Adhyaya 9

Verse 1

भीष्म उवाच । भगवन्श्रोतुमिच्छामि पितॄणां वंशमुत्तमम् । रवेश्च श्राद्धदेवस्य सोमस्य च विशेषतः

ભીષ્મ બોલ્યા— હે ભગવન્, હું પિતૃઓના ઉત્તમ વંશને સાંભળવા ઇચ્છું છું; વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધદેવ રવિ (સૂર્ય) તથા સોમ (ચંદ્ર) ના વંશને.

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । हंत ते कथयिष्यामि पितॄणां वंशमुत्तमम् । स्वर्गे पितृगणाः सप्त त्रयस्तेषाममूर्तयः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા— સાંભળ, હું તને પિતૃઓના ઉત્તમ વંશનું વર્ણન કહું છું. સ્વર્ગમાં પિતૃગણોના સાત ગણ છે; તેમાંના ત્રણ અમૂર્ત (નિરાકાર) છે.

Verse 3

मूर्तिमंतोथ चत्वारः सर्वेषाममितौजसां । अमूर्त्तयः पितृगणा वैराजस्य प्रजापतेः

પછી તેમાંના ચાર ગણ મૂર્તિમાન હતા—સર્વનું તેજ અપરિમિત; અને અમૂર્ત પિતૃગણ વૈરાજ પ્રજાપતિને સંબંધિત હતા.

Verse 4

यजन्ति यान्देवगणा वैराजा इति विश्रुताः । ये वै ते योगविभ्रष्टाः प्रापुर्लोकान्सनातनान्

દેવગણો જે લોકોની પૂજા કરે છે, ‘વૈરાજ’ લોક તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા તે લોકો યોગથી ભ્રષ્ટ થયેલાઓને પણ પ્રાપ્ત થાય છે; તેઓ શાશ્વત લોકોને પહોંચે છે।

Verse 5

पुनर्ब्रह्मदिनांते तु जायंते ब्रह्मवादिनः । संप्राप्य तां स्मृतिं भूयो योगं सांख्यमनुत्तमम्

પરંતુ બ્રહ્માના દિવસના અંતે બ્રહ્મવાદીઓ ફરી જન્મ લે છે; અને તે સ્મૃતિ ફરી પ્રાપ્ત કરીને તેઓ ફરી અનuttમ યોગ અને સાંખ્યને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

सिद्धिं प्रयांति योगेन पुनरावृत्तिदुर्ल्लभाम् । योगिनामेव देयानि तस्माच्छाद्धानि दातृभिः

યોગ દ્વારા તેઓ એવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે કે જ્યાંથી પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) દુર્લભ છે. તેથી દાતાઓએ શ્રાદ્ધવિધિનું દાન વિશેષ કરીને યોગીઓને જ આપવું જોઈએ।

Verse 7

एतेषां मानसी कन्या पत्नी हिमवतो मता । मैनाकस्तस्य दायादः क्रौचस्तस्य सुतोभवत्

આ (પર્વતો)માં એક માનસી કન્યા હિમવાનની પત્ની તરીકે માનવામાં આવી. તેના વંશમાંથી મૈનાક જન્મ્યો અને તેનો પુત્ર ક્રૌચ થયો।

Verse 8

क्रौंचद्वीपः स्मृतो येन चतुर्थो धृतसंयुतः । मेना तु सुषवे तिस्रः कन्या योगवतीस्ततः

એ કારણે તે પ્રદેશ ‘ક્રૌંચદ્વીપ’ તરીકે સ્મરાય છે—ધૃતિ સાથે સંયુક્ત ચોથો દ્વીપ. ત્યારબાદ મેનાએ યોગશક્તિસંપન્ન ત્રણ કન્યાઓને જન્મ આપ્યો।

Verse 9

उमैकपर्णा पर्णा च तीव्रव्रतपरायणाः । रुद्रस्यैका भृगोश्चैका जैगीषव्यस्य चापरा

ઉમા, એકપર્ણા અને પર્ણા—કઠોર વ્રતોમાં અડગ—તેમામાંથી એક રુદ્રની પત્ની બની, એક ભૃગુની ભાર્યા થઈ અને બીજી જૈગીષવ્યની પત્ની થઈ।

Verse 10

दत्ता हिमवता बालाः सर्वलोकतपोधिकाः । पितॄणां लोकसंगीतं कथयामि शृणुष्व तत्

હિમવાને તે કન્યાઓનું દાન (વિવાહ માટે) કર્યું—તેમનું તપોબળ સર્વ લોકોથી અધિક હતું. હવે હું પિતૃલોકની મંગલમય વ્યવસ્થા અને સુસંગતિ વર્ણવું છું; તે સાંભળો.

Verse 11

लोकाः सोमपथा नाम यत्र मारीचनंदनाः । वर्त्तंते येन पितरो यान्देवा भावयन्त्यलम्

‘સોમપથા’ નામના લોક છે, જ્યાં મરીચિના વંશજો વસે છે. એ માર્ગ/પ્રદેશથી પિતૃગણ ગમન કરે છે, અને દેવો તેમને અત્યંત રીતે પોષે છે (અને તેમનાથી પોષાય છે).

Verse 12

अग्निष्वात्ता इति ख्याता यज्वानो यत्र संस्थिताः । अच्छोदा नाम तेषां तु कन्याभूद्वरवर्णिनी

ત્યાં ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ તરીકે ખ્યાત યજ્ઞકર્તા ઋત્વિજોએ નિવાસ કર્યો હતો. તેમામાં ‘અચ્છોદા’ નામની એક કન્યા હતી, જેનો વર્ણ અતિ ઉત્તમ અને તેજસ્વી હતો.

Verse 13

अच्छोदं च सरस्तत्र पितृभिर्निर्मितं पुरा । अच्छोदाथ तपश्चक्रे दिव्यं वर्षसहस्रकम्

ત્યાં પિતૃગણે પ્રાચીનકાળે ‘અચ્છોદ’ નામનું સરોવર બનાવ્યું હતું. ત્યારબાદ અચ્છોદાએ દિવ્ય એક હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.

Verse 14

आजग्मुः पितरस्तुष्टा दास्यन्तः किल ते वरम् । दिव्यरूपधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः

તૃપ્ત થયેલા પિતૃગણ આવ્યા; ખરેખર તેઓ તને વર આપવા ઉદ્યત હતા. સર્વે દિવ્યરૂપધારી, દિવ્ય માળાઓ અને દિવ્ય અનુલેપનોથી વિભૂષિત હતા.

Verse 15

सर्वे प्रधाना बलिनः कुसुमायुधसन्निभाः । तन्मध्येमावसुं नाम पितरं वीक्ष्य सांगना

બધા જ અગ્રણી અને બળવાન હતા, કুসુમાયુધ કામદેવ સમાન. તેમના મધ્યમાં ‘માવસુ’ નામના પિતરને જોઈ સ્ત્રીઓ (સાંગના) નજર ઠેરવી.

Verse 16

वव्रे वरार्थिनी संगं कुसुमायुधपीडिता । योगाद्भ्रष्टा तु सा तेन व्यभिचारेण भामिनी

કુસુમાયુધ કામદેવની પીડાથી વ્યાકુળ, પતિ ઇચ્છતી તે સુન્દરીએ સંગ પસંદ કર્યો. પરંતુ તે વ્યભિચારથી તે યોગનિયમમાંથી ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ.

Verse 17

धरान्न स्पृशते पूर्वं प्रयाताथ भुवस्तले । तथैवामावसुर्योयमिच्छां चक्रे न तां प्रति

તે પહેલાં ધરતીને સ્પર્શ કર્યા વિના જ પ્રસ્થાન કરી ભૂતલ પર વિહર્યો. એ જ રીતે આ અમાવાસ્યાનો સૂર્ય પણ ઇચ્છા ધરાવતો હતો, પરંતુ તેની પ્રત્યે નહીં.

Verse 18

धैर्येण तस्य सा लोके अमावास्येति विश्रुता । पितॄणां वल्लभा यस्माद्दत्तस्याक्षयकारिका

તેના ધૈર્યથી તે (તિથિ/વ્રત) લોકમાં ‘અમાવાસ્યા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ. કારણ કે તે પિતૃઓને પ્રિય છે અને તે દિવસે આપેલું દાન અક્ષય પુણ્ય કરનારું બને છે.

Verse 19

अच्छोदाधोमुखी दीना लज्जिता तपसः क्षयात् । सा पितॄन्प्रार्थयामास पुनरात्मसमृद्धये

અચ્છોદા અધોમુખી, દીન અને દુઃખિત હતી; તપસ્યાનો ક્ષય થતાં લજ્જિત બની તેણે પોતાની આત્મસમૃદ્ધિ પુનઃ મેળવવા પિતૃઓને ફરી પ્રાર્થના કરી।

Verse 20

विलज्जमाना पितृभिरिदमुक्ता तपस्विनी । भविष्यमथ चालोक्य देवकार्यं च ते तदा

લજ્જિત થયેલી તે તપસ્વિનીને પિતૃઓએ આ રીતે કહ્યું; અને તે સમયે તેના ભવિષ્ય તથા તેના આગળ રહેલા દેવકાર્ય પર પણ તેમણે વિચાર કર્યો।

Verse 21

इदमूचुर्महाभागाः प्रसाद शुभयागिरा । दिवि दिव्यशरीरेण यत्किंचित्क्रियते बुधैः

તે મહાભાગ્યો પ્રસન્ન અને શુભ વાણીથી બોલ્યા—“સ્વર્ગમાં દિવ્ય શરીર ધારણ કરીને બુદ્ધિમાન જે કંઈ કર્મ કરે છે…”

Verse 22

तेनैव तत्कर्मफलं भुज्यते वरवर्णिनी । सद्यः फलंति कर्माणि देवत्वे प्रेत्यमानुषे

એ જ કારણથી, હે સુવર્ણવર્ણિની, તે કર્મનું ફળ ભોગવાય છે। કર્મો તરત ફળ આપે છે—દેવત્વ પ્રાપ્ત થાય કે મૃત્યુ પછી માનવભાવ।

Verse 23

तस्मात्त्वं सुकृतं कृत्वा प्राप्स्यसे प्रेत्य यत्फलम् । अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

અતએવ તું સુકૃત કર્મ કરીને પરલોકમાં તેનું ફળ પ્રાપ્ત કરીશ। અઠ્ઠાવીસમા (યુગક્રમમાં) તું દ્વાપર યુગમાં મત્સ્યયોનિમાંથી જન્મ લેશ।

Verse 24

व्यतिक्रमात्पितॄणां तु कष्टं कुलमवाप्स्यसि । तस्माद्राज्ञो वसोः कन्या त्वमवश्यं भविष्यसि

પિતૃઓના નિયમનો અતિક્રમ કરવાથી તું પોતાના કુળ પર ભારે કષ્ટ લાવશે. તેથી તું નિશ્ચયે રાજા વસુની કન્યા બનશે.

