Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તે અતિ અદ્ભુત વચન સાંભળી રઘુનંદન રામ, ગૌરવ અને વિસ્મયથી યુક્ત થઈ, ફરી વધુ પ્રશ્નો પૂછવા લાગ્યા।

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

રામ બોલ્યા—હે ભગવન! જ્યાં વિદર્ભના રાજા શ્વેતે તપ કર્યું તે ભયંકર વનમાં તે અદ્ભુત ઘટના કેવી રીતે બની? કૃપા કરીને કહો।

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

હે રાજન! તે વન દુર્ગમ, નિર્જન અને મૃગવિહિન હતું. તે તેમાં કેવી રીતે પ્રવેશ્યો અને ત્યાં તપમાં કેવી રીતે સ્થિર થયો? હે મહામુને, કહો।

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

ચારેય તરફ સો યોજન સુધી આ પ્રદેશ મનુષ્યવિહિન કેવી રીતે થયો? અને તમે ત્યાં કેવી રીતે પ્રવેશ્યા? કયા કાર્ય માટે તમે અહીં આવ્યા છો—કહો।

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—પ્રાચીન કૃતયુગમાં મનુ નામે એક રાજા હતા, દંડધારી પ્રભુ, ધર્મ-ન્યાયના અધિપતિ. તેમના પુત્રનું નામ ઇક્ષ્વાકુ હતું, જેનું તેજ અપરિમિત હતું।

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

લોકસમ્મત જ્યેષ્ઠ પુત્રને રાજ્યસિંહાસન પર સ્થાપિત કરીને તેણે કહ્યું— “પૃથ્વી પર રાજવંશોનો અધિપતિ બની રાજા થા.”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

“તથૈવ,” હે રાઘવ—પુત્રે પિતાને એવી પ્રતિજ્ઞા કરી. ત્યારબાદ પરમ હર્ષિત થઈ તેણે ફરી તેને ઉત્તરરૂપે કહ્યું.

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

હે પરમ ઉદાર! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તારા આચરણમાં શંકા નથી. ન્યાયસંગત દંડથી પ્રજાનું રક્ષણ કર, પરંતુ અકારણે દંડ ન આપ.

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

અહીં અપરાધીઓ પર લોકો જે દંડ લગાવે છે—તે દંડ જો વિધિ મુજબ આપવામાં અને નિયમસર મુક્ત કરવામાં આવે, તો એ જ દંડ રાજાને સ્વર્ગે લઈ જાય છે.

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

અતએવ, હે મહાબાહુ પુત્ર! ધર્મસંગત દંડપ્રયોગમાં પ્રયત્નશીલ રહેજે. આમ કરવાથી તારો ધર્મ લોકમાં સર્વોચ્ચ થશે—નિશ્ચયે એમ જ થશે.

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

આ રીતે મનુએ સમાધિયુક્ત ચિત્તથી પોતાના પુત્રને વારંવાર ઉપદેશ આપ્યો. પછી હર્ષિત થઈ તે ત્રિદિવમાં જઈ, બ્રહ્માના અનુત્તમ બ્રહ્મલોકને પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

“હું પુત્રોને કેવી રીતે જનમ આપું?” એવી ચિંતામાં તે લીન થયો. પછી અનેક પ્રકારના કર્મો અને વિધિઓ કરીને તે પુત્રોથી યુક્ત થયો.

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

દેવપુત્રો સમાન પુત્રો સાથે તેણે પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા. તે બધામાં, હે રઘુનંદન, કનિષ્ઠ જ સર્વોત્તમ હતો.

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

તે શૂરવીર, વિદ્યાવાન અને જનપૂજાથી ગુરુ સમાન માન્ય હતો. તેથી તેના બુદ્ધિમાન પિતાએ તેનું નામ ‘દંડ’ રાખ્યું.

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

હે રાઘવ! તેના શરીર પર આવનારા દંડપતનનું લક્ષણ જોઈને અને પુત્રના તે ઘોર દોષને જાણી, (તે અત્યંત વ્યથિત થયો).

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

પ્રભુએ તેને વિંધ્ય અને નીલ પર્વતમાળાઓની વચ્ચેનું રાજ્ય આપ્યું. ત્યાં રમ્ય પર્વતશિખરે દંડ રાજા બન્યો.

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

તેણે નિવાસ માટે એક અપ્રતિમ નગર વસાવ્યું. પછી તેણે પોતે જ તે નગરનું નામ ‘મધુમત્તમ’ રાખ્યું.

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

તે આદેશથી સમર્થ બનેલા શૂરવીરે ત્યાં નિવાસ સ્થાપ્યો. આ રીતે તે રાજાએ પોતાના પુરોહિત સાથે તે રાજ્યનું સુચારુ શાસન કર્યું.

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

તે આનંદિત હતો અને ઉત્તમ પ્રજાથી પરિપૂર્ણ હતો—જેમ સ્વર્ગમાં દેવરાજ ઇન્દ્ર. હે કાકુત્સ્થ, દંડનું તે રાજ્ય અનેક અયુત વર્ષો સુધી ટક્યું.

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

તે ધર્માત્માએ રાજ્યને એવું ચલાવ્યું કે તે કંટકો (ઉપદ્રવો)થી રહિત બન્યું. પછી કોઈ સમયે રાજા ભાર્ગવના આશ્રમમાં ગયો.

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

મનોહર ચૈત્રમાસમાં એક અતિ રમણીય સમયનો આરંભ થયો. ત્યાં પૃથ્વી પર રૂપે અપ્રતિમા ભાર્ગવકન્યા પ્રગટ થઈ.

