Adhyaya 53

Verse 1

द्विज उवाच । तुलाधारस्य चरितं प्रभावमतुलं प्रभो । वक्तुमर्हस्यशेषेण यदि मय्यस्त्यनुग्रहः

દ્વિજ બોલ્યો— હે પ્રભો! જો મારે ઉપર તમારો અનુગ્રહ હોય, તો કૃપા કરીને તુલાધારનું ચરિત્ર, તેની અતુલ પ્રભાવ-મહિમા સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવો.

Verse 2

श्रीभगवानुवाच । सत्यभावादलोभाच्च दद्याद्यो वै त्वमत्सरात् । नित्यं यज्ञशतं तस्य सुनिष्पन्नं सुदक्षिणम्

શ્રીભગવાને કહ્યું—જે સત્યભાવથી, લોભરહિત અને મત્સરરહિત થઈને નિત્ય દાન આપે છે, તેનું દાન યોગ્ય દક્ષિણાસહ સુસંપન્ન સો યજ્ઞો સમાન માનવામાં આવે છે।

Verse 3

सत्येनोदयते सूरो वाति वातस्तथैव च । न लंघयेत्समुद्रस्तु वेलां कूर्मो धरां तथा

સત્યથી સૂર્ય ઉદય પામે છે અને સત્યથી જ પવન વહે છે; સમુદ્ર પોતાની કિનારાની મર્યાદા લાંઘતો નથી અને કૂર્મ પણ ધરાને ત્યજતો નથી।

Verse 4

सत्येन लोकास्तिष्ठंति सर्वे च वसुधाधराः । सत्याद्भ्रष्टोथ यः सत्वोप्यधोवासी भवेद्ध्रुवम्

સત્યથી જ સર્વ લોક સ્થિર રહે છે અને વસુધાધર પણ અડગ રહે છે; પરંતુ જે સત્યથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે સત્ત્વવાન હોવા છતાં નિશ્ચયે અધોલોકવાસી બને છે।

Verse 5

सत्यवाचिरतोथस्तु सत्यकार्यरतः सदा । सशरीरेण स्वर्लोकमागत्याच्युततां व्रजेत्

જે સત્યવચનમાં રમે છે અને સદા સત્યકાર્યમાં તત્પર રહે છે, તે આ જ શરીર સાથે સ્વર્ગલોકને પામી અચ્યુત પદ—અવિનાશી અવસ્થા—પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 6

सत्येन मुनयः सर्वे मां च गत्वा स्थिरं गताः । सत्याद्युधिष्ठिरो राजा सशरीरो दिवं गतः

સત્યથી સર્વ મુનિઓ મને પ્રાપ્તિ કરીને સ્થિર ગતિને પામ્યા; અને સત્યથી જ રાજા યુધિષ્ઠિર પણ શરીર સહિત સ્વર્ગે ગયો।

Verse 7

सर्वशत्रुगणं जित्वा लोको धर्मेण पालितः । अकरोच्च मखं शुद्धं राजसूयं सुदुर्लभम्

સર્વ શત્રુસમૂહને જીત્યા પછી તેણે ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું પાલન કર્યું; ત્યારબાદ તેણે શુદ્ધ અને અતિ દુર્લભ રાજસૂય યજ્ઞ સંપન્ન કર્યો।

Verse 8

चतुरशीतिसहस्राणि ब्राह्मणानां च नित्यशः । भोजयेद्रुक्मपात्रेषु राजोपकरणेषु च

દરરોજ ચોર્યાસી હજાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; સોનાના પાત્રોમાં અને રાજોપકરણો સાથે તેમની સેવા કરવી।

Verse 9

भोजयित्वोपकरणांस्तेभ्यो दत्वा विसर्जयेत् । यदभीष्टं द्विजातीनामतोन्यद्दापयेद्धनम्

તેમને ભોજન કરાવી જરૂરી ઉપકરણો આપી સન્માનપૂર્વક વિદાય કરવી; પછી દ્વિજોની ઇચ્છા મુજબ વધારાનું ધન પણ દાન કરવું।

Verse 10

अदरिद्रं ततो ज्ञात्वा द्विजव्यूहं परित्यजेत् । तथैव स्नातकानां तु सहस्राणि तु षोडश । नित्यं संभोजयेद्राजा सत्येनैव विमत्सरः

