Adhyaya 23

આ અધ્યાયમાં તુલસી અને શાલગ્રામનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે. કલિયુગમાં તેમને વિષ્ણુસન્નિધિના ચલ-સ્થિર આધારરૂપ પવિત્ર પ્રતીક માનવામાં આવ્યા છે; તુલસીનો દરેક અંશ સ્વભાવથી પાવન છે અને તેનું દર્શન, સ્પર્શ તથા સેવા પાપક્ષય કરાવે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. વિશેષ કરીને અંત્યેષ્ટિમાં તુલસીકાષ્ઠની મહિમા જણાવાય છે—ચિતામાં થોડું પણ તુલસીકાષ્ઠ મિશ્રિત થાય તો મહાપાપ નાશ પામે; મૃતક યમના અધિકારથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુદૂતોએ લઈ જાય છે અને અંતે હરિનું સાન્નિધ્ય પામે છે. તુલસીકાષ્ઠથી હોમ, ધૂપ, નૈવેદ્ય, દીપદાન અને ચંદનલેપ કરવાથી યજ્ઞતુલ્ય ફળ મળે છે એમ પણ પ્રતિપાદિત છે. ઘર-મંદિર પરિસરમાં તુલસી રોપણ, દર્શન, સ્પર્શ અને તેની સુગંધથી દિશાઓ શુદ્ધ થાય છે; તુલસીગંધ વહેતો પવન પણ પાવન ગણાયો છે. તુલસીના મૂળની માટી અને તેની છાયા શ્રાદ્ધાદિ પિતૃકર્મોને પવિત્ર કરે છે. અંતે શાલગ્રામપૂજાને શ્રેષ્ઠ તીર્થસમાન, સર્વપાપહર અને પરમ શુદ્ધિકારક તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે.