Adhyaya 56

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । पुरा शर्वः स्त्रियो दृष्ट्वा युवती रूपशालिनीः । गंधर्वकिन्नराणां च मनुष्याणां च सर्वतः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—પૂર્વકালে શર્વ (શિવ) ગંધર્વ-કિન્નરોમાં તથા સર્વત્ર મનુષ્યોમાં પણ રૂપશાળી યુવતીઓને જોઈને—

Verse 2

मंत्रेण ताः समाकृष्य त्वतिदूरे विहायसि । तपोव्याजपरो देवस्तासु संगतमानसः

મંત્રથી તેમને પોતાની તરફ આકર્ષી પછી તું તેમને આકાશમાં અતિ દૂર છોડે છે; તપને માત્ર બહાનાં રૂપે ધારણ કરનાર તે દેવ તે સ્ત્રીઓમાં જ મન આસક્ત રાખે છે।

Verse 3

अतिरम्यां कुटीं कृत्वा ताभिः सह महेश्वरः । क्रीडां चकार सहसा मनोभव पराभवः

અતિ રમણીય કૂટિર બનાવી, મનોભવ (કામ)ને પરાજિત કરનાર મહેશ્વરે તેમની સાથે ત્યાં અચાનક ક્રીડા આરંભી।

Verse 4

एतस्मिन्नंतरे गौर्याश्चित्तमुद्भ्रांततां गतम् । अपश्यद्ध्यानयोगेन क्रीडंतं जगदीश्वरम्

આ દરમિયાન ગૌરીનું ચિત્ત વ્યાકુળ થઈ ભ્રમિત બન્યું; અને ધ્યાનયોગથી તેણે જગદીશ્વરને ક્રીડા કરતાં જોયા।

Verse 5

स्त्रीभिरंतर्गतं ज्ञात्वा रोषस्य वशगाभवत् । ततः क्षेमंकरी रूपा भूत्वा च प्रविवेश सा

તે સ્ત્રીઓની વચ્ચે અંદર પ્રવેશ્યા છે એમ જાણી તે ક્રોધના વશમાં પડી; પછી ક્ષેમંકરીનું રૂપ ધારણ કરીને તે પણ અંદર પ્રવેશી।

Verse 6

व्योमैकांतेतिदूरे च कामदेव समप्रभम् । वामातिमध्यगं शुभ्रं पुरुषं पुरुषोत्तमम्

આકાશના એકાંત વિસ્તારમાં, અતિ દૂર, કામદેવ સમ તેજવાળો, શુદ્ધ ઉજ્જ્વળ, મધ્યથી થોડો ડાબે સ્થિત એવો પરમ પુરુષ—પુરુષોત્તમ—તેને દર્શન થયો।

Verse 7

स्त्रीभिः सह समालिग्य प्रक्रीडंतं मुहुर्मुहुः । चुंबंतं निर्भरं देवं हरं रागप्रपीडितम्

સ્ત્રીઓ સાથે તેને આલિંગન કરીને તેઓ વારંવાર ક્રીડા કરવા લાગ્યા; રાગથી પીડિત દેવ હરનું અત્યંત ઉન્માદભર્યું ચુંબન કર્યું।

Verse 8

वृत्तं क्षेमंकरी दृष्ट्वा निपपाताग्रतस्तदा । तासां केशेषु चाकृष्य चकार चरणाहतिम्

પછી વૃત્તા અને ક્ષેમંકરીને જોઈ તે આગળથી તેમના પર તૂટી પડ્યો; તેમના વાળ પકડી પગથી પ્રહાર કર્યો।

Verse 9

त्रपया पीडितश्शर्वः पराङ्मुखमवस्थितः । केशेष्वाकृष्य रोषात्ताः पातयामास भूतले

લજ્જાથી પીડિત શર્વ મોં ફેરવી ઊભા રહ્યા; પછી ક્રોધે તેમના વાળ પકડી તેમને ધરતી પર પછાડ્યા।

Verse 10

स्त्रियः सर्वाधरां प्राप्य सहसा विकृताननाः । उमाशापप्रदग्धांगा म्लेच्छानां वशमागताः