પછી બ્રાહ્મણોમાં કોણ દરિદ્ર નથી તે જાણી, માત્ર ભીડરૂપ દ્વિજસમૂહને અલગ રાખવો; તેમજ સત્યનિષ્ઠ અને મત્સરરહિત રાજાએ દરરોજ સોળ હજાર સ્નાતકોને ભોજન કરાવવું।

Verse 11

अतिष्ठंत गृहे पूर्वं चिरं तस्य जिगीषया । जितं तेन जगत्सर्वं प्राणानुग्रहकारणात्

પૂર્વે તે વિજયની ઇચ્છાથી લાંબા સમય સુધી પોતાના ગૃહમાં રહ્યો; પ્રાણીઓની કૃપા અને સદ્ભાવ પ્રાપ્ત થવાને કારણે તેણે સમગ્ર જગત જીત્યું।

Verse 12

सत्येन चासुरो राजा बलिरिंद्रो भविष्यति । पातालस्थस्य तस्यैव भूयस्तिष्ठामि वेश्मनि

સત્યના બળે અસુરરાજ બલિ ઇન્દ્રપદને પામશે; અને પાતાળમાં વસતા એ જ બલિના ગૃહમાં હું ફરી નિવાસ કરીશ।

Verse 13

निरंतरं च तिष्ठामि स्वांते पुण्यैककर्मणः । यद्वा पुरा मया बद्धो दैत्ययोनेर्विमोक्षणात्

જે માત્ર પુણ્યકર્મમાં રત છે તેના હૃદયમાં હું સતત નિવાસ કરું છું; અથવા પ્રાચીનકાળે દૈત્યવંશમાં જન્મેલા એકના મુક્તિ માટે હું પ્રતિજ્ઞાથી બંધાયો હતો।

Verse 14

तलं चैवामरत्वं हि शक्रत्वं प्रददाम्यहम् । हरिश्चंद्रो नृपस्सत्यात्सवाहनपरिच्छदः

હું તને તલલોકનું રાજ્ય, અમરત્વ અને શક્રત્વ (ઇન્દ્રપદ) અર્પણ કરીશ; અને સત્યના કારણે રાજા હરિશ્ચંદ્ર વાહન તથા રાજચિહ્નો સહિત સન્માનિત થશે।

Verse 15

स्वशरीरेण शुद्धेन सत्यलोके प्रतिष्ठितः । राजानो बहवश्चान्ये ये च सिद्धा महर्षयः

પોતાના શુદ્ધ શરીર સાથે તે સત્યલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થયો; ત્યાં અનેક રાજાઓ અને અન્ય પણ—સિદ્ધજન તથા મહર્ષિઓ—વિદ્યમાન છે।

Verse 16

ज्ञानिनो यतयश्चैव सर्वे सत्येऽच्युताऽभवन् । तस्मात्सत्यरतो लोके संसारोद्धरणक्षमः

જ્ઞાની અને યતિ—બધા સત્યના બળે અચ્યૂત, અડગ બન્યા; તેથી આ લોકમાં સત્યમાં રત વ્યક્તિ સંસારબંધનથી ઉદ્ધાર કરવા સમર્થ છે।

Verse 17

तुलाधारो महात्मा वै सत्यवाक्ये प्रतिष्ठितः । लोके तत्सदृशो नास्ति सत्यवाक्यस्य कारणात्

તુલાધાર ખરેખર મહાત્મા છે, સત્યવચનમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત. જગતમાં તેના સમાન કોઈ નથી—સત્ય બોલવાની નિષ્ઠાના કારણે.

Verse 18

अश्वमेधसहस्रेण सत्यं तु तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞો સામે તુલામાં સત્યને તોળીએ તો સત્ય જ ભારે ઠરે; ખરેખર સત્ય હજારો અશ્વમેધોથી પણ વિશેષ છે.

Verse 19

सर्वं सत्याद्भवेत्साध्यं सत्यो हि दुरतिक्रमः । सत्यवाक्येन सा धेनुर्बहुला स्वर्गगामिनी

સત્યથી સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે, કારણ કે સત્યનું ઉલ્લંઘન કરવું કઠિન છે. સત્યવચનથી જ તે બહુલા ધેનુ સ્વર્ગગામિની બની.