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

વનપ્રદેશમાં વિહરતી તે અનुत્તમા, શુભા સ્ત્રીને દંડે જોઈ—તે ઊંચી, ભરાવદાર, શ્યામવર્ણી અને ચંદ્રસમાન મુખવાળી હતી.

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

સુનાસિકા, સર્વાંગે મનોહર, પૂર્ણોન્નત સ્તનવાળી, મધ્યમાં ક્ષીણ પરંતુ વિસ્તારે પ્રશસ્ત (કટી-નિતંબ) એવી તેણીને જોઈ તે આનંદિત થયો.

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

વનમાં એકલી, એક જ વસ્ત્ર ધારણ કરેલી, યૌવનના પ્રથમ પુષ્પમાં સ્થિત તેણીને જોઈ તે અધર્મવશ અનંગના બાણોથી પીડિત થયો.

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

સુવિશ્રાંત કન્યાની પાસે જઈ તેણે કહ્યું—“હે સુશ્રોણિ, તું ક્યાંથી આવી છે? હે સુશોભને, તું કોની પુત્રી છે?”

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

હું અનંગ (કામદેવ)થી પીડિત છું; તેથી હે અતિશય શોભામયી, તને પૂછું છું. હે સુંદરિ, માત્ર તારા દર્શનથી જ તું મારું ચિત્ત હરી લઈ ગઈ છે.

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

તું જે મુખ અતિ રમ્ય છે, તે મુનિઓનાં પણ ચિત્ત હરી લે છે. જો મને તેનો આસ્વાદ મેળવવાનો અવસર ન મળે, તો મને મૃત સમાન જ માનજે.

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

તમે મારા પ્રાણ જ હરી લીધા છે; હે સુલોચને, મને જીવંત કરો. હે વરારોહે, હું તમારો દાસ છું—હે શોભને, તમારા ભક્ત એવા મને સ્વીકારી કૃપા કરો.

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

આ રીતે બોલતા, ગર્વથી મત્ત અને કામથી પ્રેરિત તે કામી પુરુષને ભાર్గવીએ રાજાને વિનયભર્યા શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો.

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

હે રાજેન્દ્ર, એને ભૃગુવંશીય શુક્રની પુત્રી તરીકે જાણો, જેમનાં કર્મ અક્લિષ્ટ છે. તેનું નામ અરજા છે અને આશ્રમવાસીઓમાં તે જ્યેષ્ઠા છે.

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

રાજેન્દ્ર! શુક્ર મારા પિતા છે અને તું તે મહાત્માનો શિષ્ય છે; તેથી ધર્મ મુજબ હું તારી બહેન છું, હે નૃપનંદન।

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

હે પાર્થિવ! આવા વચન બોલવા તને યોગ્ય નથી. અન્ય અતિ દુષ્ટ લોકોથી પણ મારી રક્ષા સદા તારે કરવી જોઈએ।

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

મારા પિતા રૌદ્ર અને ક્રોધી છે; ક્રોધમાં તેઓ તને ભસ્મ કરી શકે. નહિ તો રાજધર્મ મુજબ બળપૂર્વક તારો (મારી સાથેનો) સંબંધ તોડી નાખવામાં આવશે।

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

ધર્મદૃષ્ટિથી યુક્ત આચરણ વડે તું મારા પિતાને વિનંતી કર. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! મહાદ્યુતિમાન મારા પિતાને જ વર (વરદાન) રૂપે પસંદ કર।

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

નહીંતર તને નિશ્ચિત જ ભયંકર અને વિશાળ દુઃખ થશે; કારણ કે મારા પિતા ક્રોધિત થાય તો સમગ્ર ત્રૈલોક્યને દહન કરી નાખે।

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

ત્યારે તે અશુભ અને મહાઘોર, અતિ કઠોર દંડની વાત સાંભળી, ગર્વમદમાં મત્ત તે પુરુષ ફરી શિર નમાવી ઉત્તર બોલ્યો।

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

હે સુશ્રોણિ પ્રિયે, કામે ઉન્મત્ત આ કામી પર પ્રસન્ન થા. હે શુભાનને, તારા દ્વારા રોકાયેલા મારા પ્રાણો વિખેરાઈ રહ્યા છે।

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

તને મળ્યા પછી મારું વૈર અહીં જ સમાપ્ત થાઓ—તે મારા વધમાં પરિણમે કે તેથી પણ મહત્તર પરિણામમાં. હે ભીરુ, ભક્તિભાવથી મને સ્વીકાર; કેમ કે તારા પ્રત્યે મારી ભક્તિ પરમ છે।

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

આવું કહી રાજાએ બળપૂર્વક તે કન્યાની બાહ પકડી; અને બીજા હાથથી તેને વસ્ત્ર-આવરણથી વંચિત કરી—આ ધર્મ અને મર્યાદાનો ઘોર ભંગ હતો।

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

અંગે અંગ ચાંપીને અને મુખ પર મુખ રાખીને, તે તેણી કંપતી હતી ત્યારે પોતાની ઇચ્છા મુજબ મૈથુન કરવા લાગ્યો।

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

તે દुष્ટ અનર્થકારક પર અત્યંત ઘોર અને કઠોર દંડ કરી, મદોન્મત્ત હાથીની જેમ તે તત્કાળ પોતાના નગરમાં પરત ગયો।

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

ભાર్గવી દીન બની રડતી રડતી આશ્રમથી બહુ દૂર ન રહી; દેવસમાન માન્ય પોતાના પિતાની તે વ્યાકુળ થઈ રાહ જોતિ રહી।

