Adhyaya 50

Verse 1

भीष्म उवाच । यत्पुण्यमधिकं लोके सर्वदा सर्वसंमतम् । तद्वदस्वेच्छया विप्र यत्कृतं पूर्वपूर्वकैः

ભીષ્મે કહ્યું—હે વિપ્ર! લોકમાં સદા સર્વસંમતિથી માન્ય જે સર્વોત્તમ પુણ્યકર્મ છે, તે સ્વેચ્છાએ મને કહો; અને જે અતિપ્રાચીન પૂર્વજોએ આચર્યું, તે પણ જણાવો।

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । एकदा तु द्विजाः सर्वे व्यासशिष्यास्सहादरात् । व्यासं प्रणम्य पप्रच्छु धर्मं मां च यथा भवान्

પુલસ્ત્યે કહ્યું—એક વખત વ્યાસના શિષ્ય એવા સર્વ દ્વિજોએ આદરપૂર્વક વ્યાસને પ્રણામ કરીને, જેમ તમે પૂછ્યું તેમ ધર્મ વિષે અને મારા વિષે પણ તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 3

द्विजा ऊचुः । पुण्यात्पुण्यतमं लोके सर्वधर्मेषु चोत्तमम् । किं कृत्वा मानवा स्वर्गं भुंजते चाक्षयं वद

દ્વિજોએ કહ્યું—લોકમાં પુણ્યોમાં સર્વાધિક પુણ્ય અને સર્વ ધર્મોમાં ઉત્તમ શું છે? કયું કર્મ કરવાથી મનુષ્યો અક્ષય ફળવાળું સ્વર્ગ ભોગવે છે? કહો।

Verse 4

लभ्यं चाकष्टकं शुद्धं वर्णानां मर्त्यवासिनाम् । गुरूणां च लघूनां च साध्यमेकं क्रतुं वद

મર્ત્યલોકમાં વસતા સર્વ વર્ણો માટે—મહાન હોય કે લઘુ—જે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય, કષ્ટરહિત અને શુદ્ધ હોય, એવો એક સાધ્ય ક્રતુ/વ્રત કહો।

Verse 5

यद्यत्कृत्वा च देवानां पूज्यो नाके भवेन्नरः । तत्तद्वद च नो ब्रह्मन्प्रसादी भव धर्मतः

હે બ્રાહ્મણ! જે જે કર્મો કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં દેવતાઓ દ્વારા પૂજ્ય બને છે, તે અમને કહો; કૃપા કરીને ધર્માનુસાર બોલો।

Verse 6

व्यास उवाच । पंचाख्यानं वदिष्यामि शृणुध्वं तत्र पूर्वतः । पंचानामेककं कृत्वा विंदेन्मोक्षं दिवं यशः

વ્યાસે કહ્યું—હું પંચાખ્યાન કહું છું; તમે પહેલાં તેને એકાગ્રતાથી સાંભળો. આ પાંચને એક અર્થમાં એકરૂપ કરીને આચરવાથી મોક્ષ, સ્વર્ગ અને યશ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 7

पित्रोरर्चाऽथ पत्युश्च साम्यं सर्वजनेषु च । मित्राद्रोहो विष्णुभक्तिरेते पंच महामखाः

માતા-પિતાની આરાધના અને પતિનું પૂજન; સર્વ લોકો પ્રત્યે સમભાવ; મિત્રદ્રોહ ન કરવો; અને વિષ્ણુભક્તિ—આ પાંચ મહાયજ્ઞો છે.

Verse 8

प्राक्पित्रोरर्चया विप्रा यद्धर्मं साधयेन्नरः । न तत्क्रतुशतैरेव तीर्थयात्रादिभिर्भुवि

હે વિપ્રો, પહેલાં માતા-પિતાની આરાધનાથી મનુષ્ય જે ધર્મફળ મેળવે છે, તે પૃથ્વી પર સૈકડો યજ્ઞોથી પણ કે તીર્થયાત્રા વગેરે દ્વારા પણ મળતું નથી.

Verse 9

पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयंते सर्वदेवताः

પિતા જ ધર્મ છે, પિતા જ સ્વર્ગ છે, અને પિતા જ પરમ તપ છે. પિતા પ્રસન્ન થાય તો સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 10

पितरो यस्य तृप्यंति सेवया च गुणेन च । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि वर्तते

જેના પિતૃઓ સેવા અને સદ્ગુણથી તૃપ્ત થાય છે, તેના માટે ભાગીરથી (ગંગા)માં સ્નાન જાણે રોજેરોજ થતું રહે છે.

Verse 11

सर्वतीर्थमयी माता सर्वदेवमयः पिता । मातरं पितरं चैव यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम्

માતા સર્વ તીર્થમયી છે અને પિતા સર્વ દેવમય છે. જે માતા-પિતાની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે જાણે સર્વ તીર્થો અને દેવતાઓની પ્રદક્ષિણા કરે છે.

Verse 12

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा । जानुनी च करौ यस्य पित्रोः प्रणमतः शिरः

જે વ્યક્તિ માતા-પિતાને પ્રણામ કરતાં ઘૂંટણ અને હાથથી ધરતીને સ્પર્શ કરે છે, તેના દ્વારા સાત દ્વીપો સહિતની વસુંધરા જાણે પ્રદક્ષિણા કરાઈ હોય તેમ થાય છે.

Verse 13

निपतंति पृथिव्यां च सोक्षयं लभते दिवं । तयोश्चरणयोर्यावद्रजश्चिह्नानि मस्तके

જે ધરતી પર પડીને (સાષ્ટાંગ) પ્રણામ કરે છે, તે અક્ષય સ્વર્ગલોક પામે છે—જ્યાં સુધી માતા-પિતાના ચરણોની ધૂળના ચિહ્નો તેના મસ્તક પર રહે છે.

Verse 14

प्रतीके च विलग्नानि तावत्पूतः सुतस्तयोः । पादारविंदसलिलं यः पित्रोः पिबते सुतः

જ્યાં સુધી પુત્ર માતા-પિતાના નિમિત્તે કરવાના વિધિ-કર્મોમાં જોડાયેલો રહે છે, ત્યાં સુધી તે પવિત્ર બને છે—વિશેષ કરીને જે પુત્ર માતા-પિતાના પાદારવિંદનું ચરણામૃત પીએ છે.

Verse 15

तस्य पापक्षयं याति जन्मकोटिशतार्जितं । धन्योसौ मानवो लोके पूतोसौ सर्वकल्मषात्

તેના કરોડો જન્મોમાં સંચિત પાપો ક્ષય પામે છે. તે મનુષ્ય આ લોકમાં ધન્ય છે; તે સર્વ કલ્મષોથી પવિત્ર થાય છે.

Verse 16

विनायकत्वमाप्नोति जन्मनैकेन मानवः । पितरौ लंघयेद्यस्तु वचोभिः पुरुषाधमः

જે પુરુષાધમ પોતાના વચનો દ્વારા માતા-પિતાનું લંઘન કરીને અપમાન કરે છે, તે એક જ જન્મમાં વિનાયકત્વ—વિઘ્નકર્તા ભાવ—ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 17

निरये च वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवं । पित्रोरनर्चनं कृत्वा भुंक्ते यस्तु सुताधमः

જે સুতાધમ માતા-પિતાની અર્ચના કર્યા વિના ભોજન કરે છે, તે આભૂતસમ્પ્લવ (પ્રલય) સુધી નરકમાં વસે છે.

Verse 18

क्रिमिकूपेथ नरके कल्पांतमुपतिष्ठति । रोगिणं चापि वृद्धं च पितरं वृत्तिकर्शितम्

જે રોગી, વૃદ્ધ અને જીવનવૃત્તિના અભાવે કૃશ થયેલા પિતાને પીડાવે છે, તે કલ્પાંત સુધી ‘કૃમિકૂપ’ નામના નરકમાં રહે છે.

Verse 19

विकलं नेत्रकर्णाभ्यां त्यक्त्वा गच्छेच्च रौरवम् । अंत्यजातिषु म्लेच्छेषु चांडालेष्वपि जायते

જે નેત્ર-કર્ણથી વિકલ (અંધ-બહેરા) વ્યક્તિને ત્યજી દે છે, તે ‘રૌરવ’ નરકમાં જાય છે અને પછી અંત્યજાતિઓમાં—મ્લેચ્છો અને ચાંડાલોમાં પણ—જન્મ પામે છે.

Verse 20

पित्रोरपोषणं कृत्वा सर्वपुण्यक्षयो भवेत् । नाराध्य पितरौ पुत्रस्तीर्थदेवान्भजन्नपि

માતા-પિતાનું પોષણ ન કરવાથી સર્વ પુણ્યનો ક્ષય થાય છે. પુત્ર તીર્થો અને દેવતાઓનું ભજન કરે તોય, પિતરૌને ન આરાધે તો સાચું ફળ મળતું નથી.

Verse 21

तयोर्न फलमाप्नोति कीटवद्रमते महीम् । कथयामि पुरावृत्तं विप्राः शृणुत यत्नतः

તેમમાંથી એકને ફળ મળતું નથી; કીડા સમો માત્ર ધરતીમાં જ રમે છે. હું એક પ્રાચીન વૃત્તાંત કહું છું—હે વિપ્રો, પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળો।

Verse 22

यं श्रुत्वा न पुनर्मोहं प्रयास्यथ पुनर्भुवि । पुरासीच्च द्विजः कश्चिन्नरोत्तम इति स्मृतः

આ સાંભળીને તમે આ લોકમાં ફરી મોહને પામશો નહીં. પ્રાચીન કાળે ‘નરોત્તમ’ નામે સ્મરાતો એક દ્વિજ હતો।

Verse 23

स्वपितरावनादृत्य गतोसौ तीर्थसेवया । ततः सर्वाणि तीर्थानि गच्छतो ब्राह्मणस्य च

પોતાના માતા-પિતાનો અનાદર કરીને તે તીર્થસેવા માટે નીકળી ગયો. ત્યારબાદ તે બ્રાહ્મણ સર્વ તીર્થોમાં ફરતો રહ્યો।

Verse 24

आकाशे स्नानचेलानि प्रशुष्यंति दिने दिने । अहंकारोऽविशत्तस्य मानसे ब्राह्मणस्य च

દિવસે દિવસે તેના સ્નાનવસ્ત્રો ખુલ્લા આકાશ નીચે સુકાતાં રહ્યાં; અને તે બ્રાહ્મણના મનમાં અહંકાર પ્રવેશ્યો।

Verse 25

मत्समो नास्ति वै कश्चित्पुण्यकर्मा महायशाः । इत्युक्ते चानने तस्य अहदच्च बकस्तदा

“મારા સમાન કોઈ નથી; હું પુણ્યકર્મ કરનાર, મહાયશસ્વી છું”—એવું બોલતાં જ ત્યારે બગલાએ તેના મુખ પર પ્રહાર કર્યો।

Verse 26

क्रोधाच्चैवेरितस्तस्य स शशाप द्विजो बकम् । पपात च बकः पृथ्व्यां स भस्मीभूतविग्रहः

ક્રોધથી પ્રેરિત થયેલા તે દ્વિજે બગલાને શાપ આપ્યો. બગલો પૃથ્વી પર પડી ગયો અને તેનું શરીર ભસ્મ થઈ ગયું.