Verse 20

सर्वं राष्ट्रं समाधाय पुनरावृत्तिदुर्लभा । तथायं सर्वदा साक्षी मृषा नास्ति कदाचन

સમગ્ર રાજ્યને સુવ્યવસ્થિત કરીને, એવો અવસર ફરી મળવો દુર્લભ છે. આ સદા સાક્ષી છે; એની સામે કદી પણ મિથ્યા રહેતી નથી.

Verse 21

बह्वर्घमल्पमर्घं च क्रयविक्रयणे सुधीः । सत्यवाक्यं प्रशस्तं च विशेषात्साक्षिणो भवेत्

ખરીદ-વેચાણના વ્યવહારમાં—ભાવ ઊંચો હોય કે નીચો—સુધી પુરુષે વિશેષ કરીને સત્યવચનવાળો, પ્રશંસનીય સાક્ષી બનવું જોઈએ.

Verse 22

साक्षिणः सत्यमुक्त्वा च अक्षयं स्वर्गमाययुः । वावदूकः सभां प्राप्य सत्यं वदति वाक्पतिः

સાક્ષીઓએ સત્ય બોલીને અક્ષય સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. અને વાવદૂક સભામાં પહોંચી સત્ય જ કહે છે—તે વાણીનો સ્વામી છે.

Verse 23

स याति ब्रह्मणो गेहं यज्ञैरन्यैश्च दुर्लभम् । सभायां यो वदेत्सत्यमश्वमेधफलं लभेत्

તે બ્રહ્માના ધામને પ્રાપ્ત કરે છે, જે અન્ય યજ્ઞોથી પણ દુર્લભ છે. અને જે સભામાં સત્ય બોલે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

Verse 24

लोभाद्द्वेषान्मृषोक्त्वा च रौरवं नरकं व्रजेत् । सर्वसाक्षी तुलाधारो जनानां शूर एव च

લોભ અને દ્વેષથી પ્રેરાઈને ખોટું બોલનાર રૌરવ નરકમાં જાય છે. તે સર્વસાક્ષી, ન્યાયની તુલાનો ધારક અને લોકોમાં વીર છે.

Verse 25

विशेषाल्लोभसंत्यागान्नाके निर्जरतां व्रजेत् । कश्चिच्छूद्रो महाभागो न लोभे वर्तते क्वचित्

વિશેષરૂપે લોભનો ત્યાગ કરવાથી સ્વર્ગમાં અમરત્વની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થાય છે. ક્યારેક જ કોઈ મહાભાગ્યશાળી શૂદ્ર એવો હોય છે કે જે કદી લોભમાં પ્રવર્તતો નથી.

Verse 26

वृत्तिश्शाकेन दुःखेन तथा शिलोंछतो भृशम् । जर्जरं वस्त्रयुग्मं च करौ पात्रे च सर्वदा

તેની જીવિકા દુઃખપૂર્વક માત્ર શાકથી ચાલતી હતી, અને શિલોંછવ્રતીની જેમ તે બહુ કષ્ટે પડેલા ધાન્યકણો વીણતો હતો. તેની પાસે જર્જર વસ્ત્રોની એક જોડી હતી અને હાથમાં સદા ભિક્ષાપાત્ર રહેતું હતું.

Verse 27

सदापि लाभविरहो न परस्वं गृहीतवान् । तस्य जिज्ञासयैवाहं गृहीत्वा वस्त्रयुग्मकम्

સદા લાભથી વંચિત હોવા છતાં તેણે કદી પરધન લીધું નથી. તેની પરીક્ષા અને જિજ્ઞાસા માટે મેં જાતે જ એક જોડ વસ્ત્રો લઈ લીધાં.

Verse 28

अवकोटे नदीतीरे स्थितस्संस्थाप्य सादरम् । स दृष्ट्वा वस्त्रयुग्मं तन्न लोभे कुरते मनः

અવકોટમાં નદીકાંઠે આદરપૂર્વક સ્થિર રહી તેણે તે વસ્ત્રયુગ્મ જોયું; છતાં તેનું મન તેમાં લોભ તરફ વળ્યું નહીં.