સર્વાધરાને પ્રાપ્ત થતાં જ તે સ્ત્રીઓ અચાનક વિકૃતમુખી બની; ઉમાના શાપથી દગ્ધ અંગોવાળી થઈ મ્લેચ્છોના વશમાં ગઈ।

Verse 11

ताश्चांडालस्त्रियः ख्याता अधवा धवसंयुताः । अद्याप्युमाकृतं शापं सर्वास्ताश्च समश्नुयुः

તેઓ ‘ચાંડાલ સ્ત્રીઓ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા, અથવા ‘ધવસંયુતા’ એમ પણ કહેવાય; અને આજ સુધી તેઓ સૌ ઉમાએ કરેલો શાપ ભોગવે છે।

Verse 12

अथोमा शतधा रूपं कृत्वेशं संगता तदा । एवं प्रभावं जानीहि कामस्य सततं द्विज

પછી ઉમાએ સો રૂપ ધારણ કરીને પ્રભુ પાસે જઈ સંગત કરી. હે દ્વિજ, કામ (ઇચ્છા) ની આ નિત્ય શક્તિ જાણ.

Verse 13

ततश्चिरात्तया सार्द्धं गतः कैलासमंदिरं । अतः क्षेमंकरीं दृष्ट्वा येभिनंदंति मानवाः

પછી લાંબા સમય પછી તે તેણી સાથે કૈલાસના મંદિરમાં ગયો. તેથી ક્ષેમંકરીનું દર્શન કરીને લોકો આનંદિત થાય છે.

Verse 14

तेषां वित्तर्द्धि विभवा भवंतीह परत्र च । कुंकुमारक्तसर्वांगि कुंदेन्दुधवलानने

તેમને ધન, સમૃદ્ધિ અને વૈભવ—આ લોકમાં પણ પરલોકમાં પણ—પ્રાપ્ત થાય છે. હે કુંકુમરક્ત સર્વાંગી, હે કુંદ-ચંદ્ર સમ ધવળ મુખવાળી!

Verse 15

सर्वमंगलदे देवि क्षेमंकरि नमोस्तु ते । योगिनीसाम्यं तेनैव संमुखा विमुखापि वा

હે સર્વમંગલદાયિની દેવી, હે ક્ષેમંકરી, તમને નમસ્કાર. એ જ શક્તિથી યોગિનીઓ સમાન અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે—સમ્મુખ હોય કે વિમુખ હોય તોય.

Verse 16

दृष्ट्वा तां नाभिवंदेद्यस्तस्य युद्धे पराजयः । राजगृहेषु विद्यायां नमस्काराज्जयो भवेत्

જે તેને જોઈને વંદન નથી કરતો, તેને યુદ્ધમાં પરાજય થાય છે; પરંતુ રાજસભાઓમાં અને વિદ્યાસાધનમાં, નમસ્કારથી જ વિજય થાય છે.

Verse 17

एवं कामस्य माहात्म्यं भवो मोहवशं गतः । अयं देवासुराणां च क्षमया प्रभुतां गतः

આ રીતે કામનું મહાત્મ્ય છે—ભવ (શિવ) પણ મોહના વશમાં ગયો. અને આ પુરુષ ક્ષમાના બળે દેવો તથા અસુરો બંને પર પ્રભુત્વને પામ્યો.

Verse 18

अस्यैव सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति । रामामङ्कस्थितां रम्यां क्षमातल्पगतेन च

આ લોકમાં તેની સમાન ન પહેલાં કોઈ થઈ, ન આગળ થશે. તે રમણી રામાની ગોદમાં બિરાજે છે અને (સાથે જ) ધરતી-શય્યા પર પણ શયન કરે છે.

Verse 19

त्यक्त्वैव साधिता लोकास्सुरासुरसुदुर्लभाः । एवं वैष्णवमुख्यश्च सुरासुरगणार्चितः

માત્ર ત્યાગથી જ એવા લોક સિદ્ધ થાય છે, જે દેવો અને અસુરો માટે પણ અત્યંત દુર્લભ છે. આ રીતે વૈષ્ણવોમાં શ્રેષ્ઠ ભક્ત દેવાસુર-ગણોથી પૂજાય છે.