Verse 27

भीर्द्विजेंद्रं महामोहः प्राविशच्चांतकर्मणि । ततः पापाच्च विप्रस्य चेलं खं च न गच्छति

પછી ભયથી અંત્યકર્મ સમયે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠમાં મહામોહ પ્રવેશ્યો. તે પાપના કારણે તે વિપ્રનું વસ્ત્ર આકાશમાં ઊઠ્યું નહીં.

Verse 28

विषादमगमत्सद्यस्ततः खं तमुवाच ह । गच्छ बाडव चांडालं मूकं परमधार्मिकम्

તે તરત જ વિષાદમાં પડ્યો. ત્યારે ખંએ તેને કહ્યું—“બાડવ-ચાંડાલ, મૂક છતાં પરમધાર્મિક—તેના પાસે જા.”

Verse 29

तत्र धर्मं च जानीषे क्षेमं ते तद्वचो भवेत् । खाच्च तद्वचनं श्रुत्वा गतोसौ मूकमंदिरम्

ત્યાં તું ધર્મને જાણીશ; તે ઉપદેશ તને કલ્યાણ આપશે. ખાના વચન સાંભળી તે મૂકના મંદિરે ગયો.

Verse 30

शुश्रूषंतं च पितरौ सर्वारंभान्ददर्श सः । ददतं शीतकाले च सम्यगुष्णं जलं तयोः

તેને તેણે માતા-પિતાની દરેક કાર્યમાં ભક્તિપૂર્વક સેવા કરતાં જોયો—શિયાળામાં પણ તેમને યોગ્ય રીતે ગરમ પાણી આપતો.

Verse 31

तैलतापनतांबूलं तथा तूलवतीं पटीम् । नित्याशनं च मिष्टान्नं दुग्धखंडं तथैव च

તેલ અને ઉષ્ણ મસાલાથી તૈયાર કરેલું તાંબૂલ, કપાસ ભરેલી પટ્ટી/આચ્છાદન, નિત્ય ભોજન, મિષ્ટાન્ન તથા દૂધથી બનેલું ખંડ-મિઠાઈ પણ અર્પણ કરવી.

Verse 32

दापयंतं वसंते च मधुमालां सुगंधिकां । अन्यानि यानि भोग्यानि कृत्यानि विविधानि च

વસંત ઋતુમાં સુગંધિત મધુપુષ્પોની માળા અર્પણ કરાવવી; તેમજ અન્ય જે-જે ભોગ્ય અર્પણો અને વિવિધ કર્તવ્યકર્મો કરવાના હોય તે પણ કરાવવાં.

Verse 33

उष्णे चावीजयत्सोपि नित्यं च पितरावपि । ततस्तयोः प्रचर्यां च कृत्वा भुंक्तेथ सर्वदा

ઉષ્ણતામાં પણ તે નિત્ય તેમને પંખો ઝાલતો; અને દરરોજ માતા-પિતાની સેવા કરતો. પછી તેમની પરિચર્યા કરીને તે હંમેશાં ભોજન કરતો.

Verse 34

श्रमस्य वारणं कुर्यात्संतापस्य तथैव च । एभिः पुण्यैः स्थितो विष्णुस्तस्य गेहोदरे चिरम्

શ્રમનું નિવારણ કરવું અને તેમ જ સંતાપનું પણ. આ પુણ્યકર્મોથી વિષ્ણુ તે વ્યક્તિના ગૃહમાં દીર્ઘકાળ સુધી પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 35

अंतरिक्षे च क्रीडंतमाधारस्तंभवर्जिते । तस्यापि भवने नित्यं स्थितं त्रिभुवनेश्वरं

અને તેણે ત્રિભુવનેશ્વરને જોયા—જે પોતાના ધામમાં નિત્ય સ્થિત છે—આધારસ્તંભ વિનાના તે લોકમાં અંતરિક્ષમાં ક્રીડા કરતા।

Verse 36

विप्ररूपधरं कांतं नान्यैर्भूतं च सत्परम् । तेजोमयं महासत्वं शोभयंतं च मंदिरं

બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને તે તેજસ્વી અને મનોહર પ્રભુ અન્ય કોઈ પ્રાણી સમાન ન હતો; પરમ સદ્ગુણી હતો. શુદ્ધ તેજોમય, મહાસત્ત્વવાન બની તેણે મંદિરમાં પ્રકાશ પાથરી તેને શોભિત કર્યું.

Verse 37

दृष्ट्वा विस्मयमापन्नो विप्रः प्रोवाच मूककम् । विप्र उवाच । आसन्नं च ममागच्छ त्वयैवेच्छामि शाश्वतं

આ જોઈ બ્રાહ્મણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને મૂકને બોલ્યો. બ્રાહ્મણે કહ્યું—“મારા નજીક આવ; શાશ્વત રીતે હું માત્ર તને જ ઇચ્છું છું.”

Verse 38

हितं मे सर्वलोकानां तत्वतो वक्तुमर्हसि । मूक उवाच । पित्रोरर्चां करोम्यद्य कथमायामि तेंतिकं

“સર્વ લોકના હિતની વાત તું તત્ત્વથી મને કહેવા યોગ્ય છે.” મૂકે કહ્યું—“આજે હું મારા માતા-પિતાની પૂજા કરું છું; તો પછી હું તારા નજીક કેવી રીતે આવું?”

Verse 39

अर्चयित्वा तु पितरौ कृत्यं ते करवाणि वै । तिष्ठ मे द्वारदेशे च आतिथ्यं ते करोम्यहम्

માતા-પિતાની પૂજા કરીને હું નિશ્ચયે તારો કાર્ય કરી દઈશ. મારા દ્વાર પાસે થોભ; હું તારો আতિથ્ય કરીશ.

Verse 40

इत्युक्ते चैव चांडाले चुकोप ब्राह्मणस्तदा । ब्राह्मणं मां परित्यज्य किं कार्यमधिकं तव

ચાંડાલે એમ કહતાં જ બ્રાહ્મણ ક્રોધિત થયો—“મને, એક બ્રાહ્મણને, છોડીને તારે આથી મોટું કયું કાર્ય છે?”

Verse 41

मूक उवाच । किं कुप्यसि वृथा विप्र न बकोहं तवाधुना । कोपस्सिद्ध्यति ते तावद्बकेनान्यत्र किंचन

મૂકે કહ્યું—હે વિપ્ર, વ્યર્થ કેમ ક્રોધ કરો છો? હવે હું તમારા માટે બગલો નથી. બગલાથી જ્યાં સુધી કંઈ સિદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી તમારો ક્રોધ નિષ્ફળ છે; ઇચ્છો તો તેને અન્યત્ર વાળો.

Verse 42

गगने स्नानशाटी ते न शुष्यति न तिष्ठति । वचनं खात्ततः श्रुत्वा मद्गृहं चागतो भवान्

આકાશમાં તમારું સ્નાનવસ્ત્ર ન તો સૂકાય છે, ન તો સ્થિર રહે છે. પક્ષીના આ વચન સાંભળી તમે મારા ઘેર આવ્યા છો.

Verse 43

तिष्ठ तिष्ठ वदिष्यामि नोचेद्गच्छ पतिव्रतां । तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ दयितं ते फलिष्यति

થંભો, થંભો—હું કહું છું; નહીંતર તે પતિવ્રતાને મળવા જાઓ. તેને જોઈને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તમને પ્રિય કાર્ય પૂર્ણ થશે.

Verse 44

ततस्तस्यगृहाद्विष्णुर्द्विजरूपधरो विभुः । विनिस्सृत्य द्विजं प्राह गेहं तस्याः प्रयाम्यहं

પછી તે માણસના ઘરમાંથી દ્વિજરૂપ ધારણ કરેલા સર્વશક્તિમાન વિષ્ણુ બહાર આવી બ્રાહ્મણને બોલ્યા—“હું તેના ઘેર જઈ રહ્યો છું.”

Verse 45

स विमृश्य द्विजश्रेष्ठस्तेन सार्धं चचाल ह । गच्छंतं तमुवाचेदं हरिं विप्रेति विस्मितः

વિચાર કરીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ તેના સાથે ચાલ્યા. જતા તે હરિને જોઈ આશ્ચર્યચકિત બ્રાહ્મણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 46

किर्थं च त्वया विप्र चांडालस्य गृहोदरे । सदा संस्थीयते तात योषाजनवृते मुदा

હે બ્રાહ્મણ! તું સદા ચાંડાલના ઘરના અંદર કેમ રહે છે, તાત, સ્ત્રીઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં આનંદથી?

Verse 47

हरिरुवाच । इदानीं मानसं शुद्धं न भूतं भवतो ध्रुवम् । पतिव्रतादिकं दृष्ट्वा पश्चाज्ज्ञास्यसि मां किल

હરિ બોલ્યા—નિશ્ચયે હજી તારો મન શુદ્ધ થયો નથી. પતિવ્રતા વગેરે ધર્મ જોઈને તું પછી ખરેખર મને જાણીશ.

Verse 48

विप्र उवाच । पतिव्रता च का तात किं वा तस्याश्श्रुतं महत् । येनाहं तत्र गच्छामि कारणं वद मे द्विज

વಿಪ્ર બોલ્યો—તાત, તે પતિવ્રતા કોણ છે? અને તેના વિષે તું કયો મહાન વર્ણન સાંભળ્યો છે? જેથી હું ત્યાં જાઉં, તે કારણ કહો, હે દ્વિજ।

Verse 49

हरिरुवाच । नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा प्रमदानां पतिव्रता । मनुष्याणां प्रजापालो देवानां च जनार्दनः

હરિ બોલ્યા—નદીઓમાં જાહ્નવી (ગંગા) શ્રેષ્ઠ; સ્ત્રીઓમાં પતિવ્રતા સર્વોત્તમ; મનુષ્યોમાં પ્રજાપાલક શ્રેષ્ઠ; અને દેવોમાં જનાર્દન (વિષ્ણુ) પરમ છે.

Verse 50

पतिव्रता च या नारि पत्युर्नित्यं हिते रता । कुलद्वयस्य पुरुषानुद्धरेत्सा शतं शतं

જે નારી પતિવ્રતા બની સદા પતિના હિતમાં રત રહે છે, તે બંને કુળના પુરુષોને સૈંકડો સૈંકડો કરીને ઉદ્ધારે છે.