Verse 25

कन्यात्वे देवलोकांस्तान्पुनः प्राप्स्यसि दुर्ल्लभान् । पराशरस्य वीर्येण पुत्रमेकमवाप्स्यसि

કન્યાવસ્થામાં તું ફરી તે દુર્લભ દેવલોકોને પ્રાપ્ત કરશ; અને પરાશરના તેજથી તને એક જ પુત્ર પ્રાપ્ત થશે.

Verse 26

द्वीपे तु बदरीप्राये बादरायणमप्युत । स वेदमेकं बहुधा विभजिष्यति ते सुतः

બદરીની નજીક દ્વીપસમાન પ્રદેશમાં બાદરાયણ પણ થશે; તારો પુત્ર એક જ વેદને અનેક ભાગોમાં વિભાજિત કરશે.

Verse 27

पौरवस्यात्मजौ द्वौ तु समुद्रांशस्य शंतनोः । विचित्रवीर्यस्तनयस्तथा चित्रांगदो नृपः

પૌરવ વંશમાં સમુદ્રાંશથી ઉત્પન્ન રાજા શંતનુના બે રાજપુત્ર થયા—એક રાજા ચિત્રાંગદ અને બીજો વિચિત્રવીર્યનો પુત્ર.

Verse 28

इमावुत्पाद्य तनयौ क्षेत्रजौ तस्य धीमतः । प्रौष्ठपद्यष्टकाभूयः पितृलोके भविष्यसि

તે ધીમાન માટે ક્ષેત્રજ રૂપે આ બે પુત્રોને ઉત્પન્ન કરીને તું ફરી પ્રૌષ્ઠપદા અષ્ટકા બની પિતૃલોકમાં નિવાસ કરશ.

Verse 29

नाम्ना सत्यवती लोके पितृलोके तथाष्टका । आयुरारोग्यदा नित्यं सर्वकामफलप्रदा

માનવલોકમાં તે ‘સત્યવતી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે અને પિતૃલોકમાં ‘અષ્ટકા’ તરીકે ઓળખાય છે. તે સદા દીર્ઘાયુ અને આરોગ્ય આપે છે તથા સર્વ કામનાઓનું ફળ પ્રદાન કરે છે।

Verse 30

भविष्यसि परे लोके नदी त्वं च गमिष्यसि । पुण्यतोया सरिच्छ्रेष्ठा लोकेष्वच्छोदनामिका

પરલોકમાં તું નદી બનીને વહેતી રહેશે. તારો જળ પવિત્ર હશે; નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની તું લોકોમાં ‘અચ્છોદા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશી।

Verse 31

इत्युक्ता सा गणैस्तैस्तु तत्रैवांतरधीयत । साप्यापचारित्रफलं मया यदुदितं पुरा

તે ગણોએ એમ કહ્યે પછી તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ. આ પણ મેં અગાઉ કહેલું દુરાચારનું ફળ જ છે।

Verse 32

विभ्राजो नाम ये चान्ये दिवि संति सुवर्चसः । लोका बर्हिषदो यत्र पितरः संति सुव्रताः

સ્વર્ગમાં ‘વિભ્રાજ’ નામે ઓળખાતા અને અન્ય પણ તેજસ્વી જન છે. ત્યાં જ ‘બર્હિષદ્’ લોક છે, જ્યાં સુવ્રત પિતૃગણ નિવાસ કરે છે।

Verse 33

यत्र बर्हिषि युक्तानि विमानानि सहस्रशः । संकल्पपादपा यत्र तिष्ठंति फलदायिनः

જ્યાં પવિત્ર બર્હિષ (કુશ ઘાસ) પર હજારો વિમાનો ગોઠવાયેલા છે; અને જ્યાં સંકલ્પવૃક્ષો ઊભા રહી ઇચ્છાનુસાર ફળ આપે છે।

Verse 34

यदभ्युदयशालासु मोदंते श्राद्धदायिनः । ये दानवासुरगणा गंधर्वाप्सरसां गणाः

સમૃદ્ધિના મંડપોમાં શ્રાદ્ધ આપનારાઓ આનંદિત થાય છે; ત્યાં જ દાનવ-અસુરોના સમૂહો તથા ગંધર્વો અને અપ્સરાઓના અનેક ગણો પણ હોય છે।

Verse 35

यक्षरक्षोगणास्ते च यजंति दिवि देवताः । पुलस्त्यपुत्राः शतशस्तपोयोगबलान्विताः

તે યક્ષ-રાક્ષસોના સમૂહો સ્વર્ગમાં દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે; પુલસ્ત્યના પુત્રો સૈંકડો, તપ અને યોગબળથી યુક્ત છે।

Verse 36

महात्मानो महाभागा भक्तानामभयंकराः । एतेषां पीवरी कन्या मानसी दिवि विश्रुता

તેઓ મહાત્મા અને મહાભાગ્યવાન, ભક્તોને અભય આપનાર છે. એમની વચ્ચે પીવરી નામની માનસી કન્યા સ્વર્ગમાં પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 37

योगिनी योगमाता च तपश्चक्रे सुदारुणं । प्रसन्नो भगवांस्तस्या वरं वव्रे तु सा ततः

યોગિની, યોગમાતાએ અતિ કઠોર તપ કર્યું. તેણી પર પ્રસન્ન થઈ ભગવાને વર આપ્યો; ત્યારબાદ તેણીએ વર માગ્યો।

Verse 38

योगवंतं सुरूपं च भर्तारं विजितेंद्रियम् । देहि देव प्रसन्नस्त्वं यदि ते वदतां वर

હે દેવ! તમે પ્રસન્ન હો તો મને યોગસંપન્ન, સુરૂપ અને ઇન્દ્રિયજિત એવો પતિ આપો—હે વરદોમાં શ્રેષ્ઠ!

Verse 39

निर्णुदः सर्वपापानां पवित्र ऋषिसंस्तुतः । गंधपुष्पैरलंकृत्य या दिव्येत्यर्घमुत्सृजेत्

જે સર્વ પાપોને દૂર કરનાર, પવિત્ર અને ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત છે, તે સુગંધ અને પુષ્પોથી અર્ઘ્યને અલંકૃત કરીને ‘હે દિવ્ય!’ કહી અર્ઘ્ય અર્પણ કરે।

Verse 40

भविष्यति च ते कन्या कृत्तीनामाथ योगिनी । पांचालपतये देया सात्वताय तु सा तदा

તને ‘કૃત્તી’ નામની એક યોગિની કન્યા જન્મશે। ત્યારે તેને પાંચાલોના સ્વામી—સાત્વત—ને વિવાહાર્થે આપવી જોઈએ।

Verse 41

जननी ब्रह्मदत्तस्य योगसिद्धांतगा स्मृता । कृष्ण गौरश्च शंभुश्च भविष्यंति च ते सुताः

બ્રહ્મદત્તની જનની યોગસિદ્ધાંતોમાં સ્થિત તરીકે સ્મરાય છે। અને તારા પુત્રો કૃષ્ણ, ગૌર તથા શંભુ થશે।

Verse 42

सर्वकामसमृद्धेषु विमानेष्वपि पावनाः । किं पुनः श्राद्धदा विप्रा भक्तिमंतः क्रियान्विताः

સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ દિવ્ય વિમાનો પણ પાવન છે; તો પછી શ્રાદ્ધદાન કરનાર બ્રાહ્મણો—ભક્તિયુક્ત અને વિધિપૂર્વક ક્રિયામાં પ્રવૃત્ત—કેટલા વધુ પાવન હશે!

Verse 43

गौर्नाम कन्या येषां तु मानसी दिवि राजते । सुकन्या दयिता पत्नी साध्यानां कीर्तिवर्द्धिनी

તેમામાં ‘ગૌર’ નામની માનસી કન્યા સ્વર્ગમાં તેજથી શોભે છે। તે સુકન્યા, પ્રિય પત્ની, સાધ્યોની કીર્તિ વધારનારી છે।

Verse 44

मरीचिगर्भनामानो लोके मार्तंडमंडले । पितरो यत्र तिष्ठंति हविष्मंतोंगिरः सुताः

માર્તંડના સૂર્યમંડળમાં લોકમાં ‘મરીચિગર્ભ’ નામે પ્રસિદ્ધ પિતૃગણ નિવાસ કરે છે. ત્યાં જ હવિષ્માન અને અંગિરસના પુત્રો પણ સ્થિત છે.

Verse 45

तीर्थश्राद्धप्रदा यांति यत्र क्षत्रियसत्तमाः । राज्ञां तु पितरस्ते वै स्वर्गभोगफलप्रदाः

જ્યાં શ્રેષ્ઠ ક્ષત્રિયો જાય છે, ત્યાં તીર્થમાં કરેલા શ્રાદ્ધનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અને રાજાઓના તે પિતૃગણ નિશ્ચયે સ્વર્ગભોગનું ફળ આપે છે.

Verse 46

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता । पत्नी यांशुमतः श्रेष्ठा स्नुषा पंचजनस्य च

તેમમાં ‘યશોદા’ નામે પ્રસિદ્ધ એક માનસી કન્યા હતી. તે યાંશુમતની શ્રેષ્ઠ પત્ની અને પંચજનની વહુ હતી.

Verse 47

जनन्यथ दिलीपस्य भगीरथपितामही । लोकाः कामदुघा नाम कामभोगफलप्रदाः

તે દિલીપની જનની અને ભગીરથની પિતામહી બની. તેના પરથી ‘કામદુઘા’ નામના લોક પ્રગટ થયા, જે ઇચ્છિત ભોગોના ફળ આપે છે.

Verse 48

सुस्वधा नाम पितरो यत्र तिष्ठन्ति ते सुताः । आज्यपा नाम लोकेषु कर्दमस्य प्रजापतेः

જ્યાં ‘સુસ્વધા’ નામના પિતૃગણ વસે છે, તેઓ તેમના પુત્રો છે. તેમજ લોકોમાં કર્દમ પ્રજાપતિના ‘આજ્યપા’ નામના પિતૃગણ પણ છે.

Verse 49

पुलहाग्रजदायादा वैश्यास्तान्भावयंति ह । यत्र श्राद्धकृतः सर्वे पश्यंति युगपद्गताः

ત્યાં પુલહના અગ્રજના વંશજ વૈશ્યો તે પિતૃઓનું આવાહન કરીને તેમને તર્પણથી તૃપ્ત કરે છે. અને તે સ્થાને શ્રાદ્ધ કરનાર સૌ તેમને જાણે એક જ ક્ષણે એકસાથે આવેલા હોય તેમ જુએ છે.

Verse 50

मातृभ्रातृपितृस्वसॄः सखिसंबंधिबांधवान् । अपिजन्मायुतैर्दृष्टाननुभूतान्सहस्रशः

માતા, ભાઈ, પિતા, બહેનો, મિત્ર, સગાં અને બંધુઓ—ભલે અસંખ્ય જન્મોમાં જોયેલા હોય અને હજારો વાર સાથે રહેલા હોય—(તોય તેઓ સદાકાળ પોતાના રહેતા નથી).

