Adhyaya 14

Verse 1

भीष्म उवाच । कथं त्रिपुरुषाज्जातो ह्यर्जुनः परवीरहा । कथं कर्णस्तु कानीनः सूतजः परिकीर्त्यते

ભીષ્મે કહ્યું—પરવીરહંતા અર્જુન ત્રણ પુરુષોમાંથી કેવી રીતે જન્મ્યો? અને કર્ણને કાનીન તથા સૂતપુત્ર—બન્ને રીતે કેમ કીર્તિત કરે છે?

Verse 2

वरं तयोः कथं भूतं निसर्गादेव तद्वद । बृहत्कौतूहलं मह्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति

તે બંને અંગે તે વરદાન કેવી રીતે થયું—જેમ આરંભથી જ સ્વાભાવિક રીતે બન્યું—મને કહો. મને મહાન કૌતૂહલ છે; તમે સમજાવવા યોગ્ય છો.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । छिन्ने वक्त्रे पुरा ब्रह्मा क्रोधेन महता वृतः । ललाटे स्वेदमुत्पन्नं गृहीत्वा ताडयद्भुवि

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પ્રાચીનકાળે જ્યારે મુખ છેદાયું હતું, ત્યારે બ્રહ્મા મહાક્રોધથી આવૃત થયા. તેમણે લલાટે ઉત્પન્ન થયેલો પરસેવો લઈને ધરતી પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 4

स्वेदतः कुंडली जज्ञे सधनुष्को महेषुधिः । सहस्रकवची वीरः किंकरोमीत्युवाच ह

દેવના સ્વેદમાંથી કુંડલી નામનો વીર જન્મ્યો—ધનુષધારી, મહાશસ્ત્રો-બાણોથી સમૃદ્ધ, સહસ્ર કવચધારી—અને તેણે કહ્યું, “હું શું કરું? સેવામાં શું આજ્ઞા?”

Verse 5

तमुवाच विरिंचस्तु दर्शयन्रुद्रमोजसा । हन्यतामेष दुर्बुद्धिर्जायते न यथा पुनः

પછી વિરિંચ (બ્રહ્મા) એ તેજપૂર્વક રુદ્રને દર્શાવી કહ્યું—“આ દુર્બુદ્ધિને સંહાર કરો, જેથી તે ફરી જન્મ ન લે.”

Verse 6

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धनुरुद्यम्य पृष्ठतः । संप्रतस्थे महेशस्य बाणहस्तोतिरौद्रदृक्

બ્રહ્માનું વચન સાંભળી તેણે પીઠ પાછળથી ધનુષ ઉઠાવ્યું; હાથમાં બાણ લઈને, અતિ રૌદ્ર દૃષ્ટિ સાથે મહેશ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 7

दृष्ट्वा पुरुषमत्युग्रं भीतस्तस्य त्रिलोचनः । अपक्रांतस्ततो वेगाद्विष्णोराश्रममभ्यगात्

અત્યંત ઉગ્ર એવા પુરુષને જોઈ ત્રિલોચન ભયભીત થયો; પછી તે ઝડપથી પીછેહઠ કરી વિષ્ણુના આશ્રમ તરફ ગયો.

Verse 8

त्राहित्राहीति मां विष्णो नरादस्माच्च शत्रुहन् । ब्रह्मणा निर्मितः पापो म्लेच्छरूपो भयंकरः

“ત્રાહિ ત્રાહિ, હે વિષ્ણુ, હે શત્રુહન! આ મનુષ્યથી મને બચાવો. બ્રહ્માએ એક પાપી, મ્લેચ્છરૂપ, ભયંકર સત્તા રચી છે.”

Verse 9

यथा हन्यान्न मां क्रुद्धस्तथा कुरु जगत्पते । हुंकारध्वनिना विष्णुर्मोहयित्वा तु तं नरम्

હે જગત્પતે, એવો ઉપાય કરો કે તે ક્રોધિત થયો છતાં મને ન મારે. ત્યારબાદ વિષ્ણુએ ‘હું’કારના નાદથી તે નરને મોહિત કર્યો.