Verse 20

यो नो ददाति भुक्त्यग्र्यं शेषं च स्वयमश्नुते । एवमभ्यासधैर्येण दीर्घकाले सुखंगते

જે અમને ભોજનનો શ્રેષ્ઠ ભાગ આપતો નથી અને બાકી પોતે જ ખાઈ લે છે—એવો અભ્યાસ અને હઠ રાખીને દીર્ઘકાળે સુખસ્થિતિને પામે છે.

Verse 21

प्राक्संगमात्स्वभार्यां च दृष्ट्वा मां प्रददौ मुदा । द्वादशाब्दं प्रसंकल्प्य प्राग्भोगो मयि वेशितः

અમારા મિલન પહેલાં, તેણે પોતાની પત્નીને જોઈ આનંદથી મને તેને સોંપી દીધી. બાર વર્ષનો સંકલ્પ કરીને, પૂર્વભોગનો અધિકાર મારા પર લાદવામાં આવ્યો.

Verse 22

तेन तस्य गृहे नित्यं तिष्ठामि गृहरक्षणात् । तथा धात्रीफलस्यापि सदा स्वर समीहते

અતએવ ગૃહરક્ષણ માટે હું સદા તેના ઘરમાં નિવાસ કરું છું. તેમજ ધાત્રી (આમળકી)નું ફળ પણ હંમેશાં સ્વર્ગલોકની ઇચ્છા કરે છે.

Verse 23

तस्मादुक्तो मयान्येषां वैष्णवानां च वैष्णवः । पुरा ये विप्र मे भक्तास्सुरा मत्पथगामिनः

અતએવ મેં તેને અન્ય વૈષ્ણવોમાં પણ ‘વૈષ્ણવ’ તરીકે ઘોષિત કર્યો છે. હે બ્રાહ્મણ, પૂર્વકાળે જે દેવો મારા ભક્ત હતા, તેઓ મારા માર્ગે જ ચાલતા હતા.

Verse 24

तैरेव न कृतं यच्च तदनेन कृतं परम् । तस्माद्वैष्णवसर्वस्वं नाम रम्यं मया कृतम्

જે કાર્ય તેઓથી ન થયું, તે આણે પરમ રીતે સિદ્ધ કર્યું. તેથી મેં ‘વૈષ્ણવ-સર્વસ્વ’ નામે આ રમ્ય ગ્રંથ રચ્યો છે.

Verse 25

अस्य वेश्मनि तिष्ठामि मुहूर्तं न चलाम्यहम् । अतो ये चैवमद्भक्तास्तेष्वहं सुलभो द्विज

હું આ ભક્તના ઘરમાં નિવાસ કરું છું અને એક મુહૂર્ત પણ ત્યાંથી હટતો નથી. તેથી, હે દ્વિજ, આવા મારા ભક્તોને હું સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાઉં છું.

Verse 26

अस्माकं पदवीं तेभ्यो ह्यद्य दद्मि स्वकारणम् । आवयोर्विप्रसौजन्यं स्वप्नभोज्यादिकं समम्

આજે હું તેમને અમારી આ સ્થિતિનું કારણ પ્રગટ કરીશ. હે વિપ્ર, આપણાં વચ્ચેનું બ્રાહ્મણોચિત સૌજન્ય અને સ્વપ્નમાં ભોગવેલ અન્નાદિ સમાન છે—અર્થાત્ માયિક સ્વરૂપનું.

Verse 27

सायुज्यं च सखित्वं च पश्य भूदेवनांतरम् । ततो मूकादयः सर्वे स्वागता हरिमीश्वरम्

હે ભૂદેવ, દેવોમાંનો ભેદ જો—કોઈ પ્રભુ સાથે સાયુજ્ય પામે છે, કોઈ સખ્યભાવ પામે છે. ત્યાર પછી મૂક આદિ સૌએ હરિ પરમેશ્વરને સ્વાગત કર્યું.

