Adhyaya 53

આ અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને કહે છે કે આષાઢ શુક્લ એકાદશી સર્વોત્તમ પુણ્યદાયિની ‘દેવશયની/શયની’ વ્રત છે. તેના મહાત્મ્યનું વારંવાર ગાન થાય છે—માત્ર શ્રવણથી પણ પાપનાશ થાય, સ્વર્ગ અને મોક્ષ મળે, અને એકાદશી સર્વશુદ્ધિકારિણી છે; સાથે વામનપૂજાની મહિમા પણ જણાવાય છે. વામનાવતારની કથામાં બલિરાજની ભક્તિ, ત્રિવિક્રમના ત્રણ પગલાંથી ત્રિલોક વ્યાપવું, અને અંતિમ પગલું બલિના પીઠ પર મૂકીને તેને રસાતળે મોકલવું વર્ણવાય છે. તેમ છતાં વિષ્ણુ બલિ પર કૃપા કરીને દિવ્ય વરદાન આપે છે. પછી હરિનું ‘યોગનિદ્રા’માં શયન ચાતુર્માસ્ય કાળ (શયનીથી કાર્તિકી/બોધિની સુધી) તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. જાગરણ, પૂજન અને માસવાર આહારનિયમ—શ્રાવણમાં શાક/પાંદડાવાળી ભાજી, ભાદ્રપદમાં દહીં, આશ્વિનમાં દૂધ, કાર્તિકમાં દાળ/શિમ્બીધાન્યનો ત્યાગ—નિર્ધારિત કરીને એકાદશીને સર્વજન પાવન કરનારી કહેવામાં આવે છે.