Verse 51

एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता । सा पत्नी नहुषस्यासीद्ययातेर्जननी तथा

આમાંથી મનથી ઉત્પન્ન થયેલી ‘વિરજા’ નામે પ્રસિદ્ધ કન્યા હતી. તે નહુષની પત્ની બની અને યયાતીની જનની પણ બની.

Verse 52

एषाष्टकाभवत्पश्चाद्ब्रह्मलोकगता सती । त्रय एते गणाः प्रोक्ताश्चतुर्थं तु वदाम्यहम्

પછી તે ‘અષ્ટકા’ બની અને સતીરૂપે બ્રહ્મલોકને ગઈ. આ ત્રણ ગણ કહ્યા; હવે હું ચોથાનું વર્ણન કરું છું.

Verse 53

लोकाः सुमनसो नाम ब्रह्मलोकोपरिस्थिताः । सोमपा नाम पितरो यत्र तिष्ठंति शाश्वतं

બ્રહ્મલોકની ઉપર ‘સુમનસ’ નામના લોકો સ્થિત છે. ત્યાં ‘સોમપા’ નામના પિતૃગણ શાશ્વત રીતે નિવાસ કરે છે.

Verse 54

धर्ममूर्तिधराः सर्वे परतो ब्रह्मणः स्मृताः । उत्पन्नाः प्रलयांते तु ब्रह्मत्वं प्राप्य योगिनः

તેઓ સર્વે ધર્મમૂર્તિ ધારણ કરનારાં, બ્રહ્માથી પણ પર ગણાય છે. સૃષ્ટિમાં ઉત્પન્ન થઈને પણ પ્રલયના અંતે તે યોગીઓ બ્રહ્મત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 55

कृत्वा सृष्ट्यादिकं सर्वे मानसे सांप्रतं स्थिताः । नर्मदा नाम तेषां तु कन्या तोयवहा सरित्

સૃષ્ટિ વગેરે કાર્યો પૂર્ણ કરીને તેઓ સર્વે હવે માનસ પ્રદેશમાં સ્થિત થયા. તેમમાંથી નર્મદા નામની એક કન્યા ઉત્પન્ન થઈ—જળ વહન કરનારી નદી.

Verse 56

भूतानि पुनती या तु पश्चिमोदधिगामिनी । तेभ्यः सर्वत्र मनुजाः प्रजासर्गे च निर्मितम्

જે નદી સર્વ ભૂતોને પવિત્ર કરીને પશ્ચિમ સમુદ્ર તરફ જાય છે—તેમાંથી જ પ્રજાસૃષ્ટિમાં સર્વત્ર મનુષ્યો રચાયા.

Verse 57

ज्ञात्वा श्राद्धानि कुर्वंति धर्मभावेन सर्वदा । सर्वदा तेभ्य एवास्य प्रसादाद्योगसंततिः

વિધિ જાણીને તેઓ સદા ધર્મભાવથી શ્રાદ્ધ કરે છે; અને તે પિતૃઓની કૃપાથી જ તેના માટે યોગની અવિચ્છિન્ન પરંપરા સતત પ્રવર્તે છે.

Verse 58

पितॄणामादिसर्गे तु श्राद्धमेवं विनिर्मितम् । सर्वेषां राजतं पात्रमथवा राजतान्वितम्

પિતૃઓની આદિસૃષ્ટિમાં આ રીતે શ્રાદ્ધવિધિ સ્થાપિત થઈ. સર્વ અર્પણો માટે પાત્ર ચાંદીનું, અથવા ચાંદીથી યુક્ત (શોભિત) હોવું જોઈએ.

Verse 59

दत्तं स्वधां पुरोधाय पितॄन्प्रीणाति सर्वदा । आग्नीध्रसोमपाभ्यां तु कार्यमाप्यायनं बुधैः

સ્વધા-મંત્રને પ્રથમ રાખીને જે દાન/આહુતિ અપાય છે તે સદા પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે. પરંતુ વિદ્વાનો અગ્નીધ્ર અને સોમપા—આ બે આહુતિઓ દ્વારા ક્રિયાનું પોષણ અને બળવર્ધન કરવાનું વિધાન કહે છે.

Verse 60

अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणौ वाथ जलेपि वा । अजाकर्णेश्वकर्णे वा गोष्ठे वाथ शिवांतिके

જો બ્રાહ્મણને અગ્નિ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો કર્મ હથેળીમાં અથવા જળમાં પણ કરી શકાય; અથવા અજાકર્ણ, અશ્વકર્ણ સ્થાને, ગોશાળામાં, અથવા શિવાલયની નજીક કરી શકાય.

Verse 61

पितॄणाममलं स्थानं दक्षिणादिक्प्रशस्यते । प्राचीनावीतमुदकं तिलसंत्यागमेव च

પિતૃઓ માટે નિર્મળ અને યોગ્ય સ્થાન તરીકે દક્ષિણ દિશાની પ્રશંસા કરવામાં આવી છે. તેમજ પ્રાચીનાવીત વિધિથી ઉદકદાન અને તિલ-અર્પણ (તિલત્યાગ) પણ કરવું જોઈએ.

Verse 62

खड्गिगनामामिषं चैवमन्नं श्यामाकशालयः । यवनीवारमुद्गेक्षु शुक्लपुष्प फलानि च

આમિષ (માંસ) તથા અન્ન—શ્યામાક અને શાલી વગેરે; યવની, નીવાર, મુદગ (મૂંગ) અને ઇક્ષુ (શેરડી); તેમજ શ્વેત પુષ્પો અને ફળો—આ બધું (પિતૃકર્મમાં) ઉલ્લેખિત છે.

Verse 63

वल्लभानि प्रशस्तानि पितॄणामिह सर्वदा । दर्भा माषष्षष्टिकान्नं गोक्षीरं मधुसर्पिषी

અહીં પિતૃઓ માટે આ વસ્તુઓ સદા પ્રિય અને વિશેષ પ્રશંસનીય છે—દર્ભ, માષ (ઉડદ), ષષ્ટિક ચોખાનું અન્ન, ગાયનું દૂધ, મધ અને ઘી.

Verse 64

शस्त्राणि च प्रवक्ष्यामि श्राद्धे वर्ज्यानि यानि च । मसूर शण निष्पावा राजमाषाः कुलुत्थकाः

હવે હું શ્રાદ્ધકર્મમાં વર્જ્ય દ્રવ્યો કહું છું—મસૂર, શણબીજ, નિષ્પાવ, રાજમાષ અને કુલુત્થ (કુલથી) વગેરે।

Verse 65

पद्म बिल्वार्कादुत्तूर पारिभद्राटरूषकाः । न देयाः पितृकार्येषु पयश्चाजाविकं तथा

પદ્મ, બિલ્વ, અર્ક, ધતૂરા, પારિજાત અને અટરૂષક—આ પિતૃકાર્યમાં ન આપવાં; તેમજ બકરાં કે ઘેટાંનું દૂધ પણ ન આપવું।

Verse 66

कोद्रवोदारवरटकपित्थं मधुकातसी । एतान्यपि न देयानि पितॄभ्यः श्रियमिच्छता

જે સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે, તેણે પિતૃઓને કોદ્રવ, ઓદાર, વરટ, કપિત્થ, મધુક અને આતસી (અલસી) આ પણ ન અર્પણ કરવું।

Verse 67

पितृन्प्रीणाति यो भक्त्या ते पुनः प्रीणयंति तं । यच्छंति पितरः पुष्टिं स्वांगारोग्यं प्रजाफलम्

જે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓને પ્રસન્ન કરે છે, તેઓ પણ ફરી તેને પ્રસન્ન કરે છે; પિતૃઓ પોષણ-બળ, દેહનું આરોગ્ય અને સંતાન-ફળ અર્પે છે।

Verse 68

देवकार्यादपि पुनः पितृकार्यं विशिष्यते । देवताभ्यः पितॄणां तु पूर्वमाप्यायनं स्मृतम्

દેવકાર્ય કરતાં પણ પિતૃકાર્ય વિશેષ માનવામાં આવ્યું છે; કારણ કે સ્મૃતિમાં દેવતાઓ પહેલાં પિતૃઓને તૃપ્ત કરવાનું સ્મરિત છે।

Verse 69

शीघ्रप्रसादास्त्वक्रोधा निस्संगाः स्थिर सौहृदाः । शांतात्मानः शौचपराः सततं प्रियवादिनः

તેઓ શીઘ્ર પ્રસન્ન થનારા, ક્રોધરહિત, આસક્તિરહિત અને મિત્રતામાં અડગ હોય છે. તેઓ શાંતચિત્ત, શુચિતાપરાયણ અને સદા પ્રિય વચન બોલનારા છે.

Verse 70

भक्तानुरक्ताः सुखदाः पितरः पर्वदेवताः । हविष्मतामाधिपत्ये श्राद्धदेवः स्मृतो रविः

ભક્તો પ્રત્યે અનુરાગી અને સુખદાતા પિતૃઓને પવિત્ર પર્વોના દેવતા માનવામાં આવ્યા છે. તેમજ હવિ અર્પણ કરનારાઓમાં શ્રાદ્ધના અધિદેવતા રૂપે રવિ (સૂર્ય) સ્મરાય છે.

Verse 71

एतद्धि सर्वमाख्यातं पितृवंशानुकीर्त्तनम् । पुण्यं पवित्रमारोग्यं कीर्त्तनीयं नृभिः सदा

આ રીતે પિતૃવંશનું સમગ્ર અનુકીર્તન જણાવાયું છે. તે પુણ્યદાયક, પવિત્રક અને આરોગ્યપ્રદ છે; તેથી મનુષ્યોએ તેનું સદા કીર્તન કરવું જોઈએ.

Verse 72

भीष्म उवाच । श्रुत्वैतदखिलं भूयः पराभक्तिरुपस्थिता । श्राद्धकालं विधिं चैव श्राद्धमेव तथैव च

ભીષ્મ બોલ્યા—આ બધું સાંભળીને મારા હૃદયમાં ફરી પરમ ભક્તિ પ્રગટ થઈ છે. હવે શ્રાદ્ધનો સમય, તેની વિધિ અને શ્રાદ્ધનું સંપૂર્ણ સ્વરૂપ પણ કહો.

Verse 73

श्राद्धेषु भोजनीया ये श्राद्धवर्ज्या द्विजातयः । कस्मिन्वासरभागे तु पितृभ्यः श्राद्धमारभेत्

શ્રાદ્ધમાં કયા દ્વિજોને ભોજન કરાવવું યોગ્ય છે અને કયા દ્વિજોને શ્રાદ્ધથી વર્જિત રાખવા જોઈએ? તેમજ દિવસના કયા ભાગમાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ આરંભ કરવું?