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

પછી અમિત તેજવાળા દેવર્ષિ ક્ષણમાત્ર આચમન કરીને, શિષ્યોથી ઘેરાયેલો, ક્ષુધાથી પીડિત થઈ પોતાના આશ્રમમાં પરત આવ્યો।

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

તેણે તે નિર્મળાને હવે દીન હાલતમાં, ધૂળથી ઢંકાયેલી જોઈ—જેમ વાદળોથી ઢંકાયેલા ચંદ્રની જ્યોત્સ્ના પરાજિત જેવી થાય છે।

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

ક્ષુધાથી પીડિત તે મહાત્મામાં ક્રોધ ઉદ્ભવ્યો; જાણે ત્રિલોકને દહન કરતો હોય તેમ, તેણે તે શિષ્યોને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

જોવો; દંડનો પ્રત્યાઘાત ઉલટો ફરી આ દૂરદર્શી પુરુષ પર જે ભયંકર વિપત્તિ આવી છે, તે અગ્નિશિખા જેવી પ્રજ્વલિત છે।

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

અહીં પ્રજ્વલિત અગ્નિની જ્વાલાથી સ્પર્શિત થયેલો મનુષ્ય પોતાના અનુચરો સહિત નિશ્ચયે નાશ અને દુર્ગતિને પામે છે—એમાં શંકા નથી; પરંતુ જે તે જ્વાલાથી અસ્પર્શિત છે, તે તે ગતિને પામતો નથી।

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

કારણ કે તેણે પરિમાણમાં જ અતિ ઘોર એવું પાપ કર્યું છે; તેથી તે મંદબુદ્ધિ પુરુષ અનુત્તમ ધૂળવર્ષા (અપમાન અને વિપત્તિ) ભોગવશે।

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

તે દુરાચારી દુષ્ટ રાજા—પોતાના રાજ્ય સાથે, સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સહિત—પાપકર્મમાં રત રહી, વિકૃત બુદ્ધિથી મૃત્યુને પામશે।

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

પાકશાસન ઇન્દ્ર તે દુષ્ટબુદ્ધિ પુરુષના સમગ્ર પ્રદેશને ચારે તરફ સો યોજન સુધી મહાધૂળવર્ષાથી ધુણીને ઉજાડી નાંખે।

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

અહીં રહેલા સર્વ સત્ત્વો—ચલ અને અચલ—ધૂળવર્ષાના કારણે સૌનો શીઘ્ર ક્ષય થશે.

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

દંડનો અધિકાર જેટલો વિસ્તરે છે, તેટલો તે આશ્રમ સવનયજ્ઞમંડપ સમાન બનશે; અચાનક ધૂળવર્ષા જેવી રીતે તે સાત રાત્રિ સુધી રહેશે.

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

આમ કહી ક્રોધથી દગ્ધ થઈ તેણે તે આશ્રમનિવાસીને કહ્યું—“લોકો રાજ્યની સીમાના અંતે જ સ્થિર રહે.”

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

ઉશનસે કહેતાની સાથે જ આશ્રમમાં વસતો તે પુરુષ તે વિષયપ્રદેશથી દૂર થઈ તત્કાળ બહાર પોતાનું સ્થાન ગોઠવી બેઠો.

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

તેને એમ કહી મુનિપત્નીએ કહ્યું—“હે અતિ મંદબુદ્ધિ, તું આ આશ્રમમાં જ અહીં સમાહિત થઈને વસ.”

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

આ આશ્રમ એક યોજન સુધી વિસ્તરેલો છે અને મનોહર તેજથી દીપ્ત છે. હે વિરજા, આ નિર્મળ સ્થાને સો વર્ષ સુધી નિવાસ કર।

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

નિયોગ વિષયે બ્રાહ્મણ ઋષિની આજ્ઞા સાંભળી ભાર્ગવી અરજા અત્યંત દુઃખિત થઈ અને પિતા ભાર્ગવને બોલી—“તથૈવ થાઓ.”

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

આવું કહી ભાર્ગવે તે નિવાસ છોડીને બીજે વસવાટ કર્યો. એક અઠવાડિયામાં તે ભસ્મીભૂત થઈ ગયું—જેમ બ્રહ્મજ્ઞાની કહેતાં હતાં તેમ જ।

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

આથી, હે માનવ, વિંધ્ય પર્વત દંડનો વિષય બન્યો. હે રામ, તે અપમાન થતાં ઉશનસ્ (શુક્ર) એ તેને શાપ આપ્યો।

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

ત્યાંથી, હે કાકુત્સ્થ, તે દંડકારણ્ય તરીકે ઓળખાયું. હે રાઘવ, તું જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તને કહી દીધું।

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

હે વીર, સંધ્યા-ઉપાસનાનો સમય ખરેખર વીતતો જાય છે. હે રામ, આ મહર્ષિઓ સર્વ તરફ પૂર્ણ કુંભ ધારણ કરીને ઊભા છે.

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

હે નરવ્યાઘ્ર, અર્ઘ્યરૂપે જળ અર્પણ કરીને તેઓ દિવાકર સૂર્યની પૂજા કરે છે—બ્રહ્મા આદિ આદ્ય સત્તાઓએ રચેલા અને સર્વ ઋષિઓએ અભ્યાસ કરેલા સ્તોત્રોથી.

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી, હે રામ, તે જળ પાસે જઈ આચમન કર્યું. ઋષિના વચનને હૃદયમાં ધારણ કરીને રામ સંધ્યા-ઉપાસનામાં પ્રવૃત્ત થયો.

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

ત્યારે રઘુનંદન તે પવિત્ર સરોવર તરફ આગળ વધ્યો. પછી વૃક્ષોથી શોભિત એવા રમ્ય વનપ્રદેશમાં (તે આગળ ચાલ્યો).