Verse 28

गंतुकामा दिवं पुण्यास्सदाराः सपरिच्छदाः । ये च तेषां गृहाभ्याशेप्यात्मनो गृहगोधिकाः

તે પુણ્યવાનોએ સ્વર્ગે જવાની ઇચ્છાથી પત્નીઓসহ અને સર્વ પરિગ્રહসহ પ્રસ્થાન કર્યું; અને તેમના ઘરની નજીક રહેતી ગૃહ-ગોધિકાઓ પણ જાણે ઘરજન હોય તેમ તેમની સાથે ગઈ.

Verse 29

नाना कीटादयो ये च तेषामनुययुः सुराः । व्यास उवाच । एतस्मिन्नंतरे देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः

ત્યાં રહેલા નાનાવિધ કીટકાદિ પણ તેમની પાછળ ગયા; અને દેવગણ પણ અનુગામી બન્યા. વ્યાસે કહ્યું—આ જ અંતરમાં દેવો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ પણ પ્રગટ થયા.

Verse 30

प्रचक्रुः पुष्पवर्षाणि साधुसाध्वित्यनादयन् । देवदुंदुभयो नेदुर्विमानेषु वनेषु च

તેમણે પુષ્પવર્ષા વરસાવી અને ‘સાધુ! સાધુ!’ કહી જયઘોષ કર્યો. દેવદુન્દુભિઓ વિમાનોમાં અને વનોમાં પણ ગુંજી ઊઠી.

Verse 31

समारुह्य रथं स्वं स्वं हरिवीथीपुरं ययुः । तदद्भुतं समालोक्य विप्रोऽवोचज्जनार्दनम्

તેઓ પોતપોતાના રથ પર આરુઢ થઈ હરિવીથીપુર તરફ ગયા. તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ વિપ્રે જનાર્દનને કહ્યું.

Verse 32

उपदेशं च देवेश ब्रूहि मे मधुसूदन । श्रीभगवानुवाच । गच्छ स्वपितरौ तात शोकविक्लवमानसौ

“હે દેવેશ મધુસૂદન, મને ઉપદેશ આપો.” શ્રીભગવાન બોલ્યા—“વત્સ, શોકથી વ્યાકુળ મનવાળા પોતાના માતા-પિતાની પાસે જા.”

Verse 33

समाराध्य प्रयत्नेन मद्गृहं प्राप्स्यसेऽचिरात् । पितृमातृसमा देवा न तिष्ठंति सुरालये

પ્રયત્નપૂર્વક મારી આરાધના કર; તું ટૂંક સમયમાં મારા ધામને પ્રાપ્ત કરશ. દેવો પિતા-માતા સમાન છે; તેઓ માત્ર સ્વર્ગમાં જ સ્થિર રહેતા નથી.

Verse 34

याभ्यां सुगर्हितं देहं शिशुत्वे पालितं सदा । अज्ञानदोषसहितं प्रपुष्टं चापि वर्धितम्

જેઓ બે જણાએ આ નિંદનીય દેહને પણ બાળપણમાં સદા પાળ્યો; અજ્ઞાનજન્ય દોષો સહિત પણ તેને પોષી ને વધાર્યો.

Verse 35

याभ्यां तयोस्समं नास्ति त्रैलोक्ये सचराचरे । ततो देवगणास्सर्वे पंचभिस्तैर्मुदान्विताः

ચર-અચર સહિત ત્રિલોકમાં તે બેના સમાન કોઈ નથી. તેથી તે પાંચના કારણે સર્વ દેવગણ આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા.

Verse 36

माधवं संस्तुवंतश्च गतास्ते हरिमंदिरम् । खचितां च पुरीं रम्यां विश्वकर्मविनिर्मिताम्

માધવની સ્તુતિ કરતા તેઓ હરિના મંદિરે ગયા—વિશ્વકર્માએ રચેલી, રત્નખચિત એવી રમણીય પુરીમાં.