Verse 74

अन्नं दत्तं कथं याति श्राद्धे वै ब्रह्मवित्तम । विधिना केन कर्त्तव्यं कथं प्रीणाति तान्पितॄन्

હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! શ્રાદ્ધમાં અર્પિત અન્ન પિતૃઓ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે? કઈ વિધિથી તે કરવું જોઈએ, અને તે પિતૃઓને કેવી રીતે તૃપ્ત કરે છે?

Verse 75

पुलस्त्य उवाच । कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च । पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमावहन्

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—દરરોજ અન્નાદિ અને જળથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; અથવા દૂધ, મૂળ અને ફળથી પણ—આ રીતે પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 76

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं त्रिविधं श्राद्धमुच्यते । नित्यं तावत्प्रवक्ष्यामि अर्घ्यावाहनवर्जितम्

શ્રાદ્ધ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાય છે—નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય. હવે હું પ્રથમ અર્ઘ્ય અને આવાહન વિના કરાતું નિત્ય શ્રાદ્ધ સમજાવું છું.

Verse 77

अदैवतं विजानीयात्पार्वणं पर्व सुस्मृतम् । पार्वणं त्रिविधं प्रोक्तं शृणु यत्नान्महीपते

‘અદૈવત’ને પાર્વણ શ્રાદ્ધ તરીકે જાણવું જોઈએ, જે પર્વ-વિધિરૂપે સુપ્રસિદ્ધ છે. પાર્વણ ત્રણ પ્રકારનું કહેવાયું છે—હે રાજા, પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળો.

Verse 78

पार्वणेय नियोज्यास्तु तान्शृणुष्व नराधिप । पंचाग्निः स्नातकश्चैव त्रिसौपर्णः षडंगवित्

હે નરાધિપ! પાર્વણ કર્મમાં જેમને નિયુક્ત કરવા જોઈએ, તેમને સાંભળો—પંચાગ્નિ પાળનાર, સ્નાતક, ત્રિસૌપર્ણ મંત્રજ્ઞ, અને ષડંગ (વેદાંગ)માં નિપુણ.

Verse 79

श्रोत्रियः श्रोत्रियसुतो विधिवाक्यविशारदः । सर्वज्ञो वेदवान्मंत्री ज्ञानवंशकुलान्वितः

તે શ્રોત્રિય છે, શ્રોત્રિયનો પુત્ર છે, વિધિવાક્યોના અર્થમાં પારંગત છે; સર્વજ્ઞ, વેદવિદ્, પ્રાજ્ઞ મંત્રી અને જ્ઞાનપરંપરાવાળા વંશ-કુળથી યુક્ત છે.

Verse 80

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुः श्रुतेष्वन्येषु संस्थितः । पुराणवेत्ता ब्रह्मज्ञः स्वाध्यायी जपतत्परः

તે ત્રિણાચિકેત કર્મનો કર્તા, ત્રિમધુ વિદ્યાનો જાણકાર, વેદ તથા અન્ય શ્રુતિશાસ્ત્રોમાં સુસ્થિત; પુરાણવেত્તા, બ્રહ્મજ્ઞ, સ્વાધ્યાયી અને જપમાં સદા તત્પર છે.

Verse 81

ब्रह्मभक्तः पितृपरः सूर्यभक्तोथ वैष्णवः । ब्राह्मणो योगनिष्ठात्मा विजितात्मा सुशीलवान्

તે બ્રહ્મભક્ત, પિતૃકર્મમાં પરાયણ, સૂર્યભક્ત અને વૈષ્ણવ પણ છે; તે બ્રાહ્મણ, યોગનિષ્ઠ, જિતાત્મા અને સુશીલ છે.

Verse 82

एते तोष्याः प्रयत्नेन वर्जनीयानिमान्शृणु । पतितस्तत्सुतः क्लीबः पिशुनो व्यंगरोगितः

આ લોકોને પ્રયત્નપૂર્વક સંતોષવા જોઈએ; હવે સાંભળો—જેઓ વર્જનીય છે: પતિત, તેનો પુત્ર, ક్లీબ, પિશુન તથા વિકલાંગ અથવા રોગગ્રસ્ત વ્યક્તિ.

Verse 83

सर्वे ते श्राद्धकाले तु त्याज्या वै धर्मदर्शिभिः । पूर्वेद्युरपरेद्युर्वा विनीतांश्च निमंत्रयेत्

ધર્મને ઓળખનારા લોકો દ્વારા શ્રાદ્ધકાળે આવા બધા જ અવશ્ય ત્યાજ્ય છે. વિનીત (યોગ્ય) લોકોને પૂર્વદિવસે અથવા પરદિવસે આમંત્રિત કરવું જોઈએ.

Verse 84

निमंत्रितांश्च पितर उपतिष्ठंति तान्द्विजान् । वायुभूतानि गच्छंति तथासीनानुपासते

નિમંત્રણ મળતાં પિતૃગણ તે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ઉપસ્થિત થાય છે; વાયુરૂપ સૂક્ષ્મ દેહ ધારણ કરીને આવી, આસનસ્થ લોકોની નજીક રહી સેવા કરે છે।

Verse 85

दक्षिणं जानुचालभ्य वामं पात्यनिमंत्रयेत् । अक्रोधनैः शौचपरैः सुस्नातैर्ब्रह्मवादिभिः

જમણું ઘૂંટણ આગળ રાખી અને ડાબું નીચે ટેકવીને નિમંત્રણ કરવું જોઈએ; ક્રોધરહિત, શૌચપરાયણ, સુસ્નાત બ્રહ્મવેદીઓ દ્વારા આ આમંત્રણ થવું યોગ્ય છે।

Verse 86

भवितव्यं भवद्भिस्तु मया च श्राद्धकर्मणि । पितृयज्ञं विनिर्वर्त्य तर्पणाख्यं तु योग्निमान्

તમારે અને મને પણ શ્રાદ્ધકર્મમાં યથાવિધી ભાગ લેવો જોઈએ; પિતૃયજ્ઞ પૂર્ણ કરીને પછી યોગનિષ્ઠ સાધકે ‘તર્પણ’ નામનું કર્મ કરવું જોઈએ।

Verse 87

पिंडान्वाहार्यकं कुर्याच्छ्राद्धमिंदुक्षये तथा । गोमयेनानुलिप्ते तु दक्षिणाप्लवनस्थले

ચંદ્રક્ષય સમયે (કૃષ્ણપક્ષમાં) પિંડ-અન્વાહાર્યક શ્રાદ્ધ પણ કરવું જોઈએ; ગોમયથી લિપાયેલા દક્ષિણાપ્લવન સ્થાને આ કર્મ કરવું।

Verse 88

श्राद्धं समारभेद्भक्त्या गोष्ठे वा जलसन्निधौ । अग्निमान्निर्वपेत्पित्र्यं चरुं वा सक्तुमुष्टिभिः

ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ આરંભ કરવું—ગોશાળામાં અથવા જળની નજીક; અગ્નિસાન્નિધ્યમાં પિતૃહવિષ્ય અર્પણ કરવું—ચરુ (પક્વ અન્ન) અથવા સક્તુની મુઠ્ઠીઓ।

Verse 89

पितृभ्यो निर्वपामीति सर्वं दक्षिणतो न्यसेत् । अभिघार्य ततः कुर्यान्निर्वापत्रयमग्रतः

“પિતૃઓને અર્પણ કરું છું” એમ કહી સર્વ સામગ્રી દક્ષિણ તરફ મૂકે. પછી ઘૃતાહુતિ આપી આગળ ત્રણ નિવાપ અર્પણ કરે.

Verse 90

ते वितस्त्यायताः कार्याश्चतुरङ्गुलविस्तृताः । दर्वीत्रयं च कुर्वीत खादिरं रजतान्वितम्

તે એક વિતસ્તિ લાંબા અને ચાર આંગળ પહોળા બનાવવાના. તેમજ ખદિર કાઠના, રજત-જડિત ત્રણ દર્વી (ચમચા) પણ તૈયાર કરવાના.

Verse 91

रत्निमात्रं परिश्लक्ष्णं हस्ताकाराग्रमुत्तमम् । उदपात्राणि कांस्यस्य मेक्षणं च समित्कुशम्

રત્ની-પ્રમાણનું, સુઘડ અને ઉત્તમ હાથ-આકાર અગ્રવાળું ઉપકરણ બનાવે. જળ માટે કાંસ્યના પાત્રો, તેમજ મેષણ, સમિધા અને કુશ પણ રાખે.

Verse 92

तिलपात्राणि सद्वासो गंधधूपानुलेपनम् । आहरेदपसव्यं च सर्वं दक्षिणतः शनैः

તિલપાત્રો, સારા વસ્ત્રો, સુગંધ, ધૂપ અને અનુલેપન લાવી લે. અને દક્ષિણ તરફથી ધીમે ધીમે અપસવ્ય (વામાવર્ત) ગતિથી બધું લાવે.

Verse 93

एवमासाद्य तत्सर्वं भवनस्योत्तरेंतरे । गोमयेनानुलिप्तायां गोमूत्रेण च मंडलम्

આ રીતે સર્વ સામગ્રી મેળવી ઘરના ઉત્તર આંતરિક ભાગમાં સ્થાનને ગોમયથી લિપીને, ગોમૂત્રથી એક મંડળ (વૃત્ત) પણ દોરે.