Verse 29

इतरस्य परिज्ञाय तत्क्षांत्या स्वगृहं ययौ । ततो विचिंतयित्वा तु हृदा स्वल्पमिति द्विज

બીજાની સ્થિતિ જાણી તેણે ક્ષમા કરીને પોતાના ઘરે ગયો. પછી હૃદયમાં વિચાર કરી કહ્યું—“હે દ્વિજ, આ તો નાની વાત છે.”

Verse 30

उदुंबरं हेमगर्भं मया तत्रैव पातितम् । किंकरे च नदीतीरे विकोणे जनवर्जिते

ત્યાં જ મેં સ્વર્ણગર્ભ (નિધિ) ધરાવતું ઉદુંબર વૃક્ષ પાડી દીધું—કિંકરા નદીના કાંઠે, એકાંત વળાંકમાં, જનવિહોણા સ્થાને.

Verse 31

तस्य यातस्य देशे तु दृष्टं तेन तदद्भुतम् । अलं विधानमेतत्तु कृत्रिमं चोपलक्ष्यते

તે જ્યારે તે પ્રદેશમાં ગયો ત્યારે તેણે ત્યાં તે અદ્ભુત વસ્તુ જોઈ. છતાં આ વ્યવસ્થા તેને માત્ર કૃત્રિમ યુક્તિ જેવી જ લાગી.

Verse 32

ग्रहणे वाधुना चास्य अलोभं नष्टमेव मे । अस्यैव रक्षणे कष्टमहंकारपदं त्विदम्

આને ગ્રહણ કરતાં અને અત્યારે પણ મારી અલોભતા નષ્ટ થઈ ગઈ છે. આ જ વસ્તુનું રક્ષણ કરવું કષ્ટદાયક છે—આ ખરેખર અહંકારનું પદ છે.

Verse 33

यतो लोभस्ततो लाभो लाभाल्लोभः प्रवर्तते । लोभग्रस्तस्य पुंसश्च शाश्वतो निरयो भवेत्

જ્યાં લોભ છે ત્યાં લાભ ઊપજે છે; લાભથી ફરી લોભ વધે છે. લોભગ્રસ્ત પુરુષને શાશ્વત નરક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 34

यदि नो विगुणं वित्तं यदा वेश्मनि तिष्ठति । तदा मे दारपुत्राणामुन्मादो ह्युपपद्यते

જ્યારે અધર્મથી મેળવેલું દૂષિત ધન આપણા ઘરમાં રહે છે, ત્યારે મારી પત્ની અને પુત્રોને ઉન્માદ તથા ક્લેશ થાય છે.

Verse 35

उन्मादात्कामसंजात विकारान्मतिविभ्रमः । भ्रमान्मोहोप्यहंकारः क्रोधलोभावतः परं

ઉન્માદથી કામજન્ય વિકારો ઊપજે છે; તે વિકારોથી બુદ્ધિભ્રમ થાય છે. ભ્રમથી મોહ, મોહથી અહંકાર; અને આગળ ક્રોધ તથા લોભ વધે છે.

Verse 36

एषां प्रचुरभावाच्च तपः क्षयं गमिष्यति । क्षीणे तपसि वर्तंते पंकाश्चित्तप्रमोहकाः

આનો અતિપ્રાબલ્ય થવાથી તપનો ક્ષય થશે. તપ ક્ષીણ થતાં મનને મોહમાં નાખનાર કાદવસમાન મલિનતાઓ વ્યાપે છે.

Verse 37

तैश्च शृंखलयोगैश्च बद्धो नैवोद्धृतिं व्रजेत् । एतद्विमृश्य शूद्रोऽसौ परित्यज्य गृहं गतः

એ જ શૃંખલાઓ અને આસક્તિના બંધનમાં બંધાયેલો હોય તો તે કદી મુક્તિ પામે નહીં. આ વિચાર કરીને તે શૂદ્રે ઘર ત્યજી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 38

स्वस्था देवा मुदा तत्र साधुसाध्विति चाब्रुवन् । निर्ग्रंथिरूपमादाय तस्यांतिक गृहं तथा

ત્યાં દેવતાઓ નિશ્ચિંત થઈ આનંદથી બોલ્યા—“સાધુ! સાધુ!” પછી તેઓ નિર્ગ્રંથ તપસ્વીનું રૂપ ધારણ કરીને તેની નજીકના એક ઘેર ગયા.