Verse 10

अदृश्यः सर्वभूतानां योगात्मा विश्वदृक्प्रभुः । तत्र प्राप्तं विरूपाक्षं सांत्वयामास केशवः

સર્વભૂતોને અદૃશ્ય, યોગસ્વરૂપ, વિશ્વદર્શી પ્રભુ કેશવ ત્યાં પહોંચીને વિરূপાક્ષને સાંત્વના આપી.

Verse 11

ततस्स प्रणतो भूमौ दृष्टो देवेन विष्णुना । विष्णुरुवाच । पौत्रो हि मे भवान्रुद्र कं ते कामं करोम्यहम्

પછી તે ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણત હતો; દેવ વિષ્ણુએ તેને જોયો. વિષ્ણુ બોલ્યા—હે રુદ્ર, તું તો મારો પૌત્ર છે; તારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું?

Verse 12

दृष्ट्वा नारायणं देवं भिक्षां देहीत्युवाच ह । कपालं दर्शयित्वाग्रे प्रज्वलंस्तेजसोत्कटम्

નારાયણ દેવને જોઈ તેણે કહ્યું—“ભિક્ષા આપો.” અને આગળ કપાલપાત્ર બતાવી તે ઉગ્ર તેજથી પ્રજ્વલિત થયો.

Verse 13

कपालपाणिं संप्रेक्ष्य रुद्रं विष्णुरचिन्तयत् । कोन्यो योग्यो भवेद्भिक्षुर्भिक्षादानस्य सांप्रतम्

હાથમાં કપાલ ધરાવતાં રુદ્રને જોઈ વિષ્ણુએ વિચાર્યું—“આ ક્ષણે ભિક્ષા સ્વીકારવા યોગ્ય ભિક્ષુક બીજો કોણ હોઈ શકે?”

Verse 14

योग्योऽयमिति संकल्प्य दक्षिणं भुजमर्पयत् । तद्बिभेदातितीक्ष्णेन शूलेन शशिशेखरः

“આ યોગ્ય છે” એમ નિશ્ચય કરીને તેણે પોતાનો જમણો ભુજ અર્પણ કર્યો. ત્યારે શશિશેખર શિવે અત્યંત તીક્ષ્ણ ત્રિશૂલથી તેને ભેદી નાખ્યો.

Verse 15

प्रावर्तत ततो धारा शोणितस्य विभोर्भुजात् । जांबूनदरसाकारा वह्निज्वालेव निर्मिता

પછી તે મહાનના ભુજમાંથી લોહીની ધારા વહેવા લાગી. તે જાંબૂનદ સુવર્ણના દ્રવ રસ જેવી, જાણે અગ્નિજ્વાળાઓથી રચાયેલી હોય એમ દેખાતી હતી.

Verse 16

निपपात कपालांतश्शम्भुना सा प्रभिक्षिता । ऋज्वी वेगवती तीव्रा स्पृशंती त्वांबरं जवात्

શંભુએ તેને પોતાના કાપાલના ખોખામાં ભિક્ષારૂપે ગ્રહણ કરી; તે સીધી, વેગવતી અને તીવ્ર બની પડી—એટલી ઝડપથી કે જાણે આકાશને સ્પર્શ કરતી હોય.

Verse 17

पंचाशद्योजना दैर्घ्याद्विस्ताराद्दशयोजना । दिव्यवर्षसहस्रं सा समुवाह हरेर्भुजात्

લંબાઈમાં પચાસ યોજન અને પહોળાઈમાં દસ યોજન એવી તે ધારા, હરિ (વિષ્ણુ)ના ભુજ પર હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી વહન થઈ.