Verse 51

स्वर्गं भुनक्ति तावच्च यावदाभूतसंप्लवं । स्वर्गाद्भ्रष्टो भवेद्वास्याः सार्वभौमो नृपः पतिः

તે મહાપ્રલય સુધી જ સ્વર્ગસુખ ભોગવે છે. સ્વર્ગથી પતિત થઈ તે પૃથ્વી પર સર્વભૌમ સમ્રાટ—રાજા અને પતિ—બને છે.

Verse 52

अस्यैव महिषी भूत्वा सुखं विंदेदनंतरं । पुनः पुनः स्वर्गराज्यं तस्य तस्या न संशयः

આ જ રાજાની મહિષી બની તે પછી સુખ પ્રાપ્ત કરે છે; અને વારંવાર સ્વર્ગરાજ્ય પણ મેળવે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 53

एवं जन्मशतं प्राप्य अंते मोक्षो भवेद्ध्रुवम् । विप्र उवाच । पतिव्रता भवेत्कावा तस्याः किं वा च लक्षणं

આ રીતે સો જન્મ પ્રાપ્ત કર્યા પછી અંતે મોક્ષ નિશ્ચિત થાય છે. બ્રાહ્મણે કહ્યું—‘પતિવ્રતા કોને કહે, અને તેના લક્ષણો શું?’

Verse 54

ब्रूहि मे द्विजशार्दूल यथा जानामि तत्त्वतः । हरिरुवाच । पुत्राच्छतगुणं स्नेहाद्राजानं च भयादथ

હે દ્વિજશાર્દૂલ, મને કહો જેથી હું તત્ત્વથી જાણી શકું. હરિ બોલ્યા—પુત્રસ્નેહ કરતાં સોગણો રાજાપ્રતિ આસક્તિ થાય છે; પરંતુ તે ભયજન્ય છે.

Verse 55

आराधयेत्पतिं शौरिं या पश्येत्सा पतिव्रता । कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा

જે સ્ત્રી પતિને શૌરી (વિષ્ણુ) માની તેની આરાધના કરે અને એ ભાવથી જ જુએ, તે જ પતિવ્રતા. કાર્યમાં દાસી જેવી, રતિમાં વેશ્યા જેવી, અને ભોજનમાં માતા સમી રહે.

Verse 56

विपत्सु मंत्रिणी भर्तुः सा च भार्या पतिव्रता । भर्तुराज्ञां न लंघेद्या मनो वाक्कायकर्मभिः

વિપત્તિના સમયમાં તે પતિની મંત્રિણી બને; અને પતિવ્રતા પત્ની તરીકે મન, વાણી અને દેહકર્મથી પતિની આજ્ઞાનું ઉલ્લંઘન ન કરે।

Verse 57

भुक्ते पत्यौ सदा चात्ति सा च भार्या पतिव्रता । यस्यां यस्यांतु शय्यायां पतिः स्वपिति यत्नतः

પતિ ભોજન કરે પછી તે પણ સદા ભોજન કરે—એવી પત્ની નિત્ય પતિવ્રતા છે। અને પતિ જે જે શય્યા પર યત્નપૂર્વક સુવે, તે જ શય્યા પર તે પણ સુવે।

Verse 58

तत्र तत्र च साभर्तुरर्चां करोति नित्यशः । नैव मत्सरमायाति न कार्पण्यं न मानिनी

તે જ્યાં જ્યાં હોય ત્યાં ત્યાં પતિના ગૌરવ માટે નિત્ય પૂજા કરે છે। તેને ઈર્ષ્યા આવતી નથી, કৃপણતા નથી, અને તે અભિમાનિની પણ નથી।

Verse 59

मानेऽमाने समानं च या पश्येत्सा पतिव्रता । सुवेषं या नरं दृष्ट्वा भ्रातरं पितरं सुतं

માન અને અપમાનને સમાન રીતે જોનારીએ પતિવ્રતા કહેવાય. અને સુંવેષ પુરુષને જોઈ તેને ભાઈ, પિતા અથવા પુત્ર સમાન માને.

Verse 60

मन्यते च परं साध्वी सा च भार्या पतिव्रता । तां गच्छ द्विजशार्दूल वदकामं यथा तव

તે પરમ સાધ્વી તરીકે માન્ય છે અને પતિવ્રતા પત્ની છે। હે દ્વિજશાર્દૂલ, તેની પાસે જા અને તને જે ઇચ્છા હોય તે કહો।

Verse 61

तस्य पत्न्योऽष्ट तिष्ठंति तन्मध्ये वरवर्णिनी । रूपयौवनसंपन्ना दयायुक्ता यशस्विनी

તેની આઠ પત્નીઓ છે. તેમાં એક અતિ સુન્દરી—રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન, દયાળુ સ્વભાવવાળી અને યશસ્વિની છે.

Verse 62

शुभा नामेति विख्याता गत्वा तां पृच्छ ते हितं । एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवांतरधीयत

તે ‘શુભા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેની પાસે જઈને તારા માટે શું હિતકારક છે તે પૂછ. એમ કહી ભગવાન્ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.

Verse 63

तस्यैवादृश्यतां दृष्ट्वा विस्मितोभूद्द्विजस्तदा । स च साध्वीगृहं गत्वा पप्रच्छाथ पतिव्रतां

તેમને અદૃશ્ય થતા જોઈ બ્રાહ્મણ આશ્ચર્યચકિત થયો. પછી તે સાધ્વીના ઘરે જઈ તે પતિવ્રતાને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 64

अतिथेर्वचनंश्रुत्वागृहान्निःसृत्यसंभ्रमात् । दृष्ट्वा द्विजं सती तत्र द्वारदेशे स्थिताभवत्

અતિથિના વચન સાંભળી તે ગભરાટથી ઘરમાંથી બહાર નીકળી. ત્યાં દ્વિજને જોઈ તે સતી દ્વાર પાસે જ ઊભી રહી.

Verse 65

तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ उवाच वचनं मुदा । प्रियं ममहितं ब्रूहि यथादृष्टं त्वमेव हि

તેણે તેને જોઈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ આનંદથી બોલ્યો—“મને પ્રિય અને હિતકારક જે હોય તે કહો; જેમ તું જોયું છે તેમ જ, કારણ કે સાક્ષી તું જ છે.”

Verse 66

पतिव्रतोवाच । सांप्रतं पत्युरर्चास्ति न चास्माकं स्वतंत्रता । पश्चात्कार्यं करिष्यामि गृहाणातिथ्यमद्य वै

પતિવ્રતાએ કહ્યું—હમણાં મારા પતિની પૂજા-અર્ચા ચાલી રહી છે, અને મને સ્વતંત્રતા નથી. પછી જરૂરી કાર્ય કરીશ; આજે મારું આતિથ્ય સ્વીકારો।

Verse 67

विप्र उवाच । मम देहे क्षुधा नास्ति पिपासाद्य न च श्रमः । अभीष्टं वद कल्याणि नोचेच्छापं ददामि ते

વિપ્રે કહ્યું—મારા દેહમાં ન ભૂખ છે, ન તરસ, ન થાક. હે કલ્યાણી, તને જે અભીષ્ટ હોય તે કહો; નહિ તો હું તને શાપ આપીશ।

Verse 68

तमुवाच तदा सापि न बकोहं द्विजोत्तम । गच्छ धर्मतुलाधारं पृच्छ तं ते हितं द्विज

તેણે ત્યારે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ, હું બગલો નથી. ધર્મતુલાધાર પાસે જા અને તેને પૂછ; હે દ્વિજ, તે તારા હિતની વાત કહેશે।

Verse 69

इत्युक्त्वा सा महाभागा प्रययौ च गृहोदरम् । तत्रापश्यद्द्विजो विप्रं यथा चांडालवेश्मनि

એવું કહી તે મહાભાગા ઘરના અંદરના ભાગમાં ગઈ. ત્યાં તે દ્વિજે એક બ્રાહ્મણને જોયો—જાણે ચાંડાળના ઘરમાં હોય તેમ।

Verse 70

विमृश्य विस्मयापन्नस्तेन सार्धं ययौ द्विजः । तिष्ठंतं च द्विजं तं च सोपश्यद्धृष्टमानसम्

વિચાર કરીને તે બ્રાહ્મણ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો અને તેની સાથે ગયો. ત્યાં તેણે તે બ્રાહ્મણને ઊભેલો જોયો—ધૈર્યવાન અને નિર્ભય મનવાળો।

Verse 71

स चोवाच मुदा विप्रं दृष्ट्वा तं तां सतीं च सः । देशांतरे च यद्वृत्तं तया च कथितं किल

તે બ્રાહ્મણને અને તે સતી સ્ત્રીને જોઈને હર્ષિત થયો અને આનંદથી બોલ્યો; તેમજ બીજા દેશમાં જે બન્યું હતું તે પણ—તેણે ખરેખર જેમ કહ્યું હતું તેમ—વર્ણવી કહ્યું.

Verse 72

कथं जानाति मद्वृत्तं चांडालोपि पतिव्रता । अतो मे विस्मयस्तात किमाश्चर्यं परं महत्

એ ચાંડાલ સ્ત્રી—પતિવ્રતા હોવા છતાં—મારા ગુપ્ત વર્તનને કેવી રીતે જાણે? તેથી, પ્રિય, મને અતિ વિસ્મય થાય છે; આથી મોટું આશ્ચર્ય બીજું શું હોઈ શકે?

Verse 73

हरिउवाच । ज्ञायते कारणं तात सर्वेषां भूतभावनैः । अतिपुण्यात्सदाचाराद्यतस्त्वं विस्मयं गतः

હરિ બોલ્યા—પ્રિય, તેનું કારણ સર્વ ભૂતભાવન, એટલે સર્વ જીવોના પોષક, જાણે છે. તારા અતિપુણ્ય અને સદાચારના કારણે જ તું આ વિસ્મયમાં પડ્યો છે.

Verse 74

किमुक्तश्च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने । विप्र उवाच । प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा च मां समुपादिशत्

“હવે કહો, હે મુનિ—તેણે શું કહ્યું અને તમે શું ઉત્તર આપ્યો?” બ્રાહ્મણે કહ્યું—“ધર્મતુલાના આધારરૂપ તુલાધારને જઈને પ્રશ્ન કર, એમ તેણે મને ઉપદેશ આપ્યો.”

Verse 75

हरिरुवाच । आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति । गच्छंतं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति

હરિ બોલ્યા—“આવો, હે મુનિશાર્દૂલ; હું તેની પાસે જઈ રહ્યો છું.” હરિ નીકળ્યા ત્યારે તુલાધારે કહ્યું—“તમે ક્યાં રોકાશો (ક્યાં નિવાસ કરશો)?”