Verse 39

गत्वाहं दैवसंवादमवदं भूतवर्तनम् । ततोभ्यासप्रसंगाच्च जनानां च परिप्लवात्

ત્યાં જઈને મેં દૈવી સંવાદ કહ્યો અને જે બન્યું તેનું વર્ણન કર્યું. પછી વારંવાર ચર્ચા ચાલતાં અને લોકો ગભરાઈ ગૂંચવાતા વાત આગળ વધતી ગઈ.

Verse 40

तस्य योषा तदागत्य पप्रच्छ दैवकारणम् । ततोहमवदं तस्य यद्वा चेतोगतं द्रुतम्

પછી તેની પત્ની આવી અને તે દૈવી કારણ વિશે પૂછ્યું. ત્યારે મારા મનમાં જે તરત ઊભરાયું તે મેં ઝડપથી તેને કહી દીધું.

Verse 41

निभृतोथ निनादस्य कारणं कथितं मया । हृद्गतं पतिना तेद्य विधिना दत्तमज्ञवत्

હે શુભે, તે મંદ નાદનું કારણ મેં તને કહી દીધું છે. આજે તારા પતિએ જાણે અજાણતાં, વિધિના વિધાનથી, તારા હૃદયમાં વસે એવું દાન તને આપ્યું છે.

Verse 42

परित्यक्तं महाभागे पुनर्नास्तीह ते वसु । यावज्जीवति दौर्विध्यं तस्य भोक्ता न संशयः

હે મહાભાગે! તું જે ધન ત્યજી દીધું છે, તે અહીં ફરી તારો નથી. જેટલા સમય સુધી તે અયોગ્ય દુર્ભાગ્યવાળો જીવિત છે, તેટલા સમય સુધી તે જ તેને ભોગવશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 43

गच्छ मातर्गृहं शून्यमलब्धं तत्प्रपृच्छतम् । श्रुत्वा तद्वै शिवं सा च वचनं पत्युरंतिके

“માતાના ઘેર જા; જો તે ખાલી મળે અને ત્યાં કંઈ પણ પ્રાપ્ત ન થાય, તો તેને એ વિષે પૂછ.” એવા ખરેખર શિવમય (મંગલ) વચન સાંભળી તેણે પતિની પાસે જ કહ્યું.

Verse 44

गत्वा प्रोवाच दुर्वृत्तं तच्छ्रुत्वा विस्मयं गतः । स विचिंत्य तया सार्धमागतोसौ ममांतिकम्

ત્યાં જઈ તેણે દુષ્ટ વર્તનની વાત કહી; તે સાંભળીને તે આશ્ચર્યચકિત થયો. પછી વિચાર કરીને તે તેણી સાથે મારી પાસે આવ્યો.

Verse 45

निभृतं मामुवाचेदं क्षपणत्वं च कीर्तय । क्षपणक उवाच । चाक्षुषं चिरसंशुद्धं हेलया तृणवत्कथम्

તે એકાંતમાં મને બોલ્યો—“ક્ષપણકત્વની સ્થિતિ પણ વર્ણવો.” ક્ષપણક બોલ્યો—“દીર્ઘકાળથી શુદ્ધ થયેલા ચાક્ષુષ યુગને અવહેલનાથી તૃણ સમાન કેવી રીતે ગણાય?”

Verse 46

त्वया त्यक्तं यतस्तात नास्ति भाग्यमकंटकम् । ऐश्वर्यमतुलं शौर्यं शीर्यते भावुकं पुनः

હે તાત! તું તેને ત્યજી દીધું છે, તેથી કાંટાવિહિન (નિર્વિઘ્ન) ભાગ્ય ક્યાંય નથી. અતુલ ઐશ્વર્ય અને શૌર્ય પણ અતિભાવુકમાં ફરી ક્ષીણ થઈ જાય છે.

