Adhyaya 108

આ અધ્યાયમાં વિષ્ણુને સાચે શું પ્રિય છે—રાજસી વૈભવભર્યા અર્પણો કે શુદ્ધ ભક્તિ—એ વિષય પર ઉપદેશાત્મક વિવાદ આગળ વધે છે. આરંભે (નારદ–ધર્મદત્ત સંવાદ પછી) ગણો એક પ્રાચીન કથા કહે છે: કાંતિપુરીના રાજા કોલ/કોલેશ્વર સમૃદ્ધ રાજ્ય અને યજ્ઞ-વૈભવથી પ્રસિદ્ધ થઈ અનંતશયન તીર્થની યાત્રા કરે છે. ત્યાં વિષ્ણુદાસ નામનો બ્રાહ્મણ વૈદિક સ્તુતિઓ ઉચ્ચારી તુલસીદળ અને જળથી વિષ્ણુપૂજા કરે છે; તેની તુલસી-અર્ચના રાજાના રત્નજડિત અર્પણોને દૃશ્યરૂપે ‘ઢાંકી’ દેતી હોય તેમ લાગે, તેથી રાજા ક્રોધિત થાય છે. વિષ્ણુદાસ રાજાના અહંકારને ઠપકો આપી પૂછે છે—તમે ક્યારેય સાચા વૈષ્ણવ વ્રતોનું પાલન કર્યું છે? વિવાદનો નિર્ણય વિષ્ણુભક્તિની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિથી જ શક્ય છે—એ ભાવ સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ રાજા મુદગલના માર્ગદર્શન હેઠળ વૈષ્ણવ સત્ર શરૂ કરે છે; અને વિષ્ણુદાસ પાંચ અનુશાસનોમાં અડગ રહે છે—માઘ/ઊર્જ વ્રતમાં તુલસી-સેવા, એકાદશી ઉપવાસ તથા દ્વાદશાક્ષરી જપ, નિત્ય ષોડશોપચાર પૂજા (મંગલ કલાઓ સાથે), સતત સ્મરણ, અને વિધિપૂર્વક ઉદ્યાપન—આ રીતે વૈભવ કરતાં ભક્તિનું પ્રાધાન્ય દર્શાય છે।