Verse 76

हरिरुवाच । जनानां निकरो यत्र बहुद्रव्यसुविक्रये । विक्रीणाति च क्रीणाति तुलाधारस्ततस्ततः

હરિએ કહ્યું—જ્યાં અનેક પ્રકારના દ્રવ્યોના ક્રય-વિક્રય માટે લોકોની ભીડ ભેગી થાય છે, જ્યાં લોકો વેચે છે અને ખરીદે છે, અને જ્યાં તુલા તથા વાટા અહીં-ત્યાં ગોઠવાયેલા હોય છે…

Verse 77

जनो यवान्रसं स्नेहं कूटमन्नस्य संचयं । सर्वं तस्य मुखादेव गृह्णाति च ददात्यपि

યવ, રસ, સ્નેહ (ઘી/તેલ) અને સંગ્રહિત અન્નનો ઢગલો—આ બધું મનુષ્ય પોતાના મોઢાથી જ ગ્રહણ કરે છે અને મોઢાથી જ આપે પણ છે।

Verse 78

सत्यं त्यक्त्वानृतं किंचित्प्राणांते समुपस्थिते । नोक्तं नरवरश्रेष्ठस्तेनधर्मतुलाधरः

પ્રાણાંત નજીક આવી ગયો તોય તે નરશ્રેષ્ઠે સત્ય છોડીને અણુમાત્ર પણ અસત્ય કહ્યું નહીં; તેથી તે ‘ધર્મ-તુલાધર’—ધર્મની તુલા ધારણ કરનાર—કહેવામાં આવ્યો।

Verse 79

इत्युक्ते तु तमद्राक्षीद्विक्रीणंतं रसान्बहून् । मलपंकधरं मर्त्यं दंतकुड्मलपंकिलम्

આવું કહેવાતાં તેણે ત્યારે જોયો—ઘણા રસો વેચતો તે મર્ત્ય; જેના શરીરે ગંદા કાદવનો લેપ હતો, અને જેના દાંત તથા મસૂડા મેલથી મલિન હતા।

Verse 80

तत्र वस्तुधनोत्थां च भाषंतं विविधां गिरम् । वृतं बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः

ત્યાં તે વસ્તુ અને ધનમાંથી ઉદ્ભવેલી અનેક પ્રકારની વાતો બોલતો હતો; અને ચારે તરફથી વિવિધ મર્ત્યો—સ્ત્રીઓ અને પુરુષો—તેને ઘેરી રહ્યા હતા।

Verse 81

कथं कथमिति प्राह स तं मधुरया गिरा । धर्मस्य मे समुद्देशं वद प्राप्तोंऽतिकं हि ते

તે “કેમ? કેમ?” એમ કહી મધુર વાણીથી તેને બોલ્યો—“મને ધર્મનો સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ કહો; કારણ કે હું ખરેખર તમારા નજીક આવ્યો છું.”

Verse 82

तुलाधार उवाच । यावज्जनाः प्रतिष्ठंति ममैव सन्निधौ द्विज । तावन्मे स्वस्थता नास्ति यावच्च रात्रियामकः

તુલાધારે કહ્યું—“હે દ્વિજ! જેટલા સમય સુધી લોકો મારી જ સન્નિધિમાં રહે છે, તેટલા સમય સુધી મને સુખ-શાંતિ નથી—રાત્રિના એક યામ જેટલું પણ નહીં।”

Verse 83

तच्चोपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति । बकस्य मरणे दोषं खे च वस्त्राविशोषणम्

એ ઉપદેશ લઈને ધર્માકર પાસે જા. ત્યાં બગલાના મરણથી થતો દોષ અને ખુલ્લા આકાશમાં વસ્ત્ર સુકવવાનો નિયમ પણ તને જાણવા મળશે.

Verse 84

सर्वं तत्र च जानीषे सज्जनाद्रोहकं व्रज । तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति

ત્યાં તું બધું જ જાણી લેશે. સજ્જનાદ્રોહક પાસે જા; ત્યાં તેના ઉપદેશથી તારી ઇચ્છા ફળશે.

Verse 85

इत्युक्त्वा तुलाधारः करोति क्रयविक्रयौ । तथा तात गमिष्यामि सज्जनाद्रोहकं प्रति

આમ કહી તુલાધારે ખરીદ-વેચાણનું કામ કર્યું. પછી બોલ્યો—“તાત! હું સજ્જનાદ્રોહક પાસે જઈશ.”

Verse 86

तुलाधारसमुद्देशान्न जानामि तदालयम् । हरिरुवाच । एह्यागच्छ गमिष्यामि त्वया सार्द्धं च तद्गृहम्

“તુલાધારનું સ્થાન અને તેનું નિવાસસ્થાન મને જાણીતું નથી.” હરિ બોલ્યા—“આવો, ચાલો; હું તારી સાથે તેના ઘરે જઈશ.”

Verse 87

अथ वर्त्मनि गच्छंतमुवाच ब्राह्मणो हरिं । विप्र उवाच । तुलाधारे च न स्नानं न देवपितृतर्पणम्

પછી માર્ગમાં જતા હરિને એક બ્રાહ્મણે કહ્યું. વિપ્ર બોલ્યો—“તુલાધાર પાસે ન સ્નાન છે, ન દેવો અને પિતૃઓનું તર્પણ.”

Verse 88

मलदिग्धं च गात्रं तु सर्वं चेलमलक्षणम् । कथं जानाति मद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्

મારું શરીર મેલથી લિપ્ત છે અને મારા બધાં વસ્ત્રો પર મેલનાં નિશાન છે; દૂર દેશમાંથી ઉદ્ભવેલી મારી વાત કોઈ કેવી રીતે જાણી શકે?

Verse 89

अतो मे विस्मयस्तात सर्वं त्वं वद कारणम् । हरिरुवाच । सत्येन समभावेन जितं तेन जगत्त्रयम्

“એથી, પ્રિય, મને આશ્ચર્ય થાય છે; તેનું કારણ બધું કહો.” હરિ બોલ્યા—“સત્ય અને સમભાવથી તેણે ત્રિલોક જીત્યા છે.”

Verse 90

तेनातृप्यंत पितरो देवा मुनिगणैः सह । भूतभव्य प्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः

તેના દ્વારા પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને મુનિગણો સાથે દેવતાઓ પણ; અને તેના દ્વારા ધર્માત્મા ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન પ્રવાહને જાણે છે.

Verse 91

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । विशेषे समभावस्य पुरुषस्यानघस्य च

સત્યથી પર કોઈ ઊંચો ધર્મ નથી, અને અસત્યથી પર કોઈ મોટું પાતક નથી—વિશેષ કરીને સર્વ પ્રત્યે સમભાવ ધરાવતા નિર્દોષ પુરુષ માટે।

Verse 92

अरौ मित्रेप्युदासीने मनो यस्य समं व्रजेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्

શત્રુ, મિત્ર અને ઉદાસીન પ્રત્યે જેના મન સમાન રહે છે, તેના સર્વ પાપો ક્ષય પામે છે અને તે વિષ્ણુના સાયુજ્યને પામે છે।

Verse 93

एवं यो वर्तते नित्यं कुलकोटिं समुद्धरेत् । सत्यं दमः शमश्चैव धैर्यं स्थैर्यमलोभता

જે નિત્ય આ રીતે વર્તે છે, તે પોતાના કુલના કરોડો જનનો ઉદ્ધાર કરે છે. સત્ય, દમ, શમ, ધૈર્ય, સ્થૈર્ય અને અલોભતા—આ ગુણો સાધવા યોગ્ય છે।

Verse 94

अनाश्चर्यमनालस्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् । तेन वै देवलोकस्य नरलोकस्य सर्वशः

તે સ્થિતિમાં ન આશ્ચર્ય રહે, ન આળસ; તેના પર જ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેના દ્વારા દેવલોક અને નરલોક સર્વ રીતે ધારણ થાય છે।

Verse 95

वृत्तं जानाति धर्मज्ञस्तस्यदेहे स्थितो हरिः । लोके तस्य समो नास्ति समः सत्यार्जवेषु च

ધર્મજ્ઞ પુરુષ સદ્વૃત્ત જાણે છે; તેના દેહમાં સ્વયં હરિ નિવાસ કરે છે. આ લોકમાં તેના સમો કોઈ નથી—વિશેષ કરીને સત્ય અને આર્જવમાં।

Verse 96

स च धर्ममयः साक्षात्तेनैव धारितं जगत् । द्विज उवाच । ज्ञातं मे त्वत्प्रसादाच्च तुलाधारस्य कारणम्

તે સాక్షાત્ ધર્મમય છે; તેના જ આધારથી જગત્ ધારિત છે. દ્વિજ બોલ્યો—તમારા પ્રસાદથી મેં તુલાધારનું સાચું કારણ જાણી લીધું છે.

Verse 97

अद्रोहकस्य यद्वृत्तं तद्ब्रूहि त्वं यदीच्छसि । हरिरुवाच । पुरैव राजपुत्रस्य कुलस्त्रीनवयौवना

જો તમે ઇચ્છો તો અદ્રોહકનું જે વૃત્તાંત છે તે કહો. હરિ બોલ્યા—પૂર્વે એક રાજપુત્રના ગૃહમાં એક કુલસ્ત્રી હતી, નવયૌવનવતી.

Verse 98

पत्नीव कामदेवस्य शचीव वासवस्य च । तस्य प्राणसमा भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी

તે કામદેવની પત્ની જેવી અને વાસવ (ઇન્દ્ર)ની શચી જેવી હતી. તેની પ્રાણસમા ભાર્યા ‘સુંદરી’ નામની—સાચે જ સુંદરી.

Verse 99

अकस्मात्पार्थिवस्यैव कार्ये गन्तुं समुद्यतः । मनसालोचितं तेन प्राणेभ्योपि गरीयसीम्

અચાનક તે રાજાના કાર્ય માટે જવા ઉદ્યત થયો. મનમાં તેણે એક એવો નિશ્ચય કર્યો હતો, જેને તે પ્રાણોથી પણ વધુ મહત્ત્વનો માનતો હતો.

Verse 100

कस्मिन्स्थाने स्थापयामि यतो रक्षा भवेद्ध्रुवम् । इत्यालोच्यैव सहसा त्वागतोस्य गृहं प्रति

‘કયા સ્થાને તેને સ્થાપું જેથી નિશ્ચિત રક્ષા થાય?’ એમ વિચારી તે તરત જ ઉતાવળે આ પુરુષના ઘરની તરફ આવ્યો.

