यह सोपान ‘आशा से साक्षात्’ का द्वार है: जहाँ जीव (सीता-चित्त) घोर विरह, भय और असहायता के बीच भी राम-नाम, राम-मुद्रिका और राम-दूत के माध्यम से प्रत्यक्ष आश्वासन पाता है। सुंदरकाण्ड में साधक की अंतर्बाह्य यात्रा—अशोक-वाटिका (अशोक = शोक-नाश) में—निराशा से विश्वास, और विश्वास से धैर्य/उद्यम में रूपान्तरित होती है।
સુંદરકાંડનો રસ-વિન્યાસ કરુણથી અદ્ભુત-શાંત તરફ વહે છે. આ ખંડમાં કરુણ-રસનું શિખર સીતાજીના વિરહ-વિલાપ અને આત્મદાહ-કલ્પ (ચિતાની માંગ)માં પ્રગટે છે; પરંતુ એ જ ક્ષણે ‘રામ-મુદ્રિકા’ અને ‘રામ-નામ’ના દર્શનથી અદ્ભુત/હર્ષનો ઉદય થાય છે. તુલસી અહીં ભક્તિને મનોચૈતિક ધૈર્યરૂપે રચે છે: ત્રિજટાનું સ્વપ્ન ‘દૈવી સંકેત’ બની નિરાશાને રોકે છે, અને હનુમાનનો સંદેશ ‘ધર્મ-સાહસ’ને જન્મ આપે છે. ત્યારબાદ લીલા-રૂપે હનુમાનનું અશોક-વાટિકા-ઉજાડવું માત્ર યુદ્ધ-પ્રસ્તાવના નથી, સાધકના અંતરમાં ‘અશોક’ સ્થાપવા માટે ‘અહં-વન’નો વિધ્વંસ છે. ઇન્દ્રજિતનું બ્રહ્માસ્ત્ર-બંધન તુલસીની મર્યાદા-નીતિ છે: ભગવાનના કાર્ય માટે દૂત પોતે પણ નિયમનો માન રાખે છે—આ શરણાગતિની પરિપક્વતા છે.
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.