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

પવિત્ર નદીઓના પુણ્યથી પાવન થયેલા તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર—સૈકડો કોયલોથી અલંકૃત—એક ઉપવન હતું; ત્યાં નાનાવિધ પક્ષીઓનો કલરવ ગુંજતો અને વિવિધ મૃગસમૂહો ભરપૂર હતા.

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

સિંહ-વાઘોથી ભરેલા અને નાનાવિધ પક્ષીઓથી આવૃત એવા તે સ્થાને ગીધ અને ઘુવડ પણ અનેક વર્ષો સુધી ત્યાં જ વસતા રહ્યા।

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

પાપમાં દૃઢ નિશ્ચય ધરાવતો ગીધ ‘આ મારું છે’ એમ માનીને ઘુવડના નિવાસ પર હક જમાવવા લાગ્યો અને તેની સાથે ઝઘડો કર્યો।

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

સમસ્ત લોકના રાજા, કમલનયન શ્રીરામ—ચાલો, આપણે ત્વરિત તેમની શરણ લઈએ. આ ભવન કોનું હોઈ શકે?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

નવો ક્રોધ અને અપમાનભાવથી ભરાયેલા ગીધ અને ઘુવડ, કલિના પ્રભાવથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળા બની, ત્વરિત શ્રીરામની શરણમાં ગયા।

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

પરસ્પર વૈર હોવા છતાં તેઓએ તેમના ચરણ સ્પર્શ્યા. પછી રાઘવેન્દ્રને જોઈ ગીધે આ વચનો કહ્યા।

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

દેવો અને અસુરો—બન્નેમાં મારા મત પ્રમાણે તું જ મુખ્ય છે; બૃહસ્પતિ અને શુક્રાચાર્ય કરતાં પણ, હે મહામતિ, તું વિશિષ્ટ છે।

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

તું સર્વ ભૂતોના પર-અપર તત્ત્વોને જાણે છે; મર્ત્યોમાં તું જાણે બીજો ઇન્દ્ર છે. સૂર્યની જેમ તને જોવું દુષ્કર છે, અને ગૌરવમાં તું હિમાલય સમાન છે।

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

ગાંભીર્યમાં તું સાગર સમાન છે; લોકપાલરૂપે તું યમ છે. ક્ષમામાં તું ધરતી સમાન છે; અને ઝડપમાં તું પવન જેવો અનુપમ છે।

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

તું ગુરુ છે, સર્વ ગુણોથી સંપન્ન છે; હે રાઘવ, તું વિષ્ણુરૂપ છે. તું અમર્ષી, દુર્જેય અને વિજયી છે; તથા સર્વ અસ્ત્રવિધિમાં પારંગત છે।

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

હે દેવેશ, હે નરપુંગવ, મારી વિનંતી સાંભળો: હે પ્રભો, મેં પૂર્વે મારા બાહુબળથી મારું નિવાસસ્થાન બનાવ્યું હતું।

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

હે રાજન, ઉલૂક તારા સમીપે જ, વિશેષ કરીને તારી હાજરીમાં ચોરી કરે છે. આ દુરાચાર છે; હે નૃપ, તે તારી આજ્ઞાનો ભંગ કરનાર છે.

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

હે રામ, પ્રાણાંતક દંડ સુધીની સજા આપી એને શાસવું તને યોગ્ય છે—એવું ગૃધ્રે કહ્યે પછી ઉલૂકે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

હે દેવ, હે નરાધિપ, એકાગ્ર ચિત્તે મારું નિવેદન સાંભળો—આ વાત મને સોમ, શક્ર, સૂર્ય, ધનદ (કુબેર) અને યમ પાસેથી પ્રાપ્ત થઈ છે.

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

હે રામ, રાજા જન્મ લઈને કંઈક અંશે માનવ બને છે; પરંતુ તું તો સર્વમય દેવ છે, નારાયણમાં સંપૂર્ણ પરાયણ।

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

હે રાજન, કાર્યનું સમ્યક્ વિચાર કરતાં તારી ‘સોમતા’ (ચંદ્રસમાન શીતળ કૃપા) પ્રખ્યાત થાય છે; કારણ કે તું તાપોથી યોગ્ય રીતે રક્ષા કરે છે અને ખરેખર અંધકારહર છે.

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

તમે પ્રજાના દોષોમાં દંડ આપી પાપથી ઉત્પન્ન ભય દૂર કરો છો. તમે દાતા, દંડકર્તા અને રક્ષક છો; તેથી અમારા માટે તમે ઇન્દ્ર સમાન છો.

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

હે રામ, સર્વ ભૂતોમાં તમે અપ્રતિહત છો અને તમારા તેજથી તમને અગ્નિસ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. તપસ્યા દ્વારા તમે સતત પાપીઓને દહન કરો છો; તેથી તમે ભાસ્કર—સૂર્ય સમાન છો.

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

તમે પ્રત્યક્ષ વિત્તેશ સમાન, અથવા કુબેર કરતાં પણ અધિક છો. પરંતુ હે રાજશ્રેષ્ઠ, પત્નીરૂપ ગૃહલક્ષ્મીની સમૃદ્ધિ સદૈવ તમારા ચિત્ત પર જ આધારિત રહે છે.

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

ધનદ (કુબેર) ના કોષથી તે વૈભવ-ઐશ્વર્યથી સમ્પન્ન હતો; અને સ્થાવર તથા જંગમ—સર્વ ભૂતો પ્રત્યે તે સમદૃષ્ટિ ધરાવતો હતો.