Verse 101

उक्तं च तादृशं वाक्यं श्रुत्वा स विस्मयंगतः । न तातस्ते न च भ्राता न चाहं तव बान्धवः

આવા વચનો સાંભળીને તે આશ્ચર્યચકિત થયો અને બોલ્યો— “હું ન તારો પિતા છું, ન ભાઈ, ન તો તારો કોઈ બાંધવ છું।”

Verse 102

पितृमातृकुलस्यैव तस्या न हि सुहृज्जनः । कथं च मद्गृहे तात स्थित्या स्वस्थो भविष्यसि

તેના પિતૃકુલ અને માતૃકુલમાં સાચો સુહૃદ કોઈ નથી. તો પછી, હે તાત, મારા ઘરમાં રહીને તું કેવી રીતે નિર્ભય અને સુખી રહીશ?

Verse 103

एतस्मिन्नन्तरे तेन चोक्तं वाक्यं यथोचितम् । लोके त्वत्सदृशो नास्ति धर्मज्ञो विजितेन्द्रियः

એ દરમિયાન તેણે યોગ્ય વચન કહ્યું— “આ લોકમાં તારા સમાન કોઈ નથી; તું ધર્મજ્ઞ છે અને ઇન્દ્રિયજિત છે।”

Verse 104

स चाह तं च सर्वज्ञं वक्तुं नार्हसि दूषणम् । त्रैलोक्यमोहिनीं भार्यां कः पुमान्रक्षितुं क्षमः

અને તેણે કહ્યું— “તે સર્વજ્ઞ વિશે દોષારોપણનાં વચનો તારે બોલવા યોગ્ય નથી. જે પત્ની ત્રિલોકને મોહી શકે, એવી ભાર્યાનું રક્ષણ કયો પુરુષ કરી શકે?”

Verse 105

राजपुत्र उवाच । धरण्यां परिविज्ञाय त्वागतोहं तवान्तिकम् । एषा तिष्ठतु तेऽगारे व्रजामि निजमन्दिरम्

રાજપુત્રે કહ્યું— “ધરતી પર સર્વત્ર શોધ કરીને હું તારા નજીક આવ્યો છું. આ સ્ત્રી તારા ઘરમાં રહે; હું મારા પોતાના મહેલમાં જાઉં છું।”

Verse 106

इत्युक्ते स पुनः प्राह नगरेऽस्मिन्प्रशोभने । बहुकामुक संपूर्णे कथं रक्षा भवेत्स्त्रियाः

આવું કહેવાતાં તે ફરી બોલ્યો—“આ શોભાયમાન નગરમાં, અનેક કામુક પુરુષોથી ભરપૂર સ્થાને, સ્ત્રીની રક્ષા કેવી રીતે થશે?”

Verse 107

स चोवाच पुनस्तं च कुरु रक्षां व्रजाम्यहम् । गृहस्थस्सङ्कटादाह धर्मस्य राजपुत्रकम्

અને તેણે તેને ફરી કહ્યું—“રક્ષા કર; હું જઈ રહ્યો છું.” સંકટમાં પડેલા ગૃહસ્થે ધર્મપુત્ર રાજકુમારને કહ્યું.

Verse 108

करोम्यनुचितं कार्यं स्वदास्यमुचितं हितम् । सदा चैवेदृशी भार्या स्थातव्या मद्गृहे पितः

હું અનુચિત કાર્ય કરું છું અને જે યોગ્ય તથા હિતકારી—મારી કર્તવ્ય-સેવા—તે અવગણું છું. તેથી, પિતા, આવી પત્ની સદા મારા ઘરમાં જ રહેવી જોઈએ.

Verse 109

अरक्षारक्षणे देव वदाभीष्टं कुरु प्रियम् । मम तल्पे मया सार्धं शयानं भार्यया सह

હે દેવ! રક્ષા અને અરક્ષાના આ વિષયમાં જે અભીષ્ટ હોય તે કહો—જે પ્રિય હોય તે કરો. મેં તેને મારા પલંગ પર, મારી સાથે, તેની પત્ની સાથે શયન કરતા જોયો.

Verse 110

मन्यसे दैवतं स्वं चेत्तिष्ठेन्नोचेत्तु गच्छतु । क्षणं विमृश्य तं प्राह राजपुत्रः पुनस्तदा

“જો તું તારા ઇષ્ટદૈવને પરમ માને તો રહે; નહીંતર જઈ શકે.” ક્ષણભર વિચાર કરીને રાજકુમારે ત્યારે તેને ફરી કહ્યું.

Verse 111

बाढमेतद्वचस्तात यथाभीष्टं तथा कुरु । ततो भार्यां जगादाथ अस्य वाक्याच्छिवाशिवम्

“તથાસ્તુ, પ્રિય—જેમ તને અભિષ્ટ હોય તેમ કર.” પછી તેના વચનના પ્રતિઉત્તરમાં તેણે પત્નીને કહ્યું—શુભાશુભ વાણી.

Verse 112

कर्तव्यं च न ते दोष आज्ञया मम सुंदरि । एतदुक्त्वा गतः सोपि भूपतेः शासनात्पितुः

“આ કરવું જ યોગ્ય છે; હે સુંદરિ, મારી આજ્ઞાથી છે, તેથી તને કોઈ દોષ લાગશે નહીં.” એમ કહી તે પણ પિતા રાજાના આદેશથી નીકળી ગયો.

Verse 113

अनंतरं क्षपायां च यदुक्तं च तथाकृतम् । योषितोर्मध्यगः सोपि नित्यं स्वपिति धार्मिकः

પછી રાત્રિમાં પણ જે કહેવામાં આવ્યું હતું તે તેમ જ કરવામાં આવ્યું; અને તે ધર્માત્મા—બે સ્ત્રીઓની વચ્ચે પડેલો—નિત્ય સૂઈ રહે છે.

Verse 114

धर्मान्न चलते सोपि स्वभार्यापरभार्ययोः । संस्पर्शात्स्वस्त्रियश्चास्य कामाभिलषितं मनः

સ્વપત્ની અને પરપત્ની વિષયે તે ધર્મથી ડગતો નથી; પરંતુ પોતાની સ્ત્રીઓના સ્પર્શથી તેનું મન કામનાથી ચંચળ થાય છે.

Verse 115

तस्याः संसर्गतश्चैव दुहितैव प्रमन्यते । स्तनौ तस्यास्तु पृष्ठे च लगन्तौ च पुनःपुनः

તેની નજીકના સંસર્ગથી તે જાણે તેની પુત્રી જ ગણાય છે; અને તેના સ્તન વારંવાર તેની પીઠને અડી જાય છે.

Verse 116

बालकस्येव पुत्रस्य स्तनौ मातुः समन्यते । तस्या अंगानि चांगेषु लगंति च पुनःपुनः

જેમ નાનકડું બાળક માતાના સ્તનોને દૃઢપણે ચાંપે છે, તેમ તે પણ વારંવાર પોતાના અંગોને તેના અંગો સાથે ચોંટાડી દબાવીને આલિંગન કરતો રહ્યો।

Verse 117

ततो मातुस्सुतस्येव सोमन्यत दिने दिने । तस्य योषासुसंसर्गो निवृत्तस्त्वभवत्ततः

પછી તે દિવસે દિવસે માતા સામે પુત્રની જેમ વિનમ્ર અને શાંત બનતો ગયો; અને ત્યારથી સ્ત્રીઓ સાથેનો તેનો સંગ સંપૂર્ણપણે નિવૃત્ત થયો।

Verse 118

एवं संवत्सरस्यार्द्धे तत्पतिश्चागतः पुरं । अपृच्छत्तं च लोकेषु तस्या वृत्तमथोदितम्

આ રીતે અર્ધવર્ષ પસાર થતાં તેનો પતિ શહેરમાં આવ્યો. તેણે લોકોમાં તેની વિષે પૂછપરછ કરી, ત્યારે તેની વાત વિગતે કહેવામાં આવી।

Verse 119

केचिद्भद्रं बोधयन्तो युवानोपि सुविस्मिताः । केचिदाहुस्त्वया दत्ता तया सार्द्धं स्वपित्यसौ

કેટલાક ભદ્રને જગાડવા પ્રયત્ન કરતાં—યુવાન હોવા છતાં—અતિ આશ્ચર્યચકિત થયા. કેટલાકે કહ્યું, “તમે તેને તેણીને સોંપ્યો છે; તેથી તે તેણી સાથે જ સૂએ છે.”

Verse 120

स्त्रीपुंसोरेकसंसर्गात्शांतता तु कथं भवेत् । तस्यां यस्याभिलाषोस्ति न पृष्टस्स वदेद्युवा

સ્ત્રી-પુરુષના એકાંત અને ઘન સંગથી શાંતિ કેવી રીતે થાય? જેને તેના પ્રત્યે અભિલાષા છે, તે યુવાન પૂછ્યા વિના પણ બોલી ઊઠે છે।

Verse 121

लोकानां कुश्रुतिर्वार्ता तेन पुण्यबलाच्छ्रुता । जनापवादमोक्षार्थं बुद्धिस्तस्याभवच्छुभा

પોતાના પુણ્યબળથી તેણે લોકોમાં ફરતી કુખ્યાત વાતો અને અફવાઓ સાંભળી. જનઅપવાદથી મુક્ત થવા માટે તેના મનમાં શુભ સંકલ્પ ઊગ્યો.

Verse 122

दारूणि स्वयमाहृत्याजिज्वलत्स महानलम् । एतस्मिन्नंतरे तात राजपुत्रः प्रतापवान्

તેણે પોતે જ લાકડાં લાવી મહાન અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો. એટલામાં, હે તાત, પ્રતિાપવાન રાજપુત્ર ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 123

आगमत्तद्गृहं सद्यः सोपश्यत्तं च योषितम् । प्रोत्फुल्लवदनां नारीं प्रविषादगतं नरं

તે તરત જ તે ઘરમાં ગયો અને ત્યાં તેણે આનંદથી ખીલેલા મુખવાળી સ્ત્રીને જોયી; અને ગાઢ શોકમાં પડેલા પુરુષને પણ જોયો.

Verse 124

अनयोर्मानसं ज्ञात्वा राजपुत्रोवदद्वचः । किं न संभाषसे मां च मित्रकं चिरमागतम्

બન્નેના મનોભાવ જાણી રાજપુત્ર બોલ્યો—“હું તારો મિત્ર છું, ઘણાં સમય પછી આવ્યો છું; તો તું મારી સાથે કેમ વાત કરતો નથી?”

Verse 125

अब्रवीत्सोपि धर्मात्मा राजपुत्रमनष्टधीः । यत्कृतं दुष्करं कर्म मया त्वद्धितकारणात्

પછી તે ધર્માત્મા, નિર્મળ બુદ્ધિવાળો, રાજપુત્રને બોલ્યો—“મેં જે દુષ્કર કર્મ કર્યું છે, તે તારા હિત માટે જ કર્યું છે.”