Verse 47

स्वबंधूनां महद्दुःखमाजन्ममरणांतिकम् । द्रक्ष्यसे चात्मना नित्यं मृतानां या गतिर्ध्रुवम्

તું પોતાના જ બંધુઓનું મહાદુઃખ જન્મથી મૃત્યુના અંત સુધી જોશે; અને મૃતકોને પ્રાપ્ત થતી ધ્રુવ, નિશ્ચિત ગતિને તું પોતે નિત્ય પ્રત્યક્ષ નિહાળશે।

Verse 48

तस्मात्तद्गृह्यतां तूर्णं भुंक्ष्व भोग्यमकंटकम् । ऐश्वर्यमतुलं शौर्यं लोकानां विस्मयं वरम्

અતએવ તેને તત્કાળ ગ્રહણ કર; નિર્વિઘ્ન ભોગ્ય સુખો ભોગવ—અતુલ ઐશ્વર્ય અને શૌર્ય, જે સર્વ લોકોમાં પરમ વિસ્મયરૂપ શ્રેષ્ઠ વર છે।

Verse 49

शूद्र उवाच । न मे वित्ते स्पृहा चास्ति धनं संसार वागुरा । तद्विधौ पतितो मर्त्यो न पुनर्मोक्षकं व्रजेत्

શૂદ્ર બોલ્યો—મને ધન પ્રત્યે કોઈ લાલસા નથી. ધન સંસારનું ફાંસ છે. જે મર્ત્ય તેના જાળમાં પડે, તે ફરી મોક્ષમાર્ગે જઈ શકતો નથી।

Verse 50

शृणु वित्तस्य यद्दोषमिहलोके परत्र च । भयं चोराच्च ज्ञातिभ्यो राजभ्यस्तत्करादपि

ધનનો દોષ સાંભળ—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ: તે ભય ઉપજાવે છે—ચોરોથી, પોતાના સગાંથી, રાજાઓથી અને તેમના કર્મચારીઓથી પણ।

Verse 51

सर्वे जिघांसवो मर्त्याः पशुमत्स्यविविष्किराः । तथा धनवतां नित्यं कथमर्थास्सुखावहाः

બધા મર્ત્યો હિંસાપ્રવૃત્ત છે—પશુ, માછલી અને પક્ષીઓનો વધ કરે છે. તો ધનવાન માટે ધન કેવી રીતે નિત્ય સાચે સુખદાયક બની શકે?

Verse 52

प्राणस्यांतकरो ह्यर्थस्साधको दुरितस्य च । कालादीनां प्रियं गेहं निदानं दुर्गतेः परम्

ધન ખરેખર પ્રાણનો અંત કરનારું અને પાપને વધારનારું છે. તે કાળ આદિનું પ્રિય નિવાસસ્થાન છે અને દુર્ગતિનું પરમ કારણ છે.

Verse 53

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे शूद्रस्यालोभाख्यानं नाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના પ્રથમ સૃષ્ટિખંડમાં ‘શૂદ્રસ્ય અલોભાખ્યાન’ નામનો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 54

धनेन तु विहीनस्य पुत्रदारोज्झितस्य च । कथं मित्रं कथं धर्मं दीनानां जन्मनः कथं

જે ધનથી વિહોણો છે અને પુત્ર-દારા દ્વારા ત્યજાયેલો છે—તેને મિત્ર ક્યાંથી મળે, ધર્મ ક્યાંથી રહે? દીન માટે જન્મ પણ શેનો?

Verse 55

सत्वादिक्रतुकार्यं च पुष्करिण्युपकारकं । दानं नाकस्य सोपानं निःस्वस्य च न सिद्ध्यति

દાન સત્ત્વકર્મો અને યજ્ઞાદિ કૃત્યોને પોષે છે તથા પુષ્કરિણી વગેરેના ઉપકારમાં લાગે છે. દાન સ્વર્ગનું સોપાન છે; પરંતુ નિઃસ્વ માટે તે સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 56

व्रतकार्यस्य रक्षा च धर्मादिश्रवणं भृशम् । पितृयज्ञादितीर्थं च निर्वित्तस्य न सिद्ध्यति

નિર્વિત્ત માટે વ્રતકાર્યની રક્ષા, ધર્માદિનું વિશેષ શ્રવણ, પિતૃયજ્ઞાદિ કૃત્યો અને તીર્થસેવન—કશુંય સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 57

तथा रोगप्रतीकारः पथ्यमौषधसंचयं । रक्षणं विग्रहश्चैव शत्रूणां विजयो ध्रुवम्

એ જ રીતે રોગનો પ્રતિકાર પથ્ય ઔષધોના સંચયથી થાય છે; રક્ષણ પણ થાય છે અને સંઘર્ષ પણ—જેનાથી શત્રુઓ પર વિજય નિશ્ચિત થાય છે।