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

હે રાઘવ, શત્રુ અને મિત્ર—બન્ને પ્રત્યે તમારી દૃષ્ટિ સર્વ દિશામાં સમાન રહે છે. તમે હંમેશાં ધર્મ અનુસાર, વ્યવહાર અને વિધિના ક્રમબદ્ધ નિયમો અનુસરી શાસન કરો છો.

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

હે રામ, જેના પર તું ક્રોધ કરે છે, તે મૃત્યુ પામે છે એમ કહેવાય છે. તેથી, હે રાજન, તું ‘યમ’ (મૃત્યુદેવ) તરીકે ગવાય છે અને સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તારો તે સાચો માનવીય ભાવ—અક્રૂરતામાં સ્થિત રાજા હોવો અને સર્વ પ્રત્યે કરુણાથી યુક્ત હોવો—અતિ શોભે છે.

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

દુર્બળ અને અનાથ માટે રાજા જ ખરેખર બળ બને છે; અંધ માટે તે આંખ બને છે, અને જેમને સલાહ નથી તેમના માટે તે બુદ્ધિ બને છે.

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

તું પણ અમારો નાથ છે. હે ધાર્મિક, મારી વાત સાંભળ; આ વિષયમાં તારે એવો જ વિચાર કરવો જોઈએ જેમ આ પક્ષીઓ ખરેખર કરે છે.

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

અમારો નાથ એવા પક્ષિરાજ ખરેખર તારા દ્વારા નિયુક્ત છે. હે દેવ, હે પ્રભુ, તારી સન્નિધિમાં અમને સ્વામીનો અભાવ થઈ શકે નહીં.

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

હે નૃપ! પૂર્વે ચતુર્વિધ ભૂતસમૂહનું સર્જન તમે જ કર્યું હતું; પરંતુ હવે મારા નિવાસમાં પ્રવેશેલો આ ગિધ મને પીડાવે છે।

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

હે નરશ્રેષ્ઠ! દેવો અને મનુષ્યોમાં તમે જ શાસક અને નિયમદાતા છો. આ સાંભળીને રામે સ્વયં પોતાના મંત્રીઓને બોલાવ્યા।

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

વષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, રાષ્ટ્રવર્ધન, અશોક, ધર્મપાલ, સુમંત્ર અને મહાબલ—આ અહીં ઉલ્લેખિત નામો છે।

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

આ રામના તેમજ રાજા દશરથના પણ મંત્રીઓ હતા—મહાત્મા, નીતિમાં સ્થિર અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત।

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

તેઓ શાંત, કુલિન અને નીતિ-મંત્રમાં કુશળ હતા. ધર્માત્મા (રામ)એ તેમને બોલાવી પુષ્પકમાંથી ઉતરીને (સંબોધ્યા)।

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

ગિધ અને ઘુવડને વિવાદ કરતાં જોઈ રઘૂત્તમ શ્રીરામે પૂછ્યું— “હે ગિધ! કેટલાં વર્ષોથી તું આ સ્થાનને પોતાનું નિવાસ બનાવ્યું છે?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“જો તું આ વાતને તત્ત્વથી જાણતો હોય તો મારી આ જિજ્ઞાસા કહો.” આ સાંભળી ગિધે ત્યાં ઊભેલા રાઘવને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

હે રામ! આ વસુમતી અનેક ભુજાવાળા, ઊંચા કાયાવાળા મનુષ્યોથી સર્વત્ર ભરાઈ ગઈ; તે સમયથી આ જ મારું નિવાસસ્થાન છે.

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

પછી ઘુવડે રામને કહ્યું— “હે રાજન! જે દિવસથી પૃથ્વી વૃક્ષોથી શોભિત થઈ, તે દિવસથી આ જ મારું ઘર છે.”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

આ સાંભળી રામે સભાસદોને કહ્યું— “જ્યાં વૃદ્ધો નથી તે સભા નથી; અને જે ધર્મની વાત નથી કરતા તેઓ સાચા વૃદ્ધ નથી.”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

જ્યાં સત્ય નથી ત્યાં ધર્મ નથી; અને જે છળનો આશ્રય લે તે સત્ય નથી. પરંતુ જે સભ્યજન સભામાં જઈ મૌન રહી મનન કરતાં બેઠા રહે છે—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

જે વાત જેવી છે તેવી નથી કહેતા, તેઓ બધા અસત્યવાદી છે; અને જે કામ, ક્રોધ અથવા ભયથી સાંભળેલું પણ નથી કહેતો, તે પણ અસત્યમાં પડે છે.

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

તે મનુષ્ય પર વરુણના હજાર પાશ બાંધવામાં આવે છે; અને એક પૂર્ણ વર્ષ પૂરુ થતાં તેમાંનો એક પાશ જ છૂટે છે.

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

અતએવ જાણનારએ સત્યને સીધું અને સ્પષ્ટ રીતે બોલવું જોઈએ. આ સાંભળી મંત્રીઓએ ત્યારે માત્ર રામને જ કહ્યું.

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

હે રાજન, ઘુવડ શોભે છે, પરંતુ ગીધ નહીં, હે મહામતે. મહારાજ, તમે જ પ્રમાણ છો; કારણ કે રાજા જ પરમ આશ્રય છે.

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

સમસ્ત પ્રજાનું મૂળ રાજા છે; રાજા સનાતન ધર્મનું સాక్షાત્ સ્વરૂપ છે. જેમનો રાજા સાચો શાસ્તા (શાસક) છે, તેઓ દુર્ગતિને પામતા નથી.