Verse 94

साक्षताभिः सपुष्पाभिरद्भिः सव्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालयेत्पादावभिवंद्य पुनःपुनः

અક્ષત અને પુષ્પમિશ્રિત જળથી સવ્યાપસવ્ય રીતે (ડાબેથી જમણે) બ્રાહ્મણોના ચરણ ધોઈ, વારંવાર પ્રણામ કરીને વંદન કરવું।

Verse 95

आसनेषूपविष्टेषु दर्भवत्सु विधानतः । उपस्पृष्टोदकान्विप्रानुपवेश्यानुमंत्रयेत्

વિધિ મુજબ દર્ભયુક્ત આસનો પર બ્રાહ્મણોને યોગ્ય રીતે બેસાડીને, તેઓ ઉપસ્પર્શોદક (આચમન) કરીને શુદ્ધ થયા પછી, કર્માર્થે બેસાડી યોગ્ય મંત્રોથી અનુમંત્રિત કરવું।

Verse 96

द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकं चोभयत्र वा । भोजयेदीश्वरोपीह न कुर्याद्विस्तरं बुधः

દૈવકર્મમાં બેને, પિતૃકર્મમાં ત્રણને, અથવા બંનેમાં એક-એકને ભોજન કરાવવું। સમર્થ ગૃહસ્થ પણ અહીં વધુ વિસ્તરણ ન કરે; બુદ્ધિમાન દેખાડો ન વધારશે।

Verse 97

दैवपूर्वं निवेद्याथ विप्रानर्घादिना बुधैः । अग्नौ कुर्यादनुज्ञातो विप्रैर्विप्रो यथाविधि

પ્રથમ દેવતાઓને વિધિપૂર્વક નિવેદન કરીને, બુદ્ધિમાનો અર્ઘ્ય આદિથી બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરે। પછી બ્રાહ્મણોની અનુમતિ મળ્યા બાદ, બ્રાહ્મણ વિધિ મુજબ અગ્નિમાં હોમ કરે।

Verse 98

स्वगृह्योक्तेन विधिना काले कृत्वा समंततः । अग्नीषोममयाभ्यां तु कुर्यादाप्यायनं बुधः

પોતાના ગૃહ્યસૂત્રમાં કહેલા વિધાન મુજબ યોગ્ય કાળે સર્વ દિશામાં કર્મ કરીને, પછી બુદ્ધિમાન અগ্নિ-સોમમય આહુતિઓ દ્વારા ‘આપ્યાયન’ (પુનઃપોષણ) વિધિ કરે।

Verse 99

दक्षिणाग्नौ प्रणीतेन स एवाग्निर्द्विजोत्तमः । यज्ञोपवीतान्निर्वर्त्य ततः पर्युक्षणादिकम्

દક્ષિણાગ્નિમાં અગ્નિ લઈ ગયા પછી, હે દ્વિજોત્તમ, એ જ અગ્નિથી યજ્ઞોપવીત-સંસ્કાર પૂર્ણ કરી, ત્યારબાદ પર્યુક્ષણ આદિ અનુસંગી ક્રિયાઓ કરવી।

Verse 100

प्राचीनावीतिना कार्यमेतत्सर्वं विजानता । लब्ध्वा तस्माद्विशेषेण पिंडान्कुर्वीत चोदकं

આ સર્વ વિધિ જાણનારએ પ્રાચીનાવીત રીતે યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને બધું કરવું; તેથી વિશેષરૂપે યોગ્ય સામગ્રી/અવસર મેળવી પિંડ અને ઉદક અર્પણ કરવું।

Verse 101

दद्यादुदकपात्रैस्तु सलिलं सव्यपाणिना । दद्यात्सर्वं प्रयत्नेन दमयुक्तो विमत्सरः

ઉદકપાત્રોથી ડાબા હાથ વડે જળ અર્પણ કરવું; અને દમયુક્ત તથા મત્સરરહિત થઈ, પ્રયત્નપૂર્વક સર્વ દાન કરવું।

Verse 102

विधाय रेखां यत्नेन निर्वपेदवनेजनं । दक्षिणाभिमुखः कुर्यात्ततो दर्भान्निधाय वै

યત્નપૂર્વક રેખા દોરીને શુદ્ધિ માટે અવનેજન અર્પણ સ્થાપિત કરવું; દક્ષિણાભિમુખ થઈ આ કરવું અને પછી દર્ભા મૂકવી।

Verse 103

निधाय पिंडमेकैकं सर्वं दर्भोपरिक्रमात् । निर्वपेदथ दर्भेषु नामगोत्रानुकीर्तनैः

એક એક પિંડ મૂકી દર્ભા વડે સર્વનું પરિક્રમણ કરવું; પછી નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી દર્ભા પર અર્પણ કરવું।

Verse 104

तेषु दर्भेषु तं हस्तं विमृज्याल्लेपभागिनां । तथैव च जपं कुर्यात्पुनः प्रत्यवनेजनम्

તે દર્ભઘાસ પર લેપ-અવશેષથી સ્પર્શિત તે હાથ પુંછીને શુદ્ધિ કરવી. પછી એ જ રીતે જપ ફરી શરૂ કરી ફરીથી આચમન/પ્રક્ષાલન કરવું.

Verse 105

जलयुक्तं नमस्कृत्य गंधधूपार्चनादिभिः । एवमावाह्य तत्सर्वं वेदमंत्रैर्यथोदितैः

જળ સાથે નમસ્કાર કરીને, ગંધ, ધૂપ, અર્ચન વગેરે દ્વારા પૂજન કરવું. આ રીતે યથાવિધિ વેદમંત્રોથી સર્વનું આવાહન કરવું.

Verse 106

एकाग्नरेकएवाद्भिर्निर्वपेद्दर्विकां तथा । ततः कृत्वा नरो दद्यात्पितृभ्यस्तु कुशान्बुधः

એક જ અગ્નિ દ્વારા અને જળ સાથે દર્વીથી યથાવિધિ આહુતિ આપવી. પછી તે કરીને બુદ્ધિમાન પુરુષે પિતૃઓને કુશ અર્પણ કરવો.

Verse 107

ततः पिंडादिकं कुर्यादावाहनविसर्जनम् । ततो गृहीत्वा पिंडेभ्यो मात्राः सर्वाः क्रमेण तु

પછી પિંડ વગેરે કર્મ કરી આવાહન તથા વિસર્જન કરવું. ત્યારબાદ પિંડોમાંથી સર્વ માત્રાઓ ક્રમે લઈને નિયમ મુજબ અર્પણ/વિતરણ કરવું.

Verse 108

तानेव विप्रान्प्रथममाशयित्वा च मानवः । वर्णयन्भोजयेदन्नमिष्टं पूर्तं च सर्वदा

તે બ્રાહ્મણોને પ્રથમ આદરથી બેસાડીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમના ગુણોનું વર્ણન કરતાં, મનુષ્યે સદા તેમને અન્ન ભોજન કરાવવું—ઇષ્ટ (યજ્ઞદત્ત) અને પૂર્ત (લોકહિત દાન) બંને રૂપે.

Verse 109

वर्जयेत्क्रोधपरतां स्मरन्नारायणं हरिम् । तृप्तान्ज्ञात्वा पुनः कुर्याद्विकिरं सार्ववर्णिकं

નારાયણ-હરિનું સ્મરણ કરતાં ક્રોધપરતા ત્યજવી. સર્વે તૃપ્ત થયા છે એમ જાણી, પછી ફરી સર્વ વર્ણોમાં સમભાવથી નૈવેદ્ય/અન્નનું વિતરણ કરવું.

Verse 110

विधृत्य सोदकं त्वन्नं सतिलं प्रक्षिपेद्भुवि । आचांतेषु पुनर्दद्याज्जलं पुष्पाक्षतोदकम्

જળ અને તલ મિશ્રિત અન્ન લઈને ભૂમિ પર અર્પણ/વિક્ષેપ કરવો. પછી આચમન કર્યા બાદ પુષ્પ અને અક્ષત મિશ્રિત જળ ફરી અર્પણ કરવું.

Verse 111

स्वधावाचनकं सर्वं पिंडोपरि समाचरेत् । देवाद्यंतं प्रकुर्वीत श्राद्धनाशोन्यथा भवेत्

પિંડ ઉપર ‘સ્વધા’ મંત્રોનું સંપૂર્ણ પાઠ કરવું. દેવોથી આરંભ કરીને અંત સુધી ક્રમસર કરવું; નહીંતર શ્રાદ્ધ નષ્ટ થાય છે.

Verse 112

विसृज्य विप्रान्प्रणतस्तेषां कृत्वा प्रदक्षिणम् । दक्षिणांदिशमाकांक्षन्पितॄनुद्दिश्य मानवः

બ્રાહ્મણોને વિદાય આપી, તેમને પ્રણામ કરીને તથા પ્રદક્ષિણા કરીને, દક્ષિણ દિશા તરફ અભિમુખ થઈ મનુષ્યે પિતૃઓને ઉદ્દેશીને કર્મ કર્યું.

Verse 113

दातारो नोभिवर्द्धंतां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयं च नोस्त्विति

અમારા દાતાઓ વધતા રહો; અમારા પાસે રહેલી વેદપરંપરા અને સંતતિ પણ ફલે-ફૂલે. અમારી શ્રદ્ધા કદી ન હટે, અને અમારે દાન આપવા માટે બહુ હોય—એવી પ્રાર્થના.

Verse 114

अन्नं च नो बहुभवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः संतु मा च याचिष्म कंचन

અમારે ત્યાં અન્ન સદા પ્રચુર રહે અને અમને અતિથિઓ પ્રાપ્ત થઈ તેમનો સત્કાર કરવાનો સૌભાગ્ય મળે. અમારી પાસે યાચકો આવે, પરંતુ અમારે ક્યારેય કોઈ પાસે ભિક્ષા ન માગવી પડે.

Verse 115

एतदग्निमतः प्रोक्तमन्वाहार्यं तु पार्वणं । यथेंदुसंक्षये तद्वदन्यत्रापि निगद्यते

પવિત્ર અગ્નિકર્મના અધિકારીઓએ કહ્યું છે—અન્વાહાર્ય અર્પણ જ પાર્વણવિધિ છે. જેમ ચંદ્રક્ષય સમયે તે નિર્ધારિત છે, તેમ અન્યત્ર પણ તે જ રીતે કહેવાયું છે.

Verse 116

पिंडांस्तु गोजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जलेपि वा । वप्रांते वाथ विकिरेदापोभिरथ वापयेत्

પિંડો ગાયોને, અન્ય પશુઓને અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવા જોઈએ; અથવા તેને અગ્નિમાં કે જળમાં નાખી દેવા. અથવા ઊંચા કાંઠા/મેંડના કિનારે છાંટી દેવા, અથવા પાણીથી ઓગાળી દેવા.

Verse 117

पत्नीं तु मध्यमं पिंडं प्राशयेद्विनयान्विताम् । आधत्त पितरो गर्भं पुत्रसंतानवर्द्धनं

વિનયયુક્ત પત્નીને મધ્ય પિંડ ભક્ષણ કરાવવો જોઈએ. ત્યારે પિતૃદેવો ગર્ભાધાનનું વરદાન આપે છે, જે પુત્રસંતાન અને વંશવૃદ્ધિ કરે છે.

Verse 118

तावन्निर्वापणं तिष्ठेद्यावद्विप्रा विसर्जिताः । वैश्वदेवं ततः कुर्यान्निवृत्तः पितृकर्मणः

જ્યાં સુધી બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક વિદાય ન આપવામાં આવે, ત્યાં સુધી નિર્વાપણ અર્પણ સ્થાને જ રહેવું જોઈએ. પછી પિતૃકર્મ પૂર્ણ કરીને વૈશ્વદેવ અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 119

इष्टैः सह ततः शांतो भुंजीत पितृसेवितम् । पुनर्भोजनमध्वानं यानमायासमैथुनम्

ત્યાર પછી શાંતચિત્ત થઈ પોતાના ઇષ્ટજનો સાથે પિતૃસેવામાં અર્પિત અન્ન ભોજન કરવું. ત્યારબાદ પુનઃ ભોજન, મુસાફરી, વાહનયાત્રા, અતિશ્રમ અને મૈથુનનો ત્યાગ કરવો.

