Adhyaya 230

ઉમા–મહેશ્વર સંવાદમાં પાર્વતી પૂછે છે કે મધુસૂદને રાક્ષસોનો સંહાર કેવી રીતે કર્યો, અને મત્સ્ય તથા કૂર્મ વગેરે અવતારોથી આરંભ કરીને હરિના અવતાર-મહિમાનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવા ઇચ્છે છે. શિવ દીપકથી દીપક પ્રજ્વલિત થવાની ઉપમા આપી સમજાવે છે કે ભગવાન સ્વેચ્છાએ પ્રગટ થાય છે; પરાત્પર સ્વરૂપ, વ્યૂહ/વિભવ પ્રકટતા અને અર્ચા-સ્વરૂપે (મૂર્તિમાં અધિષ્ઠાન) કૃપાપૂર્વક નિવાસ—આ તત્ત્વો સ્પષ્ટ કરે છે. પછી આદ્ય વંશપરંપરા આવે છે—મરીચિથી કશ્યપ; અદિતિથી દેવો અને દિતિથી બળવાન અસુર-રાક્ષસ, જેમાં હયગ્રીવ અને હિરણ્યાક્ષ મુખ્ય છે. એક દાનવ વેદો હરીને ગળી સમુદ્રમાં છુપાઈ જાય છે; તેથી ધર્મ અને વર્ણાશ્રમ વ્યવસ્થા ડગમગી જાય છે. બ્રહ્મા અને દેવગણ ક્ષીરસાગરના કિનારે પ્રભુની સ્તુતિ કરે છે. ત્યારે હરિ મત્સ્યરૂપ ધારણ કરી સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરે છે, દાનવનો વધ કરીને વેદો બ્રહ્માને પરત આપે છે; પછી વ્યાસરૂપે વેદવિભાગ સ્પષ્ટ કરી લોકોની રક્ષા કરે છે અને કાર્ય પૂર્ણ થતાં અંતર્ધાન થાય છે.