Verse 18

इयंतं कालमीशोसौ भिक्षां जग्राह भिक्षुकः । दत्ता नारायणेनाथ कापाले पात्र उत्तमे

આટલા સમય સુધી તે ઈશ્વર ભિક્ષુકવેશ ધારણ કરીને ભિક્ષા સ્વીકારતો રહ્યો. હે નાથ! નારાયણે તે દાન ઉત્તમ કાપાલ-પાત્રમાં અર્પણ કર્યું હતું.

Verse 19

ततो नारायणः प्राह शंभुं परमिदं वचः । संपूर्णं वा न वा पात्रं ततो वै परमीश्वरः

ત્યારે નારાયણે શંભુને આ પરમ વચન કહ્યું— “પાત્ર સંપૂર્ણ યોગ્ય હોય કે ન હોય, પરમેશ્વર તો યથાયોગ્ય ફળ આપે છે।”

Verse 20

सतोयांबुदनिर्घोषं श्रुत्वा वाक्यं हरेर्हरः । शशिसूर्याग्निनयनः शशिशेखरशोभितः

જળભર્યા મેઘના ગર્જન જેવી ગુંજતી હરિની વાણી સાંભળી હર (શિવ) ચંદ્ર-સૂર્ય-અગ્નિસમાન નેત્રો ધરાવતો, મસ્તક પર ચંદ્રશેખરની શોભાથી શોભિત થઈ ત્યાં સ્થિર રહ્યો।

Verse 21

कपाले दृष्टिमावेश्य त्रिभिर्नेत्रैर्जनार्दनम् । अंगुल्या घटयन्प्राह कपालं परिपूरितम्

કપાલપાત્ર પર દૃષ્ટિ સ્થિર કરીને, ત્રિનેત્રોથી જનાર્દનને નિહાળી, આંગળીથી તેને ગોઠવી તેણે કહ્યું— “કપાલ સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયું છે।”

Verse 22

श्रुत्वा शिवस्य तां वाणीं विष्णुर्धारां समाहरत् । पश्तोऽथ हरेरीशः स्वांगुल्या रुधिरं तदा

શિવની તે વાણી સાંભળી વિષ્ણુએ ધારા સંકોચી લીધી. ત્યારબાદ હરિના હિત માટે ઈશ્વરે તે સમયે પોતાની આંગળીથી રક્ત બહાર કાઢ્યું।

Verse 23

दिव्यवर्षसहस्रं च दृष्टिपातैर्ममंथ सः । मथ्यमाने ततो रक्ते कलिलं बुद्बुदं क्रमात्

અને તેણે માત્ર દૃષ્ટિપાતથી જ સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી તેનું મથન કર્યું. તે રક્ત મથાતાં ક્રમે કરીને તેમાં ધૂંધળો ફેન અને બબૂકા ઊભા થયા।

Verse 24

बभूव च ततः पश्चात्किरीटी सशरासनः । बद्धतूणीरयुगलो वृषस्कंधोङ्गुलित्रवान्

ત્યારપછી તે કિરીટધારી, ધનુષ ધારણ કરનાર રૂપે પ્રગટ થયો. તેના બે તૂણીર બંધાયેલા હતા, ખભા વૃષભ સમા બળવાન હતા અને તે અંગુલિત્ર (આંગળી-રક્ષક) ધારણ કરતો હતો।

Verse 25

पुरुषो वह्निसंकाशः कपाले संप्रदृश्यते । तं दृष्ट्वा भगवान्विष्णुः प्राह रुद्रमिदं वचः

કપાળમાં અગ્નિસમાન તેજસ્વી એક પુરુષ સ્પષ્ટ દેખાયો. તેને જોઈ ભગવાન વિષ્ણુએ રુદ્ર (શિવ)ને આ વચન કહ્યાં।

