ્વિનોએ પોતાનો રથ જોડ્યો; બૃહસ્પતિ સર્વરૂપ શક્તિ પાસે ઉપસ્થિત થયો. ઋભુ, વિભ્વન, વાજ—સ્વકર્મે પરિપૂર્ણ—દેવો પાસે ગયા અને યજ્ઞમાં યોગ્ય એવો પોતાનો ભાગ તેમણે પ્રાપ્ત કર્યો.

Mantra 7

निश्चर्मणो गामरिणीत धीतिभिर्या जरन्ता युवशा ताकृणोतन । सौधन्वना अश्वादश्वमतक्षत युक्त्वा रथमुप देवाँ अयातन ॥

ચર્મમાંથી તમે ધીથીઓ (પ્રેરિત વિચારો) વડે ગાયને ઘડી; વૃદ્ધ થયેલાને ફરી યુવાન બનાવ્યા. હે સુધાન્વનના પુત્રો, એક અશ્વમાંથી તમે બીજો અશ્વ ઘડ્યો; રથ જોડીને તમે દેવો પાસે ઉપસ્થિત થયા.

Mantra 8

इदमुदकं पिबतेत्यब्रवीतनेदं वा घा पिबता मुञ्जनेजनम् । सौधन्वना यदि तन्नेव हर्यथ तृतीये घा सवने मादयाध्वै ॥

“આ પાણી પીવો,” એમ તેમણે કહ્યું; “હા, આ જ પીવો—મુંજથી બનેલું શુદ્ધિકારક.” હે સૌધાન્વનો (ઋભુઓ), જો તેમાં તમારો આનંદ ન હોય, તો ત્રીજા સવનમાં તો તમે મત્ત થશો—કર્મને પરિપક્વ કરનાર આનંદરસમાં પ્રવેશશો.

Mantra 9

आपो भूयिष्ठा इत्येको अब्रवीदग्निर्भूयिष्ठ इत्यन्यो अब्रवीत् । वधर्यन्तीं बहुभ्यः प्रैको अब्रवीदृता वदन्तश्चमसाँ अपिंशत ॥

એકએ કહ્યું: “આપઃ (જળો) બહુ પ્રમાણમાં થાઓ”; બીજાએ કહ્યું: “અગ્નિ બહુ પ્રમાણમાં થાઓ.” એકએ બહુજન માટે આગળ વધતી શક્તિનું પ્રચારણ કર્યું. ઋતના સત્ય બોલતા તેઓએ ચમસો (પ્યાલા) ઘડી કાઢ્યા—આનંદને ધારણ કરવા યોગ્ય આકારો.

Mantra 10

श्रोणामेक उदकं गामवाजति मांसमेकः पिंशति सूनयाभृतम् । आ निम्रुचः शकृदेको अपाभरत्किं स्वित्पुत्रेभ्यः पितरा उपावतुः ॥

એક ગાયને જળ તરફ હાંકે છે; એક માર્ગદર્શક હાથે લાવવામાં આવેલ માંસને ઘડે છે. એક અંધારા ખૂણાઓમાંથી છાણ દૂર લઈ જાય છે. તો પછી—પુત્રો માટે—એ બે પિતૃ-માતૃ (Parents) શું નજીક લાવ્યા? આ કાર્યો પાછળ કઈ મૂળની સહાય ઊભી હતી?

Mantra 11

उद्वत्स्वस्मा अकृणोतना तृणं निवत्स्वपः स्वपस्यया नरः । अगोह्यस्य यदसस्तना गृहे तदद्येदमृभवो नानु गच्छथ ॥

ઉચ્ચ ભૂમિ પર તમે તેના માટે તૃણ બનાવ્યું; નીચાણમાં તમે જળો રચ્યા—હે સુકૌશલ્યવાળા નરો. ગુપ્ત ગાય (છુપાયેલ પ્રકાશ)ના ગૃહમાં તમે જે સ્થાપ્યું છે, તે કાર્યને આજે, હે ઋભુઓ, અનુસરો નહીં એમ ન થાઓ—કામની કડી છોડશો નહીં.

Mantra 12

सम्मील्य यद्भुवना पर्यसर्पत क्व स्वित्तात्या पितरा व आसतुः । अशपत यः करस्नं व आददे यः प्राब्रवीत्प्रो तस्मा अब्रवीतन ॥

જ્યારે તમે (તમને) સંમિલ્ય—આંખો મીંચીને—ભુવનોની પરિભ્રમણા કરતા હતા, ત્યારે ખરેખર તમારા બે પિતૃ-માતા ક્યાં હતા? જેણે તમારું ‘કરસ્ન’ (karasna) હરી લીધું તેને તમે શાપ આપ્યો; પરંતુ જેણે આગળ ધપાવતું વચન “પ્રો!” કહ્યું, તેને જ તમે ઉત્તર આપ્યો—કાર્યને આગળ વહન કરનાર પ્રેરણાને સ્વીકારીને.

Mantra 13

सुषुप्वांस ऋभवस्तदपृच्छतागोह्य क इदं नो अबूबुधत् । श्वानं बस्तो बोधयितारमब्रवीत्संवत्सर इदमद्या व्यख्यत ॥

ઘોર નિદ્રામાં પડેલા ઋભુઓએ તે પૂછ્યું: “હે ગૂહ્ય (છુપાયેલા), આ અમારે માટે કોણે જગાડ્યું?” બસ્તાએ કૂતરાને જાગૃત કરનાર કહ્યો; પરંતુ આજે તો સંવત્સર—વર્ષ, કાળ—એ જ આ વાત પ્રગટ કરી: સમય પોતે પરિપક્વ ઘડીએ જ્ઞાનને ઉઘાડી આપે છે.

Mantra 14

दिवा यान्ति मरुतो भूम्याग्निरयं वातो अन्तरिक्षेण याति । अद्भिर्याति वरुणः समुद्रैर्युष्माँ इच्छन्तः शवसो नपातः ॥

દિવસે મરુતો જાય છે; ધરતી પર અગ્નિ જાય છે; આ વાયુ અંતરિક્ષ માર્ગે ગતિ કરે છે. જળોથી, સમુદ્રોથી વરુણ જાય છે—હે શવસના નપાતો (શક્તિના સંતાનો), તમને શોધતા: સર્વ દૈવી ઊર્જાઓ પરિપૂર્ણ કર્મકારોને તરફ એકત્ર થાય છે.