Verse 58

स्त्रीणां च जन्मना वार्ता वसुयोगेन लभ्यते । भूतभव्यप्रवृत्तानां सुकृतं दुष्कृतं च यत्

સ્ત્રીઓના જન્મનો વર્ણન વસુયોગથી પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ ભૂત-ભવિષ્યમાં પ્રવર્તન કરનારાઓનું પુણ્ય અને પાપ પણ જાણવામાં આવે છે।

Verse 59

तस्माद्बहुधनं यस्य तस्य भोग्यं यदृच्छया । स्वर्गं वितरणादेव लप्स्यसे ह्यचिरादितः

અતએવ જેના પાસે બહુ ધન હોય તેણે ભોગ માત્ર યદૃચ્છાએ મળ્યું તેટલું જ કરવું; દાનથી તું નિશ્ચયે જલ્દી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 60

शूद्र उवाच । अकामाच्च व्रतं सर्वमक्रोधात्तीर्थसेवनम् । दया जप्यसमा शुद्धं संतोषो धनमेव च

શૂદ્રે કહ્યું—નિષ્કામતાથી જ સર્વ વ્રતો સિદ્ધ થાય છે; ક્રોધરહિતતાથી જ તીર્થસેવા સિદ્ધ થાય છે. દયા જપ સમાન છે; શુદ્ધતા જ સાચું શૌચ છે; અને સંતોષ જ ધન છે।

Verse 61

अहिंसा परमा सिद्धिः शिलोंछवृत्तिरुत्तमा । शाकाहारः सुधातुल्य उपवासः परंतप

અહિંસા પરમ સિદ્ધિ છે; શિલોંછ-વૃત્તિ ઉત્તમ છે. શાકાહાર અમૃત સમાન છે, અને ઉપવાસ—હે પરંતપ—શ્રેષ્ઠ તપ છે।

Verse 62

संतोषो मे महाभोग्यं महादानं वराटकम् । मातृवत्परदाराश्च परद्रव्याणि लोष्ठवत्

સંતોષ જ મારો પરમ ભોગ છે; કૌડી જેટલું દાન જ મારું મહાદાન છે. પરની પત્નીઓ મને માતા સમાન છે અને પરનું ધન માટીના ઢેલાં સમાન છે.

Verse 63

परदारा भुजंगाभाः सर्वयज्ञ इदं मम । तस्मादेनं न गृह्णामि सत्यं सत्यं गुणाकर

પરની પત્ની મને સર્પ સમાન લાગે છે; સર્વ યજ્ઞોમાં આ જ મારું વ્રત છે. તેથી હું તેને સ્વીકારતો નથી—સત્ય, સત્ય, હે ગુણાકર.

Verse 64

प्रक्षालनाद्धि पंकस्य दूरादस्पर्शनं वरं । इत्युक्ते तु नरश्रेष्ठ पुष्पवर्षं पपात ह

કાદવ ધોવા કરતાં દૂરથી જ તેને ન સ્પર્શવું શ્રેયસ્કર છે. એવું કહેવાતાં, હે નરશ્રેષ્ઠ, પુષ્પવર્ષા વરસી.

Verse 65

मूर्ध्रिदेशे तनौ तस्य सर्वदेवेरितं द्विज । देवदुंदुभयो नेदुर्नृत्यंत्यप्सरसां गणाः

હે દ્વિજ, તેના મસ્તક પ્રદેશે—સર્વ દેવોની પ્રેરણાથી—દેવદુંદુભિઓ ગુંજ્યાં અને અપ્સરાઓના ગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યા.

Verse 66

जगुर्गंधर्वपतयो विमानं चापतद्दिवः । ऊचुर्देवगणास्तत्र विमानमिदमारुह

ગંધર્વોના અધિપતિઓ ગાવા લાગ્યા અને આકાશમાંથી એક દિવ્ય વિમાન ઉતર્યું. ત્યાં દેવગણોએ કહ્યું—“આ વિમાનમાં આરોહણ કર.”

Verse 67

सत्यलोकं समासाद्य भुंक्ष्व भोग्यं महेंद्रवत् । संख्या तेनापि वर्तेत भोग्यकालस्य धार्मिक

સત્યલોકને પ્રાપ્ત કરીને મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) સમાન ભોગ્ય સુખોનો ઉપભોગ કર. હે ધાર્મિક, ભોગકાળની અવધિનો હિસાબ તે પણ રાખે છે.