Verse 26

कपाले भव को वाऽयं प्रादुर्भूतोऽभवन्नरः । वचः श्रुत्वा हरेरीशस्तमुवाच विभो शृणु

“હે ભવ (શિવ), કપાળ પર પ્રાદુર્ભૂત થયેલો આ પુરુષ કોણ છે?” હરી (વિષ્ણુ)ના વચન સાંભળી ઈશ્વરે કહ્યું—“હે વિભો, સાંભળ।”

Verse 27

नरो नामैष पुरुषः परमास्त्रविदां वरः । भवतोक्तो नर इति नरस्तस्माद्भविष्यति

આ પુરુષનું નામ ‘નર’ છે; પરમ અસ્ત્રવિદ્યા જાણનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે. તમે તેને ‘નર’ કહીને બોલાવ્યું છે, તેથી તે ‘નર’ જ થશે।

Verse 28

नरनारायणौ चोभौ युगे ख्यातौ भविष्यतः । संग्रामे देवकार्येषु लोकानां परिपालने

નર અને નારાયણ—આ બન્ને યુગમાં પ્રસિદ્ધ થશે; યુદ્ધમાં, દેવકાર્યોના નિર્વહણમાં અને લોકોના પરિપાલનમાં।

Verse 29

एष नारायणसखो नरस्तस्माद्भविष्यति । अथासुरवधे साह्यं तव कर्ता महाद्युतिः

આ કારણથી તે ‘નર’ બનશે, નારાયણનો સખા બનશે. અને અસુરવધના સમયે તે મહાતેજસ્વી તને સહાય કરશે.

Verse 30

मुनिर्ज्ञानपरीक्षायां जेता लोके भविष्यति । तेजोधिकमिदं दिव्यं ब्रह्मणः पंचमं शिरः

જ્ઞાનની પરીક્ષામાં તે મુનિ લોકમાં વિજયી થશે. આ દિવ્ય પદાર્થ તેજમાં અતિશય છે—આ બ્રહ્માનું પાંચમું શિર છે.

Verse 31

तेजसो ब्रह्मणो दीप्ताद्भुजस्य तव शोणितात् । मम दृष्टि निपाताच्च त्रीणि तेजांसि यानि तु

બ્રહ્માના પ્રજ્વલિત તેજમાંથી, તારા ભુજાના રક્તમાંથી, અને મારી દૃષ્ટિના પાતનમાંથી—આ ત્રણ તેજ (અગ્નિશક્તિઓ) ઉત્પન્ન થયા છે.

Verse 32

तत्संयोगसमुत्पन्नः शत्रुं युद्धे विजेष्यति । अवध्या ये भविष्यंति दुर्जया अपि चापरे

તે સંયોગથી ઉત્પન્ન થયેલો યુદ્ધમાં શત્રુને જીતશે. અને જે અવધ્ય હશે, તેમજ બીજા દુર્જેય પણ—તેમને પણ તે પરાજિત કરશે.

Verse 33

शक्रस्य चामराणां च तेषामेष भयंकरः । एवमुक्त्वा स्थितः शंभुर्विस्मितश्च हरिस्तदा

આ શક્ર (ઇન્દ્ર) અને અમરો (દેવો) માટે પણ ભયંકર છે. એમ કહી શંભુ (શિવ) ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા, અને તે સમયે હરિ (વિષ્ણુ) આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 34

कपालस्थः स तत्रैव तुष्टाव हरकेशवौ । शिरस्यंजलिमाधाय तदा वीर उदारधीः

તે ઉદારબુદ્ધિ વીર ત્યાં જ કપાસ પર બેસી, મસ્તક પર અંજલિ ધરી, હર અને કેશવ—બન્નેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।

Verse 35

किंकरोमीति तौ प्राह इत्युक्त्वा प्रणतः स्थितः । तमुवाच हरः श्रीमान्ब्रह्मणा स्वेन तेजसा

તે બોલ્યો, “હું શું કરું?” એમ કહી પ્રણામ કરીને ઊભો રહ્યો. ત્યારે પોતાના તેજથી દીપ્તિમાન શ્રીમાન હર (શિવ) બ્રહ્માને બોલ્યા।