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

વૈવસ્વત (યમ) દ્વારા મુક્ત થયેલા તેઓ પુરુષોત્તમ બને છે. સચિવોના વચન સાંભળી રામે ત્યારે પોતાનું વચન કહ્યું.

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

સાંભળો—હવે હું પ્રખરિત થયેલ તે પુરાણનું વર્ણન કરું છું; જેમાં ચંદ્ર-સૂર્ય-નક્ષત્રો સહિત આકાશ અને પર્વતો-વૃક્ષો સહિત પૃથ્વીનું વર્ણન છે.

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

ત્યારે ચરાચર સહિત ત્રિલોક્ય જલસમુદ્રમાં ડૂબી ગયું; તે સમયે સર્વ કંઈ એક જ હતું, જાણે સમગ્ર વિસ્તાર એક જ આકાશ હોય.

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

પછી પુનર્ભૂ લક્ષ્મી સાથે વિષ્ણુના ઉદરમાં પ્રવેશી. તેણીને સંયમમાં રાખી મહાતેજસ્વી (વિષ્ણુ) જલાર্ণવમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

તે કૃતાત્મા અનેક સૈકડા વર્ષો સુધી નિશ્ચલ રહીને નિદ્રામાં રહ્યો. વિષ્ણુ શયન પામ્યા પછી બ્રહ્મા ત્યારબાદ તેમના ઉદરમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

તેને બહુધારા-પ્રવાહી વિસ્તાર જાણીને મહાયોગી તેમાં પ્રવેશ્યા—વિષ્ણુની નાભિમાંથી ઉત્પન્ન, સુવર્ણથી શોભિત તે કમળમાં.

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

પછી બ્રહ્મા બહાર નીકળીને યોગી બની મહાપ્રભુ થયા; અને સર્જન કરવાની ઇચ્છાથી પૃથ્વી, વાયુ, પર્વતો તથા મહાવૃક્ષોનું સર્જન કર્યું.

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

ત્યારબાદના અંતરાલમાં તે મહાતપસ્વીએ સર્વ પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું—માનવો અને સરીસૃપો, તેમજ ગર્ભજ અને અંડજ એવા સર્વ જીવો.

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

તેના દેહમાંથી મધુ સાથે કૈટભ ઉત્પન્ન થયો. તે બંને દાનવો મહાવીર્યવાન, ભયંકર અને તે સમયે વરપ્રાપ્ત હતા.

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

ત્યાં પ્રજાપતિને જોઈ, હે નૃપ, તે બંને ક્રોધાવિષ્ટ થઈ મહા વેગે સ્વયંભુવ (બ્રહ્મા) ને ભક્ષણ કરવા દોડ્યા।

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

બધાં જીવોને અલગ અલગ રીતે બહાર નીકળીને વિખેરાતા જોઈ, બ્રહ્મા દ્વારા સ્તુત વિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભ—એ બંનેનો સંહાર કર્યો।

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

સ્થિરતા માટે તેણે તે બંનેના મેદસાથી પૃથ્વીને વિસ્તારી; તેથી મેદગંધથી સુગંધિત ધરણીએ ‘મેદિની’ નામ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

અતએવ આ ગૃધ્ર નિશ્ચયે અસત્ય છે—પાપકર્મ કરનાર અને આશ્રય ન આપનાર. એ પાપાત્મા પરનું પણ પોતાનું કરે છે; નિઃસંદેહ દંડનીય છે.

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

પછી આકાશમાંથી અશરીરી વાણી બોલી—“હે રામ, તું આ ગૃધ્રને ન માર; તે પહેલેથી જ તપોબળથી દગ્ધ થયો છે.”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

હે જનેશ્વર! પૂર્વકાળે આ પ્રજાનાથ ગૌતમ મુનિના શાપથી દગ્ધ થયો હતો. તેનું નામ બ્રહ્મદત્ત—વીર, સત્યવ્રતી અને શુચિ છે.

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

ઘરે આવી તેણે બ્રાહ્મણ ઋષિ પાસે ભોજનની યાચના કરી; અને નૃપશ્રેષ્ઠે પૂરાં સો વર્ષ (અને વધુ) ભોજન કર્યું.

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

ત્યારે, હે મહાતેજસ્વી! ભોજન પૂર્વે તેણે સ્વયં બ્રહ્મદત્તને વિધિપૂર્વક પાદ્ય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા.

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

તે મહાત્માના ભોજન સમયે તેના ઘરમાં પ્રવેશ કરીને, પૂર્ણસ્તની સ્ત્રીને જોઈ તેણે હાથથી તેને સ્પર્શ કર્યો.

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

પછી ક્રોધિત મુનિએ અતિ દારુણ શાપ આપ્યો—“હે મૂઢ! તું ગૃધ્ર બની જા.” એમ કહી રાજાએ મુનિને કહ્યું.

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

હે મહાભાગ! કૃપા કરો; તો શાપનો ઉદ્ધાર થશે. તે વચન સાંભળી દયાળુ નરાધિપ ફરી બોલ્યા.

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

રઘુકુળમાં ‘રામ’ નામે મહાયશસ્વી રાજા જન્મશે—ઇક્ષ્વાકુવંશનો મહાભાગ, કમલનયન નૃપતિ.

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

હે નરપુંગવ! તેના દર્શનથી તું પાપરહિત બનશે. ‘રામે દર્શન કર્યું’ એમ સાંભળી ભૂપતિ શાંત અને સંતોષ પામ્યો.

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

તે ઝડપથી ગૃધ્રભાવ ત્યજી, દિવ્ય સુગંધથી અનુલેપિત થઈ, દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને નરાધિપને બોલ્યો.

