Adhyaya 194

આ અધ્યાયમાં કલિયુગના દોષો અને તેના ઉપચારનું વર્ણન પુરાણીય બહુસ્તરીય સંવાદરૂપે થાય છે. સૂત કથાનો આરંભ કરે છે; આંતરિક કથામાં નારદ, સનકાદિ કુમારો અને દિવ્ય ‘વ્યોમવાણી’ માર્ગદર્શન આપે છે. અહીં ભક્તિને શ્રીકૃષ્ણની અતિપ્રિય શક્તિ અને કલિયુગમાં મુક્તિનું એકમાત્ર અસરકારક સાધન ગણાવવામાં આવે છે; ભક્તિ વિના જ્ઞાન, કર્મ, તપ અને માત્ર વેદાધ્યયન અપૂરાં ઠરે છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે. મુક્તિ પોતાની સંતાનો જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સાથે કલિમાં પાખંડ અને ઉપેક્ષાથી ક્ષીણ થતી બતાવવામાં આવે છે; વેદ-વેદાંત તથા ગીતા-પાઠથી તેમને જગાડવાના પ્રયત્નો પણ કલિદોષોથી પૂરાં ફળતા નથી. ત્યારે વ્યોમવાણી એક ગુપ્ત ‘ધર્મકર્મ’ સૂચવે છે; નારદ કુમારો પાસે જઈ ઉપાય સાંભળે છે—‘જ્ઞાનયજ્ઞ’, જે વિશેષ કરીને શ્રીમદ્ ભાગવતની કથા-શ્રવણ અને પ્રવચનરૂપે સિદ્ધ થાય છે. શ્રીમદ્ ભાગવતને વેદ-ઉપનિષદોના સારરસ, કલિદોષનાશક અને દરેક ઘરમાં ભક્તિ-જ્ઞાન-વૈરાગ્ય વધારનારું કહી મહિમા ગવાય છે.