Adhyaya 224

અધ્યાય ૨૨૪ની શરૂઆત રાજર્ષિ દિલીપના ભક્તિપ્રશ્નથી થાય છે—અક્ષય હરિભક્તિ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? પછી કૈલાસના સ્મરણપ્રસંગમાં ગિરિજા (પાર્વતી) મહાદેવને પૂછે છે કે વિષ્ણુભક્તિ કેવી રીતે સર્વજન માટે મુક્તિદાયિની અને પાપનાશિની બને છે. શિવ ઉપનિષદીય ભાવથી નારાયણને પરમ સત્ય, સર્વાધાર અને પરમ મોક્ષદાતા તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે. ત્યારબાદ વૈષ્ણવ ઉપાસનાના સ્પષ્ટ લક્ષણો જણાવે છે—ઊર્ધ્વપુંડ્ર ધારણ, મંત્રજપ, નામસ્મરણ, શ્રવણ-કીર્તન, દ્વાદશી વ્રત, તુલસી રોપણ-પૂજન, અને ખાસ કરીને શંખ-ચક્ર (તથા પંચાયુધ) ચિહ્ન ધારણ. અંતે તે કહે છે કે બાહ્ય વૈષ્ણવ ચિહ્નો સાથે આંતરિક વૈષ્ણવતા—વૈરાગ્ય, કરુણા, આત્મજ્ઞાન અને શુદ્ધ આચાર—જોડાય તો જ સાચી ભક્તિ સિદ્ધ થાય. અંતરભાવ અને બાહ્ય અનુષ્ઠાનનો સમન્વય જ પ્રામાણિકતા છે.