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

સાધુ, હે રાઘવ ધર્મજ્ઞ પ્રભુ! તમારા પ્રસાદથી હું ઘોર નરકથી મુક્ત થયો; તમે મને નિષ્પાપ કર્યો.

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

મારા દ્વારા મુક્ત કરાયેલો તે નરરૂપ ધારણ કરેલો પૃથ્વીપતિ રાજા ધર્મજ્ઞ બની ઉલૂકને બોલ્યો—“હે કૌશિક, તારા સ્વગૃહમાં પ્રવેશ કર।”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

હું સંધ્યા-ઉપાસના કરીને જ્યાં તે મુનિ છે ત્યાં જઈશ. પછી જળ સ્પર્શ કરીને આચમન કરી પશ્ચિમાભિમુખ થઈ સાયંસંધ્યા વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરીશ.

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

રામ કુંભયોનિ મહાત્મા અગસ્ત્યના આશ્રમમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં અગસ્ત્યે આદરપૂર્વક તેમને અનેક ઉત્તમ ફળો અને ભક્ષણયોગ્ય મૂળ અર્પણ કર્યા.

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

તેણે ભોજન માટે રસાળ શાકભાજી લાવી. નરવ્યાઘ્રે તે અન્ન ભોજન કર્યું; તે અમૃત સમાન હતું.

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

પ્રસન્ન અને પૂર્ણ તૃપ્ત થઈ તેણે તે રાત્રિ નિયમપૂર્વક ઉપવાસમાં વિતાવી. પ્રભાતે વહેલી સવારે ઊઠીને અરિંદમે પોતાના નિત્યકર્મ (આહ્નિક) કર્યા.

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

પ્રસ્થાન માટે રઘૂત્તમ શ્રીરામ ઋષિ પાસે ગયા. કુંભસમ્ભવ મહર્ષિ અગસ્ત્યને પ્રણામ કરીને રામે વચન કહ્યું.

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

હે સાધુ બ્રાહ્મણ, હું વિદાય લઉં છું; મને પ્રસ્થાનની અનુમતિ આપો. હે મહામુને, તમારા દર્શનથી હું ધન્ય અને અનુગ્રહિત થયો છું.

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

‘સૌભાગ્યે તે મહાત્માના કારણે હું પણ પવિત્રાત્મા બનીશ.’ કાકુત્સ્થે આમ કહતાં અદ્ભુત દર્શનવાળી વાણી પ્રગટ થઈ.

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

તપોધન ઋષિ પરમ પ્રસન્ન થઈ, અશ્રુભર્યા નેત્રોથી બોલ્યા—‘હે રામ, શુભ અક્ષરોથી યુક્ત તારો આ વચન અત્યંત અદ્ભુત છે.’

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

હે રઘુનંદન, તું કહેલું વચન સર્વ ભૂતોને પાવન કરનારું છે. હે રામ, જે મનુષ્યો મૈત્રીભાવથી ક્ષણમાત્ર પણ તને જુએ છે, તેઓ પણ પવિત્ર થાય છે.

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

સમસ્ત પવિત્ર સૂક્તોથી તેઓ—ત્રિદિવવાસીઓ—પવિત્ર થયાં એમ કહેવાય છે; અને ભૂમિ પર જે પ્રાણીઓ ઘોર નજરે તને જુએ છે, તેમના વિષે પણ એમ જ કહેવાય છે।

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

બ્રહ્મદંડથી તેઓ હણાઈ તત્ક્ષણે નરકગામી બન્યા; પરંતુ હે રઘુશ્રેષ્ઠ, તમે તો સર્વ દેહધારીઓના એવા પાવન કરનાર છો।

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

હે રાઘવ, જે લોકો તારો કીર્તન કરે છે તેઓ સિદ્ધિ પામશે. તું વ્યથા વિના, વિઘ્ન વિના, નિર્ભય થઈને પોતાના માર્ગે જા।

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

ધર્મ અનુસાર રાજ્યનું શાસન કર; તું જ જગતોની ગતિ અને માર્ગ છે. મુનિએ એમ કહ્યે પછી રાજાએ હાથ જોડીને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપદેશ સ્વીકાર્યો।

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

પછી તેણે ઋષિસત્તમ અગસ્ત્યને પ્રણામ કરવા આરંભ કર્યો; મুনિશ્રેષ્ઠને નમસ્કાર કરીને તપસ્યાથી સમૃદ્ધ અન્ય સર્વ તપસ્વીઓને પણ વંદન કર્યું।

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

ત્યારે તે ઉતાવળમાં સુવર્ણભૂષિત પુષ્પક વિમાન પર આરોહણ કર્યો; અને તે પ્રસ્થાન કરતાં જ સર્વ દિશાઓથી મુનિગણોએ તેને આશીર્વાદ આપ્યા।

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

અમરોએ તે નરેન્દ્રનું સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રની જેમ પૂજન કર્યું; ત્યારબાદ અર્ધદિવસ વીતી ગયા પછી સર્વ વિષયોમાં નિપુણ રામ (ત્યાં) પહોંચ્યો।

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

અયોધ્યા પહોંચીને કાકુત્સ્થ રામ પગપાળા અંતઃપુરના કક્ષમાં ઉતર્યા; પછી ઇચ્છાનુસાર ચાલતું તે મનોહર પુષ્પક વિમાન વિદાય કર્યું।

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

અંતઃકક્ષમાંથી બહાર આવી રાજાએ દ્વારપાલોને કહ્યું— “હે ઝડપી કાર્ય કરનારાઓ, જાઓ; લક્ષ્મણ અને ભરતને અહીં લઈ આવો।”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“મારા આગમનની જાણ કરી (તેમને) લઈ આવો; વિલંબ ન કરશો।” અક્લિષ્ટકર્મા રામના વચન સાંભળી બંને દ્વારપાલ તરત જ નીકળી પડ્યા।

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

તેઓ જઈને બંને કુમારોને બોલાવી રાઘવ સમક્ષ રજૂ કર્યા. રાઘવની આજ્ઞાથી દ્વારપાલોએ તે બંને રાજકુમારોને અંદર લાવ્યા.