Verse 37

रत्नाढ्यामिष्टसंपूर्णां कल्पवृक्षादिभिर्युताम् । शातकुम्भमयैर्गेहैस्सर्वरत्नैस्सकर्बुराम्

એ નગરી રત્નોથી સમૃદ્ધ, સ્વાદિષ્ટ ભોજનથી પરિપૂર્ણ અને કલ્પવૃક્ષાદિથી અલંકૃત હતી. તેના ગૃહો શુદ્ધ સુવર્ણમય હતા અને સર્વ પ્રકારના રત્નોથી વિચિત્ર શોભા ધરાવતી હતી.

Verse 38

वज्रवैडूर्यसोपानां स्वर्णदीतोयसंयुताम् । गीतवाद्यादिसंपूर्णां सर्वदुर्गसमाकुलाम्

તેમાં વજ્ર અને વૈડૂર્યમણિના સોપાન હતા અને સુવર્ણજળની ધારાઓ જોડાયેલી હતી. તે ગીત-વાદ્યાદિથી પરિપૂર્ણ હતી તથા સર્વ પ્રકારના દુર્ગો અને દુર્ગમ માર્ગોથી ઘેરાયેલી હતી.

Verse 39

कोकिलालापबहुलां सिद्धगंधर्वसेविताम् । रूपाढ्यैः सुजनैः पूर्णां प्रयांतीमिव खे पुरीम्

એ નગરી કોયલોના મધુર કલરવથી ભરપૂર, સિદ્ધો અને ગંધર્વોથી સેવિત, તથા રૂપવાન અને સુજનોથી પરિપૂર્ણ હતી—જાણે આકાશમાં ગતિ કરતી દિવ્ય પુરી હોય તેમ લાગી હતી.

Verse 40

ततः स्थित्वाऽच्युताः सर्वे सर्वलोकोर्ध्वतो भृशम् । द्विजोपि पितरौ गत्वा समाराध्य प्रयत्नतः

પછી અચ્યુતભક્ત એવા બધા સ્થિર રહી સર્વ લોકોથી ઘણાં ઉપર ઉન્નત થયા. એ જ રીતે તે દ્વિજ પણ પિતૃઓ પાસે જઈ, પ્રયત્નપૂર્વક તેમની વિધિવત આરાધના કરવા લાગ્યો.

Verse 41

अचिरेणैव कालेन सकुटुंबो हरिं ययौ । पंचाख्यानमिदं पुण्यं मया ते समुदाहृतम्

અલ્પ સમયમાં જ તે કુટુંબসহ હરિને પ્રાપ્ત થયો. આ પવિત્ર પંચાખ્યાન મેં તને આ રીતે કહી સંભળાવ્યું છે.

Verse 42

यः पठेच्छृणुयाद्वापि तस्य नास्तीह दुर्गतिः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्न लिप्येत कदाचन

જે આનું પઠન કરે અથવા માત્ર શ્રવણ પણ કરે, તેને અહીં કદી દુર્ગતિ થતી નથી; બ્રહ્મહત્યાદિ પાપો તેને ક્યારેય લિપ્ત કરતા નથી.

Verse 43

गवां कोटिप्रदानेन यत्फलं लभते नरः । तत्फलं समवाप्नोति पंचाख्यानावगाहनात्

કરોડ ગાયોનું દાન કરવાથી મનુષ્યને જે પુણ્યફળ મળે છે, તે જ ફળ ‘પંચાખ્યાન’માં અવગાહન કરવાથી તે સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 44

स्नानेन पुष्करे नित्यं भागीरथ्यां च सर्वदा । यत्फलं तदवाप्नोति सकृच्छ्रवणगोचरात्

પુષ્કરમાં નિત્ય સ્નાન અને ભાગીરથી (ગંગા)માં સદા સ્નાનથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ આ કથા એકવાર સાંભળવાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

दुःस्वप्नं नाशयेत्क्षिप्रं तथारोग्यं प्रयच्छति । लक्ष्म्यारोग्यकरं चैव तस्माच्छ्रोतव्यमेव हि

આ દુઃસ્વપ્નોને ઝડપથી નાશ કરે છે અને આરોગ્ય આપે છે; લક્ષ્મી તથા આરોગ્ય આપનારું હોવાથી, તેથી આ અવશ્ય સાંભળવું જોઈએ.

Verse 56

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे पंचाख्यानंनाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘પંચાખ્યાન’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.