Verse 68

इत्युक्तेषु च देवेषु शूद्रो वचनमब्रवीत् । कथं निर्ग्रंथकस्यास्य ज्ञानं चेष्टास्य भाषणम्

દેવતાઓએ આમ કહ્યે ત્યારે શૂદ્ર બોલ્યો—“આ નિર્ગ્રંથ (શાસ્ત્ર/પરિગ્રહ-રહિત) હોવા છતાં એને આવું જ્ઞાન, આવી ચેષ્ટા અને આવી વાણી કેવી રીતે?”

Verse 69

किं वा हरिहरौ ब्रह्मा किं वा शक्रो बृहस्पतिः । किं वा मच्छलनादेव साक्षाद्धर्म इहागतः

શું આ હરિ-હર છે? કે બ્રહ્મા? કે બૃહસ્પતિ સાથે શક્ર? અથવા મારી છેતરપિંડીના કારણે સాక్షાત્ ધર્મ જ અહીં આવ્યો છે?

Verse 70

इत्युक्ते क्षपणश्चासौ स्मितो वचनमब्रवीत् । विज्ञातुं चैव वो धर्ममहं विष्णुरिहागतः

આવું કહેવાતાં તે તપસ્વી સ્મિત કરીને બોલ્યો—“તમારો ધર્મ જાણવા હું વિષ્ણુ જ અહીં આવ્યો છું.”

Verse 71

विमानेन दिवं गच्छ सकुटुंबो महामुने । मत्प्रसादाच्च युष्माकं सदैव नवयौवनम्

હે મહામુને, કુટુંબসহ વિમાનમાં સ્વર્ગે જા. મારા પ્રસાદથી તમારામાં સદૈવ નવયૌવન રહેશે.

Verse 72

भविष्यति महाप्राज्ञ भाग्यानंत्यं प्रलप्स्यथ । दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यवस्त्रोपशोभिताः

હે મહાપ્રાજ્ઞ! આવનારા સમયમાં તું અનંત સૌભાગ્યનું વર્ણન કરશ; દિવ્ય આભૂષણોથી યુક્ત અને દિવ્ય વસ્ત્રોથી શોભિત રહેશ।

Verse 73

गतास्ते सहसा नाकं सर्वैर्बंधुजनैर्वृताः । एवं द्विजवरश्रेष्ठ लोभत्यागाद्ययुर्दिवम्

તેઓ સહસા સ્વર્ગે ગયા, સર્વ બંધુજનો દ્વારા ઘેરાયેલા. હે દ્વિજવરશ્રેષ્ઠ! આ રીતે લોભનો ત્યાગ કરીને તેમણે દિવ્ય લોક પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 74

तुलाधारस्तथाधीमान्सत्यधर्म प्रतिष्ठितः । ये न जानाति तद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्

તુલાધાર જ્ઞાની હતો અને સત્ય તથા ધર્મમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત હતો; પરંતુ લોકો તેની કથા જાણતા નથી, કારણ કે તે અન્ય દેશમાં ઉદ્ભવી હતી।

Verse 75

तुलाधारसमो नास्ति सुरलोके प्रतिष्ठितः । तस्मात्त्वमपि भूदेव समं गत्वा दिवं व्रज

દેવલોકમાં તુલાધાર સમાન પ્રતિષ્ઠિત બીજો કોઈ નથી. તેથી હે ભૂદેવ! તું પણ તેની સમતા પ્રાપ્ત કરીને સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કર।

Verse 76

य इदं शृणुयान्मर्त्यः सर्वधर्मप्रतिष्ठितः । जन्मजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात्तस्य नश्यति

જે કોઈ મનુષ્ય આ વચન શ્રવણ કરે અને સર્વ ધર્મમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠિત રહે—તેના જન્મોજન્મના સંચિત પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે।

Verse 77

सकृत्पठनमात्रेण सर्वयज्ञफलं लभेत् । लोकानां पुरतो विप्र देवानामर्च्यतां व्रजेत्

માત્ર એકવાર પાઠ કરવાથી સર્વ યજ્ઞોનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. હે વિપ્ર, તે લોકોના સમક્ષ જઈ દેવતાઓમાં પૂજ્ય અવસ્થાને પામે છે.