Verse 120

श्राद्धकृच्छ्राद्धभुग्यो वा सर्वमेतद्विवर्जयेत् । स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वप्नं च सर्वदा

શ્રાદ્ધ કરનાર હોય કે શ્રાદ્ધભોજન કરનાર—બધાએ આ બધાં વર્જ્ય કર્મો ટાળવા જોઈએ. તેમજ સ્વાધ્યાય, કલહ અને દિવસમાં ઊંઘ—આમાંથી પણ સદા દૂર રહેવું.

Verse 121

अनेन विधिना श्राद्धं त्रिवर्गस्येह निर्वपेत् । कन्या कुंभ वृषस्थेर्के कृष्णपक्षेषु सर्वदा

આ વિધાન પ્રમાણે અહીં ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ) સિદ્ધિ આપનાર શ્રાદ્ધ કરવું. અને તે હંમેશાં કૃષ્ણપક્ષમાં, જ્યારે સૂર્ય કન્યા, કુંભ અથવા વૃષ રાશિમાં હોય ત્યારે કરવું જોઈએ.

Verse 122

यत्रयत्र प्रदातव्यं सपिंडीकरणात्मकम् । तत्रानेन विधानेन देयमग्निमता सदा

જ્યાં જ્યાં સપિંડિકરણ સંબંધિત દાન/અર્પણ આપવાનું હોય, ત્યાં અગ્નિ ધારણ કરનાર (અગ્નિહોત્રી)એ આ વિધાન મુજબ હંમેશાં આપવું જોઈએ.

Verse 123

अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदीरितम् । श्राद्धं साधारणं नाम भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

હવે આગળ હું બ્રહ્માએ જે પ્રકટ કર્યું છે તે કહું છું—‘સાધારણ’ નામનું શ્રાદ્ધ, જે ભોગ અને મોક્ષ—બન્નેનું ફળ આપે છે.

Verse 124

अयने विषुवे चैव अमावस्यार्कसंक्रमे । अमावस्याष्टका कृष्णपक्ष पंचदशीषु च

અયન અને વિષુવકાળે, અમાવાસ્યાએ, સૂર્ય-સંક્રમણે, અમાવાસ્યા-અષ્ટકાએ તથા કૃષ્ણપક્ષની પંચદશીએ પણ—આ સમય વિશેષ પવિત્ર માનવામાં આવ્યા છે।

Verse 125

आर्द्रा मघा रोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे । गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृतिवासरे

આર્દ્રા, મઘા અને રોહિણી નક્ષત્રોમાં; દ્રવ્ય અને બ્રાહ્મણના સંગમે; ગજછાયા તથા વ્યતીપાત સમયે; અને વિષ્ટિ (ભદ્રા) તથા વૈધૃતિ યોગવાળા દિવસે—આ સમય અશુભ, શુભકાર્ય માટે અનુકૂળ નથી।

Verse 126

वैशाखस्य तृतीयायां नवमीकार्तिकस्य च । पंचदशी तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी

વૈશાખની તૃતીયા, કાર્તિકની નવમી, માઘની પંચદશી તથા નભસ્ય (શ્રાવણ)ની ત્રયોદશી—આ નિર્ધારિત પવિત્ર તિથિઓ કહેવાય છે।

Verse 127

युगादयः स्मृता ह्येताः पितॄपक्षोपकारिकाः । तथा मन्वंतरादौ च देयं श्राद्धं विजानता

યુગોના આરંભ વગેરે આ અવસરો પિતૃપક્ષને ઉપકારક તરીકે સ્મરાય છે. તેમ જ મન્વંતરના આરંભે પણ જાણકારએ શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 128

अश्वयुङ्नवमी चैव द्वादशी कार्तिके तथा । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

આશ્વયુજની નવમી, કાર્તિકની દ્વાદશી, ચૈત્ર માસની તૃતીયા તથા ભાદ્રપદની પણ તૃતીયા—આ પણ પવિત્ર તિથિઓ છે।

Verse 129

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी तथा । आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी

ફાલ્ગુન માસની અમાવાસ્યા, પૌષની એકાદશી, આષાઢની દશમી તથા માઘ માસની સપ્તમી—આ પુણ્ય તિથિઓ છે.

Verse 130

श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा । कार्तिकी फाल्गुनी चैवा ज्येष्ठे पंचदशी सिता

શ્રાવણમાં કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી, આષાઢમાં પૂર્ણિમા, તેમજ કાર્તિકી અને ફાલ્ગુની (પૂર્ણિમા), અને જ્યેષ્ઠમાં શુક્લપક્ષની પંચદશી—આ નિર્દિષ્ટ પવિત્ર તિથિઓ છે.

Verse 131

मन्वंतरादयस्त्वेता दत्तस्याक्षयकारिकाः । पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः

મન્વંતરાદિ આ ક્રિયાઓ આપેલ દાનને અક્ષય બનાવે છે. અહીં પણ સંયમી મનુષ્ય તલમિશ્રિત પાણી પણ પિતૃઓને અર્પણ કરે.

Verse 132

श्राद्धं कृतं तेन समास्सहस्रं रहस्यमेतत्पितरो वदंति । वैशाख्यामुपवासेषु तथोत्सवमहालये

પિતૃઓ આ રહસ્ય કહે છે—તેના દ્વારા કરાયેલ શ્રાદ્ધ હજાર વર્ષ સુધી ફળ આપે છે; વિશેષ કરીને વૈશાખના ઉપવાસોમાં તથા ઉત્સવમય મહાલયમાં.

Verse 133

तीर्थायतनगोष्ठेषु द्वीपोद्यानगृहेषु च । विविक्तेषूपलिप्तेषु श्राद्धं देयं विजानता

તીર્થસ્થાનોમાં, દેવાલયના પ્રાંગણો અને સભાસ્થળોમાં, દ્વીપો, ઉદ્યાનો અને ગૃહોમાં—ખાસ કરીને એકાંત અને લીપેલા (શુદ્ધ) સ્થાનોમાં—વિચારશીલએ શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 134

विप्रान्पूर्वेपरेचाह्नि विनीतात्मानि मंत्रयेत् । शीलवृत्तगुणोपेतान्वयोरूपसमन्वितान्

પૂર્વાહ્ને તથા અપારાહ્ને વિનયી ચિત્તવાળા, શીલ-સદાચાર, યોગ્ય જીવનવૃત્તિ અને ગુણોથી યુક્ત, વયે પરિપક્વ તથા માનનીય રૂપ ધરાવતા બ્રાહ્મણો સાથે પરામર્શ કરવો જોઈએ।

Verse 135

द्वौ दैवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रकुर्वीत विस्तरम्

દૈવકર્મમાં બે બ્રાહ્મણોને, પિતૃકર્મમાં ત્રણને ભોજન કરાવવું; અથવા એક-એકને, કે બંને માટે એકને. બહુ સમૃદ્ધ હોવા છતાં ભોજનને દેખાડા માટે વિશાળ ન કરવું।

Verse 136

विश्वेदेवान्यवैः पुष्पैरभ्यर्च्यासनपूर्वकं । पूरयेत्पात्रयुग्मं तु स्थाप्यं दर्भपवित्रके

આસન અર્પણથી આરંભ કરીને જૌ અને પુષ્પોથી વિશ્વેદેવોની વિધિવત પૂજા કરી, પછી બે પાત્રો ભરીને પવિત્ર દર્ભ (કુશ) પર સ્થાપિત કરવું।

Verse 137

शन्नोदेवीत्यपः कुर्याद्यवोसीति यवानपि । गंधपुष्पैस्तु संपूज्य विश्वान्देवान्प्रतिन्यसेत्

“શં નો દેવીઃ” મંત્ર જપીને જળનું સંસ્કાર કરવું અને “યવોऽસિ” ઉચ્ચારી જૌનું પણ. પછી ગંધ-પુષ્પોથી પૂજા કરીને વિશ્વેદેવોની પ્રતિષ્ઠા કરવી।

Verse 138

विश्वेदेवास इत्याभ्यामावाह्य विकिरेद्यवान् । यवोसि धान्यराजस्त्वं वारुणो मधुमिश्रितः

“વિશ્વેદેવાસઃ…”થી શરૂ થતા બે મંત્રોથી આવાહન કરીને જૌ છાંટવા. (કહે:) “તું યવ છે—ધાન્યોનો રાજા; તું વરુણનું અર્પણ છે, મધુથી મિશ્રિત.”

Verse 140

अभ्यर्च्य गंधाद्युत्सृज्य पितृयज्ञं समारभेत् । दर्भासनादि कृत्वादौ त्रीणि पात्राणि चार्चयेत्

પ્રથમ અર્ચન કરીને ગંધાદિ ઉપચાર અલગ રાખી પિતૃયજ્ઞ આરંભ કરવો. આરંભે દર્ભાસન વગેરે ગોઠવી ત્રણ પાત્રોનું સંસ્કાર કરીને વિધિપૂર્વક અર્ચન કરવું.

Verse 141

सपवित्राणि कृत्वादौ शन्नोदेवीत्यपः क्षिपेत् । तिलोसीति तिलान्कुर्याद्गन्धपुष्पादिकं पुनः

પ્રથમ પવિત્રા તૈયાર કરીને ‘શં નો દેવીઃ’ મંત્રથી જળ છાંટવું. પછી ‘તિલોऽસિ’ મંત્રથી તલ અર્પણ કરી ફરી ગંધ, પુષ્પ વગેરે સમર્પણ કરવું.

Verse 142

पात्रं वनस्पतिमयं तथा पर्णमयं पुनः । राजतं वा प्रकुर्वीत तथा सागरसंभवम्

પાત્ર વનસ્પતિમય બનાવવું, અથવા પર્ણમય પણ બનાવી શકાય. અથવા રજતનું બનાવવું, તેમજ સમુદ્રસંભવ પદાર્થનું પણ બનાવી શકાય.

Verse 143

सौवर्णं राजतं ताम्रं पितॄणां पात्रमुच्यते । रजतस्य कथा वापि दर्शनं दानमेव च

પિતૃઓ માટે સુવર્ણ, રજત અને તામ્રનાં પાત્રો કહ્યાં છે. ખરેખર રજતની વાત કરવી, તેનું દર્શન કરવું અથવા દાન કરવું પણ પુણ્યદાયક છે.

Verse 144

राजतैर्भाजनैरेषां पितॄणां रजतान्वितैः । वार्यपि श्रद्धया दत्तमक्षयायोपकल्पते

રજતથી યુક્ત રજતપાત્રો દ્વારા પિતૃઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક અપાયેલું પાણી પણ અક્ષય પુણ્યનું કારણ બને છે.

Verse 145

अद्यापि पितृपात्रेषु पितॄणां राजतान्वितम् । शिवनेत्रोद्भवं यस्मादुत्तमं पितृवल्लभम्

આજેય પિતૃકાર્યના પાત્રોમાં ચાંદી રાખવામાં આવે છે; કારણ કે તે શિવના નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી કહેવાય છે. તેથી તે ઉત્તમ અને પિતૃઓને અત્યંત પ્રિય ગણાય છે.