Verse 126

सर्वं व्यर्थमहं मन्ये जनानां च प्रवादतः । अद्य वह्निमहं यास्ये प्रपश्यंतु नरास्सुराः

લોકોના નિંદાત્મક વચનોને કારણે હું સર્વને વ્યર્થ માનું છું. આજે હું અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ—માનવો અને દેવો સૌ જોઈ લે।

Verse 127

इत्युक्त्वा स महाभागः प्रविवेश हुताशनम् । विशतस्तस्य वह्नौ न कुसुमं चिकुरालये

આમ કહી તે મહાભાગ હુતાશનમાં પ્રવેશ્યો. જ્વાળામાં પ્રવેશતાં પણ તેના વેણીમાં ગૂંથાયેલ એક પણ પુષ્પ દગ્ધ ન થયું।

Verse 128

नांगमस्यानलोधाक्षीन्न च वस्त्रं न कुंतलम् । खे च देवा मुदा सर्वेसाधुसाध्विति चाब्रुवन्

તેનું કોઈ અંગ અગ્નિથી દગ્ધ ન થયું, નેત્રો પણ બળ્યા નહીં; ન વસ્ત્રને ન વાળને હાનિ થઈ. આકાશમાં સર્વ દેવો આનંદથી ‘સાધુ! સાધુ!’ બોલ્યા।

Verse 129

अपतन्पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि समंततः । यैर्यैश्च दुष्कृतं वाक्यं गदितं तावुभौ प्रति

તેના મસ્તક પર ચારે તરફ પુષ્પવર્ષા વરસી—એ જ લોકો દ્વારા, જેમણે અગાઉ તે બંને વિરુદ્ધ દુષ્ટ અને અયોગ્ય વચન કહ્યાં હતાં।

Verse 130

तेषां मुखे प्रजायंते कुष्ठानि विविधानि च । तत्रागत्य च देवाश्च वह्नेराकृष्यतं मुदा

તેમના મોઢામાં વિવિધ પ્રકારના કુષ્ઠ અને ચર્મરોગો ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ દેવો ત્યાં આવી આનંદથી તેમને અગ્નિમાંથી બહાર ખેંચી લાવ્યા।

Verse 131

अपूजयन्सुपुष्पैश्च मुनयो विस्मयं गताः । सर्वैर्मुनिवरैरेवं मनुष्यैर्विविधैस्तदा

ત્યારે વિસ્મયથી ભરાયેલા મુનિઓએ ઉત્તમ પુષ્પોથી તેમનું વિધિવત્ પૂજન કર્યું; તે જ સમયે સર્વ મુનિવરો તથા નાનાવિધ મનુષ્યોએ પણ એ રીતે આરાધના કરી।

Verse 132

अर्च्यते तु महातेजाः स च सर्वानपूजयत् । सज्जनाद्रोहकं नाम कृतं देवासुरैर्नृभिः

તે મહાતેજસ્વી વિધિવત્ અર્ચિત થયો; અને તેણે પણ પ્રતિઉપકારરૂપે સર્વનું સન્માન કર્યું. પરંતુ દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો દ્વારા ‘સજ્જનાદ્રોહક’ નામે—સજ્જનો પ્રત્યે દ્રોહ—કૃત્ય કરવામાં આવ્યું।

Verse 133

तस्य पादरजः पूता सस्यपूर्णा धराभवत् । सुराश्चाहुश्च तं तत्र भार्या ते संप्रगृह्यताम्

તેમના પાદરજથી પવિત્ર થઈ ધરતી શસ્યથી પરિપૂર્ણ બની. ત્યારે દેવો અને મુનિઓએ ત્યાં તેમને કહ્યું—“તમારી ભાર્યાને વિધિવત્ સ્વીકારો (પુનઃ ગ્રહણ કરો)।”

Verse 134

एतस्य सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति । नास्तीति सांप्रतं पृथ्व्यां कामलोभाजितः पुमान्

આ લોકમાં તેના સમાન કોઈ ભૂતકાળમાં થયો નથી, અને ભવિષ્યમાં પણ થશે નહીં. તેમજ હાલમાં પૃથ્વી પર કામ અને લોભથી એવો જીતાયેલ પુરુષ બીજો કોઈ નથી।

Verse 135

देवासुरमनुष्याणां रक्षसां मृगपक्षिणाम् । कीटादीनां च सर्वेषां काम एष सुदुर्जयः

દેવો, અસુરો, મનુષ્યો, રાક્ષસો, પશુ-પક્ષીઓ તથા કીટાદિ સર્વ પ્રાણીઓ માટે આ કામ અત્યંત દુર્જય છે।

Verse 136

कामाल्लोभात्तथाक्रोधान्नित्यं सत्त्वेषु जायते । संसारबंधकः कामो ह्यकामो न क्वचिद्भवेत्

કામ, લોભ તથા ક્રોધથી આ વૃત્તિ જીવોમાં સદા ઉત્પન્ન થાય છે. કામ જ સંસારનું બંધન છે; સંસારમાં અકામતા ક્યાંય મળતી નથી.

Verse 137

अनेनैव जितं सर्वं भुवनानि चतुर्दश । अमुष्य हृदये नित्यं वासुदेवो मुदास्थितः

આ એકથી જ સર્વ—ચૌદ ભુવન—જીતાઈ ગયા. તેના હૃદયમાં વાસુદેવ નિત્ય આનંદપૂર્વક વિરાજે છે.

Verse 138

एवं स्पृष्ट्वाथ दृष्ट्वा तं मनुष्याः सर्वकल्मषात् । पूयंते ह्यनघाश्चैव लभंते चाक्षयां दिवम्

આ રીતે તેને સ્પર્શ કરીને પછી દર્શન કરવાથી મનુષ્યો સર્વ પાપથી શુદ્ધ થાય છે. તેઓ નિષ્કલંક બની અક્ષય દિવ્યલોક પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 139

एवमुक्त्वा गता देवा विमानैश्च दिवं मुदा । मनुष्याः प्रययुस्तुष्टा दंपती स्वगृहं तथा

આ રીતે કહી દેવો આનંદથી વિમાનોમાં સ્વર્ગે ગયા. મનુષ્યો સંતોષથી વિદાય થયા અને દંપતી પણ પોતાના ઘરે પરત ફર્યા.

Verse 140

दिव्यं चक्षुस्तदा तस्य चासीद्देवान्स पश्यति । त्रैलोक्यस्य च वार्त्तां च जानाति लीलया भृशम्

ત્યારે તેને દિવ્ય દૃષ્ટિ પ્રાપ્ત થઈ; તે દેવતાઓને જોઈ શક્યો. અને ત્રિલોકની સર્વ વાતો તે સહજ રીતે પૂર્ણપણે જાણી ગયો.

Verse 141

ततस्तस्य च वीथ्यां च दृष्टस्तेन सहैव सः । स पप्रच्छ मुदा तं च धर्मोद्देशं हितं वद

પછી એ જ ગલીમાં તે તેને સાથે જ દેખાયો. આનંદથી તેણે પૂછ્યું—“ધર્મ વિષે મને હિતકારી ઉપદેશ કહો.”

Verse 142

सज्जनाद्रोह उवाच । गच्छ बाडव धर्मज्ञ वैष्णवं पुरुषोत्तमम् । तं च दृष्ट्वा त्वभीष्टं ते सांप्रतं च फलिष्यति

સજ્જનાદ્રોહ બોલ્યો—“હે બાડવ, હે ધર્મજ્ઞ! તે પરમ વૈષ્ણવ પુરુષોત્તમ પાસે જા. તેને દર્શન કરતાં જ તારો અભીષ્ટ હેતુ હવે ફળશે.”

Verse 143

बकस्य निधनं यद्वा वस्त्रस्याशोषणं तथा । जानीषे चापरो यश्च कामस्तेऽस्ति हृदिस्थितः

બગલાનું મરણ હોય કે વસ્ત્રનું સુકાઈ જવું—આ બધું તું જાણે છે; અને તારા હૃદયમાં છુપાયેલી બીજી ઇચ્છા પણ તું જાણે છે.

Verse 144

एतच्छ्रुत्वा तु वचनमागतो वैष्णवं प्रति । विष्णुरूपद्विजेनैव सार्द्धं तेन मुदा ययौ

આ વચન સાંભળી તે વૈષ્ણવ પાસે ગયો. વિષ્ણુરૂપ ધારણ કરેલા તે બ્રાહ્મણ સાથે તે આનંદથી આગળ વધ્યો.

Verse 145

अपश्यत्पुरुषं शुद्धं ज्वलंतं च पुरःस्थितम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं दीप्यमानं स्वतेजसा

તેણે પોતાના આગળ ઊભેલા એક શુદ્ધ પુરુષને જોયો, જે તેજથી જ્વલંત હતો—સર્વ શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, પોતાના તેજથી જ દીપ્તિમાન.

Verse 146

अब्रवीत्स च धर्मात्मा ध्यानस्थं च हरेः प्रियम् । वदनो यद्यद्वृत्तं वै दूरात्त्वां चागतो ह्यहम्

ત્યારે તે ધર્માત્માએ હરિના પ્રિય, ધ્યાનસ્થ ભક્તને કહ્યું— “જે કંઈ બન્યું છે તે સાચું કહો; હું દૂરથી તમારી પાસે આવ્યો છું।”

Verse 147

वैष्णव उवाच । प्रसन्नस्ते सुरश्रेष्ठो दानवारीश्वरः सदा । दृष्ट्वा त्वां च मनोऽस्माकं हृष्यतीवाधुना द्विज

વૈષ્ણવે કહ્યું— “દેવોમાં શ્રેષ્ઠ દાનવાધિપતિ સદા તારા પર પ્રસન્ન છે; અને હે દ્વિજ, તને જોઈને હવે અમારું મન પણ અત્યંત હર્ષિત થયું છે।”

Verse 148

कल्याणं चातुलं तेद्य फलिष्यति मनोरथः । सुरवर्त्मनि ते नित्यं चेलं शुष्यति नान्यथा

આજે તને અતુલ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થશે અને તારો મનોભાવ/મનોરથ ફળશે. દેવમાર્ગે તારો વસ્ત્ર સદા સુકું રહેશે— તેમાં અન્યથા નથી।

Verse 149

दृष्ट्वा देवं सुरश्रेष्ठं मम गेहे हरिं स्थितम् । इत्युक्ते वैष्णवेनाथ स तु तं पुनब्रवीत्

મારા ઘરમાં સ્થિત દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન હરિને જોઈ વૈષ્ણવે આમ કહ્યું; ત્યાર પછી તે સ્વામીએ તેને ફરી કહ્યું।

Verse 150

क्वासौ विष्णुः स्थितो नित्यं दर्शयाद्य प्रसादतः । वैष्णव उवाच । अस्मिन्देवगृहे रम्ये प्रविश्य परमेश्वरम्