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

પ્રિય ભરત અને લક્ષ્મણ આવ્યા છે એમ જોઈ રાઘવ (રામ) એ બંનેને આલિંગન કર્યું અને પછી આ વચન બોલ્યા.

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

મેં યથાશક્તિ દ્વિજકાર્યનું અનુત્તમ કર્તવ્ય પૂર્ણ કર્યું છે. છતાં, હે રાઘવો, ધર્મહેતુથી હું વધુ પણ કરવા ઇચ્છું છું.

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

તમે બંને મારા આત્મસમાન છો; તમારાં સહીત હું રાજસૂય નામના શ્રેષ્ઠ ક્રતુનું યજન કરવા ઇચ્છું છું, જેમાં સનાતન ધર્મ સ્થાપિત થાય છે.

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

પૂર્વકાળે લોકકર્તા બ્રહ્માએ પુષ્કરમાં નિવાસ કરીને યજ્ઞો કર્યા—ત્રણસો યજ્ઞો અને તેના ઉપરાંત વધુ સાઠ પણ।

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

ધર્મ અનુસાર વિધિવત્ રાજસૂય યજ્ઞ કરીને ધર્મવિદ્ સોમએ સર્વ લોકોમાં કીર્તિનું અનુત્તમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

રાજસૂય યજ્ઞ કરીને શત્રુનિબર્હણ મિત্ৰએ અતિ શુદ્ધ અને શુભ મુહૂર્તે વરુણત્વ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

અતએવ તમે બંને આ કાર્ય વિષે સમ્યક્ વિચાર કરીને જે કર્તવ્ય હોય તે કહો. ભરત બોલ્યા—હે સાધુ, તમે પરમ ધર્મ છો; તમામાં જ સર્વ વસુંધરા સ્થિત છે.

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

હે મહાબાહો, હે અમિતવિક્રમ! તમારી કીર્તિ દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે; સર્વે રાજાઓ દેવોની જેમ તમને પ્રજાપતિ માને છે.

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

હે લોકનાથ! મહાત્માઓ તમારી તરફ જુએ છે, અને અમે પણ. અને હે રાજન, પ્રજા તમને પિતાની જેમ જુએ છે, હે મહામતે!

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

હે રાઘવ, આ પૃથ્વી પર તું પ્રાણીઓ માટે ગતિ અને આશ્રય બની ગયો છે. તેથી હે પરંતપ, આવા યજ્ઞમાં અવરોધ ન કર।

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

કારણ કે પૃથ્વી પર સર્વ ભૂતોનો વિનાશ દેખાય છે, હે રાજશાર્દૂલ, હે મનુજેશ્વર, સોમનો વૃત્તાંત સાંભળવામાં આવે છે.

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

તારકામય યુદ્ધમાં જ્યોતિષીઓ વચ્ચે અતિ મહાયુદ્ધ થયું; કારણ કે બૃહસ્પતિની પત્ની તારા ને સોમએ કામવશ હરી લીધી હતી.

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

ત્યાં દેવો અને દાનવો બંનેનો નાશ કરનારું મહાયુદ્ધ થયું. વરુણના ભયંકર ક્રતુમાં, તે સંગ્રામ વચ્ચે માછલીઓ અને કચ્છપો પણ યુદ્ધમાં ફસાયા.

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

જ્યારે તે સમાપ્ત થયું, હે રાજશાર્દૂલ, ત્યારે સર્વ જલચર નષ્ટ થઈ ગયા. હે રાઘવ, રાજા હરિશ્ચંદ્રના રાજસૂય યજ્ઞના અંતે—

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

આડીબક નામનું તે મહાયુદ્ધ સર્વ લોકનો વિનાશ કરનારું છે; તેમાં પૃથ્વી પર જે જે પ્રાણી તિર્યક્-યોનિમાં જન્મે છે—

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

રાજસૂય યજ્ઞમાં દેવો અને પૃથ્વીના રાજાઓને પણ ક્ષય થાય છે એમ સાંભળ્યું છે. તેથી હે પુરુષશાર્દૂલ, હે રાજા, બુદ્ધિથી વિચાર કર।

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

હે સૌમ્ય, પ્રાણીઓના હિત માટે પૂર્ણ ધર્મનું આચરણ કર. ભરતના વચન સાંભળી રાઘવે સન્માનપૂર્વક કહ્યું।

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

હે ધર્મજ્ઞ, હે શત્રુહન, તારા આ વચનથી હું પ્રસન્ન થયો છું. હે ધર્મવત્સલ, રાજસૂય કરવાનો મારો સંકલ્પ હવે નિવૃત્ત થયો છે।

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

હું પૂર્ણ ધર્મનું પાલન કરીશ અને કાન્યકુબ્જમાં વામન (ભગવાન) ની સ્થાપના કરીશ. હે વીર, મારી તે ખ્યાતિ સ્વર્ગ સુધી પહોંચી છે।

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

આમાં કોઈ સંદેહ નથી—જેમ ભગીરથના પ્રયત્નથી ગંગા પ્રગટ થઈ હતી તેમ આ નિશ્ચયે થશે।