Verse 146

एवं पात्राणि संकल्प्य यथालाभं विमत्सरः । या दिव्येति पितुर्नाम गोत्रे दर्भान्करे न्यसेत्

આ રીતે ઉપલબ્ધ મુજબ પાત્રો ગોઠવી, મત્સર વિના, ‘યા દિવ્યા’ મંત્ર બોલતાં પિતાનું નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારી હાથમાં દર્ભ (કુશ) રાખવો.

Verse 147

पितॄनावाहयिष्यामि तथेत्युक्तः स तैः पुनः । उशंतस्त्वा तथायन्तु ऋग्म्यामावाहयेत्पितॄन्

તે બોલ્યો—“હું પિતૃઓનું આવાહન કરીશ”; અને તેઓએ ફરી સૂચવ્યા મુજબ—“તારા પ્રત્યે પ્રસન્ન થઈ તેઓ અહીં આવે”—એવી ઋગ્મંત્રોથી પિતૃઓનું આવાહન કરવું.

Verse 148

या दिव्येत्यर्घ्यमुत्सृज्य दद्याद्गंधादिकं ततः । वस्त्रोत्तरं दर्भपूर्वं दत्वा संश्रयमादितः

‘યા દિવ્યા…’ મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને, પછી ગંધ વગેરે ઉપચાર અર્પણ કરવો. પહેલાં દર્ભ મૂકી, ઉત્તરિય વસ્ત્ર અર્પણ કરી, આરંભથી જ શ્રદ્ધાપૂર્વક આશ્રય લેવું.

Verse 149

पितृपात्रे निधायाथ न्युब्जमुत्तरतो न्यसेत् । पितृभ्यः स्थानमसीति निधाय परिवेषयेत्

પછી તેને પિતૃપાત્રમાં મૂકી ઉત્તર તરફ નિવેદન સ્થાપિત કરવું. ‘આ પિતૃઓનું સ્થાન છે’ એવો સંકલ્પ કરીને, ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક પરોસવું.

Verse 150

तत्रापि पूर्वतः कुर्यादग्निकार्यं विमत्सरः । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाहृत्य परिवेषयेत्

ત્યાં પણ મત્સર વિના પહેલાં અગ્નિસંબંધિત વિધિ કરવી. પછી બંને હાથથી અર્પણ/ભોજન લાવી યોગ્ય રીતે પરોસવું.

Verse 151

उशन्तस्त्वेति तं दर्भं पाणिभक्तं विशेषतः । गुणान्वितैश्च शाकाद्यैर्नानाभक्ष्यैस्तथैव च

“ઉશંતસ્ત્વે” (તમને પ્રિય થાઓ) એમ કહી તેમણે તે દર્ભને વિશેષ આદરથી હાથેથી અર્પણ કર્યો; સાથે ગુણયુક્ત શાકાદિ અને નાનાવિધ ભક્ષ્યો પણ આપ્યા.

Verse 152

अन्नं च सदधिक्षीरं गोघृतं शर्करान्वितं । मासं प्रीणाति वै सर्वान्पितॄनित्याह पद्मजः

દહીં અને દૂધসহ અન્ન, ગોઘૃત તથા શર્કરાયુક્ત—આ એક માસ સુધી નિશ્ચયે સર્વ પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે; એમ પદ્મજ (બ્રહ્મા) બોલ્યા.

Verse 153

द्वौ मासौ मत्स्यमांसेन त्रीन्मासान्हारिणेन तु । औरभ्रेणाथ चतुरः शाकुनेनाथ पंच वै

માછલીના માંસથી બે માસ, હરણના માંસથી ત્રણ માસ, ભેંસ/માંડ (ઔરભ્ર) ના માંસથી ચાર માસ, અને પક્ષીના માંસથી નિશ્ચયે પાંચ માસ (પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે).

Verse 154

वाराहस्य तु मांसेन षण्मासं तृप्तिरुत्तमा । सप्तलोहस्य मांसेन तथाष्टावाजकेन तु

વરાહના માંસથી છ માસ સુધી ઉત્તમ તૃપ્તિ થાય છે; સપ્તલોહ (સપ્તલોહમૃગ) ના માંસથી, તેમજ આજકના માંસથી આઠ માસ (તૃપ્તિ થાય છે).

Verse 155

पृषतस्य तु मांसेन तृप्तिर्मासान्नवैव तु । दशमासांश्च तृप्यंते वराहमहिषामिषैः

પૃષત (ચિતરાયેલ હરણ)ના માંસથી નવ માસ સુધી તૃપ્તિ રહે છે; અને વરાહ તથા મહિષના માંસથી દસ માસ સુધી તૃપ્તિ થાય છે।

Verse 156

शशकूर्मयोस्तु मांसेन मासानेकादशैव तु । संवत्सरं तु गव्येन पयसा पायसेन वा

શશક અથવા કૂર્મના માંસથી (પ્રાયશ્ચિત્તનું ફળ) અગિયાર માસ રહે છે; પરંતુ ગવ્ય—ગાયનું દૂધ અથવા પાયસ (દૂધ-ભાત)—થી તે પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી રહે છે।

Verse 157

सौकरेण तु तृप्यंते मासान्पंचदशैव तु । वार्ध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी

વરાહના માંસથી પંદર માસ સુધી તૃપ્તિ થાય છે; અને વાર্ধ્રીણસના માંસથી બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ રહે છે।

Verse 158

कालशाकेन चानंत्यं खड्गमांसेन चैव हि । यत्किंचिन्मधुना मिश्रं गोक्षीरं दधिपायसम्

કાલશાકનું શાક ભક્ષણ કરવાથી અને ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ ખાવાથી અનંત (પાપફળ) થાય છે; તેમજ મધ સાથે મિશ્રિત જે કંઈ—ગૌદૂધ અને દધિ-પાયસ—તે પણ તદ્રূপ (દોષકારક) છે।

Verse 159

दत्तमक्षयमित्याहुः पितरः पूर्वदेवताः । स्वाध्यायं श्रावयेत्पित्र्यं पुराणान्यखिलानि च

પૂર્વદેવતા પિતૃગણ કહે છે—“વિધિપૂર્વક આપેલું દાન અક્ષય છે.” તેથી પિતૃઓ માટે પિત્ર્ય સ્વાધ્યાયનું પાઠન-શ્રવણ કરાવવું અને સર્વ પુરાણોનું પણ શ્રવણ કરાવવું।

Verse 160

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । इंद्रेशसोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, સૂર્ય અને રુદ્રનાં વિવિધ સ્તવો, તેમજ ઇન્દ્ર, ઈશ અને સોમને અર્પિત સૂક્તો, અને પોતાની-પોતાની શક્તિ અનુસાર પાવમાની સ્તુતિઓ પણ (પાઠ થાય છે)।

Verse 161

बृहद्रथंतरं तत्र ज्येष्ठसामाथ रौरवं । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

ત્યાં બૃહદ્રથંતર, જ્યેષ્ઠસામ અને રૌરવ (સામ)નું; તેમજ શાંતિ-અધ્યાયનું અને મધુ-બ્રાહ્મણનું પણ પાઠ થાય છે।

Verse 162

मण्डलब्राह्मणं तद्वत्प्रीतिकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चापि तत्सर्वं समुदीरयेत्

તદ્વત્ મંડલ-બ્રાહ્મણ (વિધિ) અને જે કંઈ ફરી પ્રીતિકારક હોય—વિપ્રો માટે અને પોતાને માટે પણ—તે સર્વનું વિધિપૂર્વક ઉચ્ચારણ/પાઠ કરવો જોઈએ।

Verse 163

भारताध्ययनं कार्यं पितॄणां परमप्रियं । भुक्तवत्सु च विप्रेषु भोज्यतोयादिकं नृप

હે નૃપ! પિતૃઓને પરમ પ્રિય હોવાથી ભારત (મહાભારત)નું અધ્યયન/પાઠ કરવો જોઈએ. અને વિપ્રો ભોજન કરી લે પછી, ભોજ્ય, જળ વગેરે અર્પણ કરીને ક્રિયાનો સમાપન કરવો જોઈએ।

Verse 164

सार्ववर्णिकमन्नाद्यमानयेत्सावधारणं । समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरान्भुवि

સર્વ વર્ણોને યોગ્ય અન્નાદિ સામગ્રી સાવધાનીથી મંગાવવી જોઈએ; અને લોકો ભોજન કરી લે પછી, ભોજન કરનારાઓની આગળ જમીન પર થોડો ભાગ વિખેરીને શેષને આદરપૂર્વક અલગ રાખવું જોઈએ।

Verse 165

अग्निदग्धाश्च ये जीवा येप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यंतु तृप्ता यांतु परां गतिं

મારા કુળના જે જીવો અગ્નિથી દગ્ધ થયા છે અને જે અદગ્ધ છે, તેઓ ભૂમિ પર અર્પિત દાનથી તૃપ્ત થાઓ; અને તૃપ્ત થઈ પરમ ગતિને પામો।

Verse 166

येषां न माता न पिता न बंधुर्न चापि मित्रं न तथान्नमस्ति । तत्तॄप्तयेन्नं भुवि दत्तमेतत्पयातु योगाय यतो यतस्ते

જેનાં માતા નથી, પિતા નથી, બંધુ નથી, મિત્ર નથી, અને જેમને અન્ન પણ નથી—તેમની તૃપ્તિ માટે આ અન્ન ભૂમિ પર દત્ત છે; તેઓ જ્યાં-જ્યાં હોય ત્યાં તેમના યોગક્ષેમ માટે આ પહોંચે।

Verse 167

असंस्कृतप्रमीतानां त्यागिनां कुलभागिनां । उछिष्टभागधेयानां दर्भेषु विकिरासनं

જે સંસ્કાર વિના મરી ગયા હોય, જે ત્યાગી હોય, જે કુળાધિકારથી ભાગીદાર હોય, અને જેમનો ભાગ માત્ર ઉચ્છિષ્ટ હોય—તેમના માટે દર્ભ પર વિકિરણ (અવશેષ અન્ન છાંટવું) વિધાન છે।

Verse 168

तृप्तान्ज्ञात्वोदकं दद्यात्सकृद्विकिरणे तथा । विप्रलिप्तमहीपृष्टे गोशकृन्मूत्रवारिणा

તેઓ તૃપ્ત થયા છે એમ જાણી પછી જળ આપવું; અને વિકિરણ સમયે એકવાર છાંટવું પણ. વિપ્રો માટે લિપેલી ભૂમિ પર આ છાંટવું ગોશકૃત-ગોમૂત્રમિશ્રિત જળથી કરવું।

Verse 169

निधाय दर्भान्विधिवद्दक्षिणाग्रान्प्रयत्नतः । सर्ववर्णविधानेन पिंडांश्च पितृयज्ञवत्

વિધિ મુજબ દર્ભને દક્ષિણાગ્ર કરીને પ્રયત્નપૂર્વક ગોઠવવા; અને સર્વ વર્ણિત વિધાન અનુસાર પિતૃયજ્ઞની જેમ પિંડો પણ તૈયાર કરવા।

Verse 170

अवनेजनपूर्वं तु नामगोत्रं तु मानवः । उक्त्वा पुष्पादिकं दत्वा कृत्वा प्रत्यवनेजनं

અવનેજનવિધિ પહેલાં મનુષ્યે પોતાનું નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારવું. પછી પુષ્પાદિ અર્પણ કરીને પ્રત્યવનેજન (સમાપન સ્નાન) કરવું.