“સદા સ્થિત તે વિષ્ણુ ક્યાં છે? કૃપાથી આજે મને દર્શન કરાવો।” વૈષ્ણવે કહ્યું— “આ રમ્ય દેવગૃહમાં પ્રવેશ કરો; પરમેશ્વરને જુઓ।”

Verse 151

तं दृष्ट्वा किल्बिषाद्धोरान्मुच्यसे जन्मबंधानत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रविश्य सदनं प्रति

‘તેમનું દર્શન કરતાં તું ભયંકર પાપોથી તથા પુનઃપુનર્જન્મના બંધનથી મુક્ત થશો.’ તેના તે વચન સાંભળી તે નિવાસમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 152

अपश्यत्तं द्विजं विष्णुं तिष्ठंतं पद्मतल्पके । शिरसैव प्रवंद्याथ जग्राह चरणौ मुदा

તેણે તે દ્વિજ—વિષ્ણુને—પદ્મશય્યા પર સ્થિત જોયા. માત્ર મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરીને આનંદથી પ્રભુના ચરણયુગલ પકડી લીધા।

Verse 153

प्रसादी भव देवेश न ज्ञातस्त्वं पुरा मया । इहामुत्र च देवेश तवाहं किंकरः प्रभो

હે દેવેશ, કૃપા કરો; પૂર્વે હું તમને ઓળખી શક્યો નહોતો. હે દેવેશ, ઇહલોક અને પરલોકમાં હું તમારો સેવક છું, હે પ્રભુ।

Verse 154

अनुग्रहश्च मे दृष्टो भवतो मधुसूदन । रूपं ते द्रष्टुमिच्छामि यदि चास्ति कृपा मयि

હે મધુસૂદન, મેં તમારો અનુગ્રહ જોયો છે. જો મારી ઉપર કૃપા હોય, તો હું તમારું દિવ્ય સ્વરૂપ જોવા ઇચ્છું છું।

Verse 155

विष्णुरुवाच । अस्ति मे त्वयि भूदेव प्रियत्वं च सदैव हि । स्नेहात्पुण्यवतामेव दर्शनं कारितं मया

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે ભૂદેવ, તું સદૈવ મને પ્રિય છે. સ્નેહવશ મેં માત્ર પુણ્યવાનને જ આ દર્શન કરાવ્યું છે।

Verse 156

दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाद्भाषणात्तथा । सकृत्पुण्यवतामेव स्वर्गं चाक्षयमश्नुते

માત્ર દર્શન, સ્પર્શ, ધ્યાન, કીર્તન અથવા તેના વિષે બોલવાથી પણ પુણ્યવાન પુરુષ—એક વાર જ હોય તોય—અક્ષય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 157

नित्यमेव तु संसर्गात्सर्वपापक्षयो भवेत् । भुक्त्वा सुखमनंत च मद्देहे प्रविलीयते

નિત્ય મારા સાન્નિધ્યથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે. અનંત સુખ ભોગવી તે મારા જ દેહસ્વરૂપમાં લીન થઈ જાય છે।

Verse 158

स्नात्वा च पुण्यतीर्थेषु दृष्ट्वा मां चैव सर्वतः । दृष्ट्वा पुण्यवतां देशान्मम देहे विलीयते

પુણ્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને સર્વત્ર મને જ દર્શન કરીને, તેમજ પુણ્યવંતોથી પાવન થયેલા દેશો જોઈને, તે મારા દેહસ્વરૂપમાં લીન થાય છે।

Verse 159

कथयित्वा कथां पुण्यां लोकानामग्रतः सदा । स चैव नरशार्दूल मद्देहे प्रविलीयते

જે સદા લોકોની સમક્ષ આ પુણ્યકથા કહે છે, એ જ પુરુષ—હે નરશાર્દૂલ—મારા દેહસ્વરૂપમાં લીન થાય છે।

Verse 160

उपोष्य वासरेस्माकं श्रुत्वा मच्चरितं ध्रुवम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा मद्देहे प्रविलीयते

અમારા પવિત્ર વ્રતદિવসে ઉપવાસ કરીને, નિશ્ચિતપણે મારા ચરિત્રનું શ્રવણ કરીને, અને રાત્રે જાગરણ કરીને, તે મારા દેહસ્વરૂપમાં લીન થાય છે।

Verse 161

अत्यंतघोषणो नृत्यगीतवाद्यादिकैस्सदा । नामस्मरन्द्विजश्रेष्ठ मद्देहे प्रविलीयते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! જે સદા ઊંચા ઘોષ સાથે નૃત્ય-ગીત-વાદ્યમાં રત રહી નામસ્મરણ કરે છે, તે મારા જ દેહમાં લીન થઈ જાય છે.

Verse 162

मद्भक्तस्तीर्थभूतश्च त्वमेव बकमारणात् । यत्पापं तस्य मोक्षाय सखे स्थित्वा उवाच ह

તું મારો ભક્ત છે, અને બક (દૈત્ય)ના વધથી તું પોતે જ તીર્થસ્વરૂપ થયો છે. તે પાપના મોક્ષ માટે, હે સખા—એમ કહી તે ત્યાં ઊભો રહી બોલ્યો.

Verse 163

गच्छ मूकं महात्मानं तीर्थं पुण्यवतां वरम् । मूकस्य दर्शनात्तात सर्वे दृष्टा महाजनाः

પુણ્યવંતોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મૂક મહાત્મા તીર્થમાં જા. હે તાત! મૂકના દર્શનમાત્રથી જાણે સર્વ મહાજનોના દર્શન થઈ જાય છે.

Verse 164

तेषां च दर्शनादेव तथा संभाषणान्मम । ममसंपर्कभावाच्च मद्गृहं चागतो भवान्

તેમના દર્શનમાત્રથી, તેમજ મારી સાથે સંભાષણથી—અને મારી સાથેના તારા સંબંધ-સંપર્કભાવથી—તું મારા ગૃહમાં પણ આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 165

जन्मकोटिसहस्रेभ्यो यस्य पापक्षयो भवेत् । स मां पश्यति धर्मज्ञो यथा तेन प्रसन्नता

જેના હજારો કરોડ જન્મોના સંચિત પાપો ક્ષય પામે છે, તે જ ધર્મજ્ઞ મને સాక్షાત્ જુએ છે; તે દર્શનથી હું પ્રસન્ન થાઉં છું.

Verse 166

ममैवानुग्रहाद्वत्सअहंदृष्टस्त्वयानघ । तस्माद्वरं गृहाण त्वं यत्ते मनसि वर्तते

હે વત્સ, હે નિષ્પાપ! માત્ર મારી કૃપાથી તું મને દર્શન કર્યો છે. તેથી વર ગ્રહણ કર—તારા મનમાં જે હોય તે જ પસંદ કર.

Verse 167

विप्र उवाच । अस्माकं सर्वथा नाथ मानसं त्वयि तिष्ठतु । त्वदृते सर्वलोकेश कदाचिन्न तु रोचताम्

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે નાથ! મારું મન સર્વદા તારી અંદર સ્થિર રહે. હે સર્વલોકેશ્વર! તારા વિના કદી કંઈ પણ મને રુચે નહીં.

Verse 168

माधव उवाच । यस्मादेतादृशी बुद्धिः स्फुरते ते सदानघ । तस्मान्मत्सदृशान्भोगान्मद्गेहे संप्रलप्स्यसे

માધવે કહ્યું—હે સદા નિષ્પાપ! તારા અંદર આવી બુદ્ધિ પ્રકાશે છે; તેથી તું મારા સમાન ભોગો ભોગવશે અને મારા ધામમાં નિવાસ કરશે.

Verse 169

किंतु ते पितरौ पूजामाप्नुतो न त्वयानघ । पूजयित्वा तु पितरौ पश्चाद्यास्यसि मत्तनुम्

પરંતુ હે નિષ્પાપ! તારા માતા-પિતાને તારા તરફથી હજી પૂજા મળી નથી. પહેલા માતા-પિતાની પૂજા કર; પછી તું મારા સાન્નિધ્યને પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 170

तयोर्निश्श्वासवातेन मन्युना च भृशं पुनः । तपः क्षरति ते नित्यं तस्मात्पूजय तौ द्विज

તેમના શ્વાસના વાયુથી અને ફરી તેમના પ્રચંડ ક્રોધથી તારો તપ નિત્ય ક્ષય પામે છે; તેથી હે દ્વિજ, તે બંનેની પૂજા કર.

Verse 171

मन्युर्निपतते यस्मिन्पुत्रे पित्रोश्च नित्यशः । तन्निरयं नाबाधेहं न धाता न च शंकरः

જે પુત્ર પર માતા-પિતાનો ક્રોધ સદા પડતો રહે છે, તેના માટે તે નરક કોઈ ટાળી શકતું નથી—ન ધાતા (બ્રહ્મા), ન શંકર (શિવ) પણ નહીં.

Verse 172

तस्मात्त्वं पितरौ गच्छ कुरु पूजां प्रयत्नतः । ततस्त्वं हितयोरेव प्रसादान्मत्पदं व्रज

અતએવ તું માતા-પિતાની પાસે જઈ પ્રયત્નપૂર્વક તેમની પૂજા-સેવા કર. પછી તે બે હિતકર્તાઓની કૃપાથી તું મારા ધામને પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 173

इत्युक्ते तु द्विजश्रेष्ठः पुनराह जगद्गुरुम् । प्रसन्नो यदि मे नाथ रूपं स्वं दर्शयाच्युत

આ રીતે કહ્યા પછી દ્વિજશ્રેષ્ઠે ફરી જગદ્ગુરુને કહ્યું—“નાથ, જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો હે અચ્યુત, તમારું સ્વરૂપ દર્શાવો.”

Verse 174

ततो द्विजप्रणयतः प्रसन्नहृदयो वशी । रूपं स्वं दर्शयामास ब्रह्मण्यो ब्रह्मकर्मणे

પછી બ્રાહ્મણ પ્રત્યેના સ્નેહથી પ્રસન્નહૃદય અને સંયમી, બ્રાહ્મણભક્ત ભગવાને બ્રાહ્મણકર્મ કરનાર તેને પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું.

Verse 175

शंखचक्रगदापद्मधारणं पुरुषोत्तमम् । कारणं सर्वलोकस्य तेजसा पूरयज्जगत्

શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરનાર તે પુરુષોત્તમ જ સર્વ લોકનો કારણ છે; પોતાના તેજથી જગતને પરિપૂર્ણ કરી વિરાજે છે.

