Sukta 144
Sukta 1.144
Dīrghatamas Aucathya (traditional attribution for RV 1.144–1.145; Agni hymns of the Dīrghatamas cycle)
Agni (as Hotṛ; the divine Will and priest of the inner sacrifice)
Triṣṭubh
આ સૂક્ત અગ્નિને હોતૃ તરીકે સ્તુતિ કરે છે—એ દિવ્ય પુરોહિત, જે યજ્ઞવિધિમાં સૌપ્રથમ પ્રવર્તે છે અને શુદ્ધ, તેજોમય ધી (પ્રેરિત બુદ્ધિ/ઇચ્છા)ને ઊંચે ઉઠાવી યજ્ઞની સ્થાપના કરે છે. અગ્નિ અતીતાતીત છતાં સદાય યુવાન રૂપે દર્શાય છે, યુગલ શક્તિઓ દ્વારા સેવિત છે, અને દૃશ્ય ઉપસ્થિતિ તરીકે અર્પિત વાણી તરફ વળી અર્પણને ફળદાયી બનાવે છે. આ સૂક્તનો હેતુ બાહ્ય (પ્રજ્વલન અને યોગ્ય અનુષ્ઠાન) તેમજ આંતરિક (ઇચ્છા, સ્પષ્ટતા અને ઋત પ્રત્યે યોગ્ય અભિમુખતા જગાડવી) છે.
Mantras
Mantra 1
एति प्र होता व्रतमस्य माययोर्ध्वां दधानः शुचिपेशसं धियम् । अभि स्रुचः क्रमते दक्षिणावृतो या अस्य धाम प्रथमं ह निंसते ॥
અંતઃસ્થ હોતૃ (પ્રોહિત) પોતાની માયા-શક્તિથી આગળ વધે છે, શુચિ-પેશસ (પવિત્ર તેજવાળી) ધી (વિચાર-બુદ્ધિ)ને ઊંચે ધારણ કરીને. તે દક્ષિણાવર્ત થઈ હવિષ્યના સ્રુચો (અર્પણ-ચમચા) તરફ પગલે પગલે આગળ વધે છે—તેના પોતાના અસ્તિત્વનાં તે પ્રથમ ધામો તરફ, જ્યાં તે સ્થાપિત છે.
Mantra 2
अभीमृतस्य दोहना अनूषत योनौ देवस्य सदने परीवृताः । अपामुपस्थे विभृतो यदावसदध स्वधा अधयद्याभिरीयते ॥
ઋતના દોહન (દૂધ-દોહન સમા પ્રવાહ) તેની આસપાસ ગુંજ્યા—દેવના સદનમાં, યોનિમાં પરિઘેરાયેલા. જ્યારે જળોના ઉપસ્થમાં આધારિત થઈ તે સ્થિર થયો, ત્યારે તેણે સ્વધા (સ્વ-નિયમ/અંતઃશક્તિ)ને વહેવા દીધી—જેનાથી તે શક્તિઓ દ્વારા આગળ યાત્રા કરે છે.
Mantra 3
युयूषतः सवयसा तदिद्वपुः समानमर्थं वितरित्रता मिथः । आदीं भगो न हव्यः समस्मदा वोळ्हुर्न रश्मीन्त्समयंस्त सारथिः ॥
સમાન વયનાં બે સ્વરૂપે ભિન્ન થાય છે, છતાં એક જ અર્થ-ઉદ્દેશને પરસ્પર ફેરબદલમાં વહન કરે છે. ત્યાર પછી, હવ્ય સ્વીકારતા ભગ સમા કૃપાળુ દાતા જેમ, તે તેમને અમારી તરફ ખેંચે છે; અને સારથિ જેમ રશ્મિઓ (રાશિ/દોરા)ને એકત્ર કરી, શક્તિઓને એક નિયંત્રણમાં સમાવે છે.
Mantra 4
यमीं द्वा सवयसा सपर्यतः समाने योना मिथुना समोकसा । दिवा न नक्तं पलितो युवाजनि पुरू चरन्नजरो मानुषा युगा ॥
તેને બે સમશક્તિઓ સેવા કરે છે—એક જ યોનિમાંથી સાથે જન્મેલા, જોડિયા યુગલ, એક જ ગૃહમાં નિવાસી. દિવસ અને રાત સમાન, તે એક સાથે પ્રાચીન પણ છે અને સદાય યુવાન પણ; અનેક માર્ગોમાં વિચરતો, માનવ યુગો દરમ્યાન અજર રહે છે.
Mantra 5
तमीं हिन्वन्ति धीतयो दश व्रिशो देवं मर्तास ऊतये हवामहे । धनोरधि प्रवत आ स ऋण्वत्यभिव्रजद्भिर्वयुना नवाधित ॥
દશ ધીતિઓ—પ્રેરિત શક્તિઓ—તેને આગળ ધપાવે છે; મર્ત્યો સહાય માટે દેવને પોકારે છે. ઢાળવાળા અવતરણના ધનુષ્ય પરથી તે પોતાનું બળ પ્રસારિત કરે છે; નવી વયુનાઓ—નવા વિવેકો—અને બહાર નીકળીને ઘેરાવ તોડનારા ઉપાયો સાથે, તે લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે.
Mantra 6
त्वं ह्यग्ने दिव्यस्य राजसि त्वं पार्थिवस्य पशुपा इव त्मना । एनी त एते बृहती अभिश्रिया हिरण्ययी वक्वरी बर्हिराशाते ॥
હે અગ્નિ, તું દિવ્ય રાજસમાં અધિપતિ છે; અને પાર્થીવમાં પણ, પોતાની સ્વભાવશક્તિથી, પશુપા સમાન રક્ષક છે. તારા માટે આ બે—વિશાળ અને તેજસ્વી, સુવર્ણ અને સુવણિત—બર્હિસ્, યજ્ઞાસન રૂપે, બેસે છે.
Mantra 7
अग्ने जुषस्व प्रति हर्य तद्वचो मन्द्र स्वधाव ऋतजात सुक्रतो । यो विश्वतः प्रत्यङ्ङसि दर्शतो रण्वः संदृष्टौ पितुमाँ इव क्षयः ॥
હે અગ્નિ, આ વચનને પ્રસન્નતાથી સ્વીકાર; તેની તરફ વળ, હે મન્દ્ર, સ્વધાવાન, ઋતજાત, શુક્રતુ. જે સર્વ દિશાઓથી અમારી તરફ મુખ રાખે છે, દર્શનીય અને રણ્વ—દૃષ્ટિના સંગમમાં પિતુમત્ (પોષણભર્યું) નિવાસસ્થાન સમો ક્ષય (આશ્રય) તું છે.
Frequently Asked Questions
It praises Agni as the Hotṛ (priest of the sacrifice) who moves first, receives offerings, and establishes the rite by raising a pure and luminous intention (dhī).
Because Agni is the same divine fire-principle present in every age: the form changes (new kindling, new rites), but the cosmic function of fire and priestly will remains timeless.
It can be recited while lighting or tending a sacred fire, or as a meditation before any disciplined action—offering one’s speech and intention into clarity, truth (ṛta), and right order.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.