Verse 171

ज्ञात्वापसव्यं सव्येन पाणिना त्रिः प्रदक्षिणं । पितृवन्मातृकं कार्यं विधिवद्दर्भपाणिना

અપસવ્ય રીત જાણી ડાબા હાથથી ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરવી. તેમજ માતૃપક્ષનું કર્મ પણ પિતૃવત્, વિધિપૂર્વક, હાથમાં દર્ભ લઈને કરવું.

Verse 172

दीपप्रज्वालनं तद्वत्कुर्यात्पुष्पार्चनं बुधः । तथा चांतेषु चाचम्य दद्याच्चापः सकृत्सकृत्

એ જ રીતે વિદ્વાન દીપ પ્રજ્વલિત કરીને પુષ્પાર્ચન કરવું. તેમજ અંતિમ ભાગોમાં આચમન કરીને વારંવાર જળ અર્પણ કરવું.

Verse 173

तथा पुष्पाक्षतान्पश्चादक्षय्योदकमेव च । सतिलं नामगोत्रेण दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम्

પછી પુષ્પ અને અક્ષત અર્પણ કરવું તથા અક્ષય્યોદક પણ આપવું. તિલ સાથે નામ-ગોત્ર ઉચ્ચારી અર્પણ કરવું અને શક્તિ મુજબ દક્ષિણા આપવી.

Verse 174

गोभूहिरण्यवासांसि भव्यानि शयनानि च । दद्याद्यदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च

ગાય, ભૂમિ, સોનું, વસ્ત્રો અને ઉત્તમ શય્યા દાન કરવી. તેમજ જે પ્રિય કે ઇષ્ટ હોય તે પણ પોતાના અને પિતાના હિતાર્થે બ્રાહ્મણોને આપવું.

Verse 175

वित्तशाठ्येन रहितः पितृभ्यः प्रीतिमावहेत् । ततः स्वधावाचनकं विश्वेदेवेषु चोदकं

ધન વિષયે કપટ વિના પિતૃઓને પ્રસન્ન કરવો. ત્યારબાદ ‘સ્વધા’નું આવાહન-પાઠ કરીને વિશ્વેદેવોને ઉદક-તર્પણ અર્પવું.

Verse 176

दत्वाशीः प्रतिगृह्णीयाद्द्विजेभ्योपि यथा बुधः । अघोराः पितरः संतु संत्वित्युक्तः पुनर्द्विजैः

આશીર્વાદ આપ્યા પછી જ્ઞાની પુરુષે દ્વિજોથી પણ પ્રતિઆશીર્વાદ સ્વીકારવો. ફરી બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“પિતૃઓ અઘોર, એટલે કલ્યાણકારી હો; તથાસ્તુ।”

Verse 177

गोत्रं तथा वर्द्धतां तु तथेत्युक्तश्च तैः पुनः । स्वस्तिवाचनकं कुर्यात्पिंडानुद्धृत्य भक्तितः

અને તેઓ ફરી કહે—“તથાસ્તુ, તમારું ગોત્ર વધે,” ત્યારે તે ભક્તિપૂર્વક પિંડોને ઉઠાવી સ્વસ્તિવાચન કરવું.

Verse 178

उच्छेषणं तु तत्तिष्ठेद्यावद्विप्रविसर्जनम् । ततो गृहबलिं कुर्यादिति धर्मो व्यवस्थितः

બાકી રહેલું અન્ન બ્રાહ્મણ અતિથિને સન્માનપૂર્વક વિદાય આપ્યા સુધી અલગ રાખવું. ત્યારબાદ ગૃહબલી કરવી—આ જ ધર્મનો સ્થિર નિયમ છે.

Verse 179

उच्छेषणं भूमिगतमजिह्मस्याशठस्य च । दासवर्गस्य तत्पिंडं भागधेयं प्रचक्षते

જે સીધાસાદો અને કપટવિહિન હોય, તેણે જમીન પર મૂકેલું ઉચ્છિષ્ટ—એ જ ગ્રાસ દાસવર્ગનો નિયત ભાગ (ભાગધેય) કહેવાય છે.

Verse 180

पितृभिर्निर्मितं पूर्वमेतदाप्यायनं सदा । अव्रतानामपुत्राणां स्त्रीणामपि नराधिप

હે નરાધિપ! આ સદા પોષણ આપનાર વિધિ પિતૃઓએ પૂર્વે અવ્રતી, અપુત્ર અને સ્ત્રીઓ માટે પણ સ્થાપી હતી।

Verse 181

ततः स्थानाग्रतः स्थित्वा प्रतिगृह्यांबुपात्रिकां । वाजेवाजेति च जपन्कुशाग्रेण विसर्जयेत्

પછી નિર્ધારિત સ્થાનના આગળ ઊભા રહી જળપાત્ર ગ્રહણ કરે; ‘વાજે વાજે’ જપતાં કૂશાગ્રથી જળનું વિસર્જન કરવું।

Verse 182

बहिः प्रदक्षिणं कुर्यात्पदान्यष्टावनुव्रजेत् । बंधुवर्गेण सहितः पुत्रभार्यासमन्वितः

બહારથી પ્રદક્ષિણા કરી આઠ પગલાં આગળ વધે; બંધુવર્ગ સાથે, પુત્ર અને પત્ની સહિત ચાલે।

Verse 183

निवृत्य प्रणिपत्याथ प्रयुज्याग्निं स मंत्रवित् । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत नैत्यिकं बलिमेव च

પછી પાછા ફરી પ્રણામ કરે; મંત્રજ્ઞ પવિત્ર અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરે; વૈશ્વદેવ તથા નિત્ય બલિદાન પણ કરે।

Verse 184

ततस्तु वैश्वदेवांते सभृत्यसुतबांधवः । भुंजीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिषेवितं

પછી વૈશ્વદેવ પૂર્ણ થયા પછી, સેવકો, પુત્રો અને બંધુઓ સાથે—અતિથિઓની સંગતમાં—પિતૃઓને વિધિપૂર્વક અર્પણ કરવાનું સર્વ અર્પણ કરીને પછી પોતે ભોજન કરે।

Verse 185

एतच्चानुपनीतोपि कुर्यात्सर्वेषु पर्वसु । श्राद्धं साधारणं नाम सर्वकामफलप्रदम् । भार्याविरहितोप्येतत्प्रवासस्थोपि भक्तिमान्

આ શ્રાદ્ધ સર્વ પર્વદિવસોમાં કરવું જોઈએ; ઉપનયન ન થયું હોય તો પણ કરવું. તેને ‘સાધારણ શ્રાદ્ધ’ કહે છે, જે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે. પત્ની વિના હોય તો પણ, અથવા પ્રવાસમાં હોય તો પણ, ભક્તિમાન પુરુષે આ અવશ્ય કરવું.

Verse 186

शूद्रोप्यमंत्रकं कुर्यादनेन विधिना नृप । तृतीयमाभ्युदयिकं वृद्धिश्राद्धं विधीयते

હે રાજા! શૂદ્ર પણ આ વિધિ પ્રમાણે મંત્ર વિના શ્રાદ્ધ કરી શકે છે. ત્રીજો પ્રકાર ‘આભ્યોદયિક’ કહેવાય છે—સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ માટેનું વૃદ્ધિશ્રાદ્ધ વિધાન છે.

Verse 187

उत्सवानंदसंस्कारे यज्ञोद्वाहादिमंगले । मातरः प्रथमं पूज्याः पितरस्तदनंतरं

ઉત્સવ અને આનંદમય સંસ્કારોમાં—યજ્ઞ, લગ્ન વગેરે મંગલ કાર્યોમાં—પ્રથમ માતાઓની પૂજા કરવી, ત્યારબાદ પિતાઓની.

Verse 188

ततो मातामहा राजन्विश्वेदवास्तथैव च । प्रदक्षिणोपचारेण दध्यक्षतफलोदकैः

પછી, હે રાજન, માતામહને તથા તેમ જ વિશ્વેદેવોને પ્રદક્ષિણા અને દહીં, અક્ષત, ફળ તથા જળના ઉપચારોથી સન્માન કરાય છે.

Verse 189

प्राङ्मुखो निर्वपेत्पिंण्डान्पूर्वांश्चैव पुरातनान् । संपन्नमित्यभ्युदये दद्यादर्घं द्वयोर्द्वयोः

પૂર્વમુખ થઈને તે પિતૃઓને પ્રાચીન પરંપરા મુજબ પિંડ અર્પણ કરે. અભ્યुदયના શુભ સમયે ‘સંપન્નમ્’ કહી, બે-બે કરીને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું.

Verse 190

युग्मा द्विजातयः पूज्या वस्त्राकल्पांबरादिभिः । तिलकार्यं यवैः कार्यं तच्च सर्वानुपूर्वकं

યુગ્મ દ્વિજાતિઓનું વસ્ત્ર, અલંકાર, અંબર આદિથી પૂજન કરવું જોઈએ. તિલસંબંધિત કર્મ યવ (જૌ) વડે કરવું, અને આ બધું ક્રમશઃ વિધિપૂર્વક કરવું.

Verse 191

मंगल्यानि च सर्वाणि वाचयेद्द्विजपुंगवान् । एवं शूद्रोपि सामान्यं वृद्धिश्राद्धं च सर्वदा

બધાં મંગલવચનો શ્રેષ્ઠ દ્વિજ (બ્રાહ્મણ) દ્વારા પાઠ કરાવવાં જોઈએ. આ રીતે શૂદ્ર પણ હંમેશાં સામાન્ય શ્રાદ્ધ તથા વૃદ્ધિશ્રાદ્ધ (વૃદ્ધિ-પ્રસંગનું શ્રાદ્ધ) કરી શકે છે.

Verse 192

नमस्कारेण मंत्रेण कुर्याद्दानानि वै बुधः । दानं प्रधानं शूद्रस्य इत्याह भगवान्प्रभुः । दानेन सर्वकामाप्तिस्तस्य संजायते यतः

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ નમસ્કાર-મંત્ર સાથે દાન કરવું જોઈએ. ભગવાન પ્રભુએ કહ્યું છે કે શૂદ્ર માટે દાન જ મુખ્ય ધર્મ છે; કારણ કે દાનથી તેને સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ થાય છે.