Verse 176

प्रणम्य दंडवद्विप्र उवाच पुनरच्युतम् । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे चक्षुषी शिवे

દંડવત્ પ્રણામ કરીને તે બ્રાહ્મણ ફરી અચ્યુતને બોલ્યો— “આજે મારું જન્મ સફળ થયું; હે શિવે (મંગલમયી), આજે મારી બન્ને આંખો ધન્ય થઈ।”

Verse 177

अद्य मे च करौ श्लाघ्यौ धन्योहं जगदीश्वर । अद्य मे पुरुषा यांति ब्रह्मलोकं सनातनम्

“આજે મારા બન્ને હાથ ખરેખર પ્રશંસનીય થયા; હે જગદીશ્વર, હું ધન્ય છું. આજે મારા પુરુષો સનાતન બ્રહ્મલોકને પ્રસ્થાન કરે છે।”

Verse 178

नंदंति बांधवा मेद्य त्वत्प्रसादाज्जनार्दन । इदानीं च प्रसिद्धा मे सर्वे चैव मनोरथाः

“હે જનાર્દન, તમારા પ્રસાદથી આજે મારા બંધુઓ આનંદિત છે; અને હવે મારા સર્વ મનોભાવ/મનોરથો સિદ્ધ થયા છે।”

Verse 179

किंतु मे विस्मयो नाथ मूकादि ज्ञानिनो भृशम् । कथं जानंति मद्वृत्तं देशांतरमुपस्थितम्

“પરંતુ, હે નાથ, મને બહુ આશ્ચર્ય છે— મૂક વગેરે જ્ઞાનીજન પણ મારી વાત કેવી રીતે જાણે છે, જ્યારે હું તો અન્ય દેશથી અહીં આવ્યો છું?”

Verse 180

तस्य गेहोदराकाशे स्थितो विप्रोतिशोभनः । तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारशिरस्यपि

તેના ઘરના અંદરના ખુલ્લા અવકાશમાં એક અતિશય શોભન બ્રાહ્મણ ઊભો હતો. તેમજ ઘરમાં એક પતિવ્રતા સ્ત્રી પણ હતી; તે જાણે તુલાધારના શિર પર જ સ્થિત હોય તેમ દેખાતી હતી.

Verse 181

तथा मित्राद्रोहकस्य त्वं च वैष्णवमंदिरे । अनुग्रहाच्च मे विप्र तत्त्वतो वक्तुमर्हसि

તેમજ મિત્રદ્રોહીના વિષયમાં અને વૈષ્ણવ મંદિરના પ્રસંગમાં પણ—મારા પર કૃપા કરીને, હે વિપ્ર, યથાતત્ત્વ સત્ય કહો, એ તમારે યોગ્ય છે।

Verse 182

श्रीभगवानुवाच । पित्रोर्भक्तः सदा मूकः पतिव्रता शुभा च सा । सत्यवादी तुलाधारः समः सर्वजनेषु च

શ્રીભગવાન બોલ્યા—તે માતા-પિતાનો ભક્ત છે, સદા મૌન રહે છે; તે શુભા પતિવ્રતા છે. તે સત્યવાદી, સ્થિર અને સર્વ લોકો પ્રત્યે સમભાવ ધરાવે છે।

Verse 183

लोभकामजिदद्रोहो मद्भक्तो वैष्णवः स्मृतः । संप्रीतोहं गुणैरेषां तिष्ठाम्यावसथे मुदा

જે લોભ અને કામને જીતે છે, દ્વેષરહિત છે અને મારો ભક્ત છે—તે વૈષ્ણવ તરીકે સ્મરાય છે. એવા લોકોના ગુણોથી પ્રસન્ન થઈ હું તેમના ગૃહમાં આનંદથી નિવાસ કરું છું।

Verse 184

भारतीकमलाभ्यां च सहितो द्विजसत्तम । विप्र उवाच । महापातकिसंसर्गान्नराश्चैवातिपातकाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ભારતી અને કમલા સાથે તે વિપ્ર બોલ્યા—મહાપાતકીઓના સંગથી મનુષ્યો પણ અતિપાતકી બની જાય છે।

Verse 185

इति जल्पंति धर्मज्ञाः स्मृतिशास्त्रेषु सर्वदा । पुराणागमवेदेषु कथं त्वं तिष्ठसे गृहे

ધર્મજ્ઞો સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં સદા આવું જ કહે છે, અને પુરાણ-આગમ-વેદોમાં પણ—“તમે ઘરમાં કેવી રીતે રહી શકો?”

Verse 186

श्रीभगवानुवाच । कल्याणानां च सर्वेषां कर्त्ता मूको जगत्त्रये । वृत्तस्थो योपि चाण्डालस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—જે મૂક પણ ત્રિલોકમાં સર્વ કલ્યાણકર્મોનો કર્તા અને સદાચારનિષ્ઠ હોય, તે જન્મથી ચાંડાલ હોવા છતાં દેવગણ તેને બ્રાહ્મણ જ માને છે।

Verse 187

मूकस्य सदृशो नास्ति लोकेषु पुण्यकर्मतः । पित्रोर्भक्तिपरे नित्यं जितं तेन जगत्त्रयम्

પુણ્યકર્મમાં લોકોએ મૂક સમાન કોઈ નથી; જે સદા માતા-પિતાની ભક્તિમાં પરાયણ રહે છે, તેણે તેનાથી જ ત્રિલોક જીત્યા છે।

Verse 188

तयोर्भक्त्या त्वहं तुष्टः सर्वदेवगणैः सह । तिष्ठामि द्विजरूपेण तस्य गेहोदरे च खे

તે બંનેની ભક્તિથી હું સર્વ દેવગણ સાથે પ્રસન્ન થાઉં છું; દ્વિજરૂપ ધારણ કરીને હું તેના ઘરના અંદર તથા આકાશમાં પણ નિવાસ કરું છું।

Verse 189

तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारस्य मंदिरे । अद्रोहकस्य भवने वैष्णवस्य च वेश्मनि

તેમજ પતિવ્રતાના ઘરમાં, તુલાધારના મંદિરમાં, અદ્રોહકના ભવનમાં અને વૈષ્ણવના ગૃહમાં પણ (હું નિવાસ કરું છું)।

Verse 190

सदा तिष्ठामि धर्मज्ञ मुहूर्तं न त्यजाम्यहम् । तेन पश्यंति मां नित्यं ये त्वन्ये पापकृज्जनाः

હે ધર્મજ્ઞ! હું સદા અહીં જ રહું છું, એક મુહૂર્ત પણ છોડતો નથી; તેથી અન્ય પાપકર્મી લોકો મને નિત્ય જોતા રહે છે।

Verse 191

पुण्यत्वाच्च त्वया दृष्टो ममानुग्रहकारणात् । पित्रोर्भक्तिपरः शुद्धश्चांडालो देवतां गतः

તમારા પુણ્યપ્રભાવથી અને મારા અનુગ્રહના કારણે તમે આ દર્શન કર્યું. પિતૃ-માતૃભક્તિમાં પરાયણ અને શુદ્ધ એવો તે ચાંડાલ પણ દેવત્વને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 193

तस्य वै मानसे नित्यं वर्तेऽहतभावनः । स तज्जानाति त्वद्वृत्तं तथा पतिव्रतादयः

જેની ભાવના અક્ષત, શુદ્ધ અને નિર્મળ રહે છે, તેના મનમાં તે સદા નિવાસ કરે છે. તે તારો વર્તન જાણે છે; તેમ જ પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ વગેરે પણ જાણે છે.

Verse 194

तेषां वृत्तं वदिष्यामि शृणु त्वं चानुपूर्वशः । यच्छ्रुत्वा सर्वथा मर्त्यो मुच्यते जन्मबंधनात्

હું તેમનો વર્ણન કહું છું—તમે ક્રમશઃ સાંભળો; જેને સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ રીતે જન્મબંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 195

पितुर्मातुः परं तीर्थं देवदेवेषु नैव हि । पित्रोरर्चा कृता येन स एव पुरुषोत्तमः

પિતા-માતા કરતાં પરમ તીર્થ બીજું નથી—દેવદેવોમાં પણ નહીં. જેણે પિતૃ-માતૃની અર્ચના કરી, તે જ ખરેખર પુરુષોત્તમ છે.

Verse 196

पित्रोराज्ञा च देवस्य गुरोराज्ञा समं फलं । आराधनाद्दिवो राज्यं बाधया रौरवं व्रजेत्

પિતૃ-માતૃની આજ્ઞા અને ભગવાનની આજ્ઞાનું ફળ સમાન છે; ગુરુની આજ્ઞાનું ફળ પણ તદ્રુપ છે. તેમની આરાધનાથી સ્વર્ગરાજ્ય મળે, પરંતુ તેમને પીડા આપવાથી રૌરવ નરકમાં જવું પડે.

Verse 197

स चास्माकं हृदिस्थोऽपि तस्याहं हृदये स्थितः । आवयोरंतरं नास्ति परत्रेह च मत्समः

તે અમારા હૃદયમાં નિવાસ કરે છે અને હું પણ તેના હૃદયમાં સ્થિત છું. અહીં કે પરલોકમાં અમારા વચ્ચે કોઈ અંતર નથી; મારા સમાન કોઈ નથી.

Verse 198

मदग्रे मत्पुरे रम्ये सर्वैश्च बांधवैः सह । सभुंजीताक्षयं भोगमंते मयि च लीयते

મારી ઉપસ્થિતિમાં, મારા રમ્ય ધામમાં, સર્વ બંધુઓ સાથે તે અક્ષય ભોગનો આનંદ માણે છે; અને અંતે મારામાં જ લીન થઈ જાય છે.

Verse 199

अतएव हि मूकोसौ वार्त्तां त्रैलोक्यसंभवाम् । जानाति नरशार्दूल एष ते विस्मयः कुतः

આથી તે મૂકો હોવા છતાં ત્રિલોકમાં ઉદ્ભવેલી વાત જાણે છે. હે નરશાર્દૂલ, તો પછી તને આ આશ્ચર્ય કેમ?

Verse 200

द्विज उवाच । मोहादज्ञानतो वापि न कृत्वा पितुरर्चनं । ज्ञात्वा वा किं च कर्तव्यं सदसज्जगदीश्वर

દ્વિજે કહ્યું— મોહ કે અજ્ઞાનથી પિતાનું અર્ચન ન કર્યું હોય, અથવા જાણ્યા પછી પણ, હે સદસત્-અતીત જગદીશ્વર, તો શું કરવું જોઈએ?

Verse 201

श्रीभगवानुवाच । दिनैकं मासपक्षौ वा पक्षार्धं वाथ वत्सरं । पित्रोर्भक्तिः कृता येन स च गच्छेन्ममालयं

શ્રીભગવાન બોલ્યા— એક દિવસ, એક મહિનો, એક પક્ષ, અર્ધપક્ષ અથવા એક વર્ષ— જેણે જેટલા સમય સુધી માતા-પિતાની ભક્તિસેવા કરી, તે પણ મારા ધામને પામે છે.