Verse 36

सृष्टो नरो धनुष्पाणिस्त्वमेनं तु निषूदय । इत्थमुक्त्वांजलिधरं स्तुवंतं शंकरो नरम्

“ધનુષ હાથમાં ધરેલો એક પુરુષ સર્જાયો છે—તું એને સંહાર.” એમ કહી શંકરે અંજલિ ધરી સ્તુતિ કરતા તે પુરુષને કહ્યું।

Verse 37

तथैवांजलिसंबद्धं गृहीत्वा च करद्वयम् । उद्धृत्याथ कपालात्तं पुनर्वचनमब्रवीत्

એ રીતે અંજલિમાં જોડાયેલા તેના બંને હાથ પકડી, તેને કપાસ પરથી ઊંચે ઉઠાવી, ફરીથી વચન બોલ્યો।

Verse 38

स एष पुरुषो रौद्रो यो मया वेदितस्तव । विष्णुहुंकाररचितमोहनिद्रां प्रवेशितः

આ એ જ રૌદ્ર પુરુષ છે, જેના વિષે મેં તને જાણ કરેલી; વિષ્ણુના હુંકારથી રચાયેલી મોહનિદ્રામાં એને પ્રવેશ કરાવવામાં આવ્યો છે।

Verse 39

विबोधयैनं त्वरितमित्युक्त्वान्तर्दधे हरः । नारायणस्य प्रत्यक्षं नरेणानेन वै तदा

“એને ત્વરિત જાગ્રત કરો” એમ કહી હર (શિવ) અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ તે નર દ્વારા નારાયણ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા.

Verse 40

वामपादहतः सोपि समुत्तस्थौ महाबलः । ततो युद्धं समभवत्स्वेदरक्तजयोर्महत्

ડાબા પગના પ્રહારથી ઘાયલ થયો છતાં તે મહાબલી ફરી ઊભો થયો. ત્યારબાદ સ્વેદજ અને રક્તજ વચ્ચે મહાયુદ્ધ થયું.

Verse 41

विस्फारितधनुः शब्दं नादिताशेषभूतलम् । कवचं स्वेदजस्यैकं रक्तजेन त्वपाकृतम्

ધનુષ્યની ટંકારનો શબ્દ સમગ્ર ભૂતલમાં ગુંજી ઊઠ્યો. ત્યારબાદ રક્તજે સ્વેદજનું એકમાત્ર કવચ દૂર કર્યું.

Verse 42

एवं समेतयोर्युद्धे दिव्यं वर्षद्वयं तयोः । युध्यतोः समतीतं च स्वेदरक्तजयोर्नृप

આ રીતે બંને સામસામે યુદ્ધ કરતાં, હે નૃપ, બે દિવ્ય વર્ષ વીતી ગયા; સ્વેદજ અને રક્તજ સતત યુદ્ધ કરતા રહ્યા.

Verse 43

रक्तजं द्विभुजं दृष्ट्वा स्वेदजं चैव संगतौ । विचिन्त्य वासुदेवोगाद्ब्रह्मणः सदनं परम्

રક્તજને દ્વિભુજ અને સ્વેદજને પણ તેની સાથે જોડાયેલો જોઈ વાસુદેવે વિચાર કર્યો અને પછી બ્રહ્માના પરમ સદન તરફ ગયા.

Verse 44

ससंभ्रममुवाचेदं ब्रह्माणं मधुसूदनः । रक्तजेनाद्य भो ब्रह्मन्स्वेदजोयं निपातितः

અતિ વ્યાકુલ થઈ મધુસૂદને બ્રહ્માને કહ્યું— “હે બ્રહ્મન્, આજે રક્તજથી જન્મેલાએ આ સ્વેદજને પાડી દીધો છે.”

Verse 45

श्रुत्वैतदाकुलो ब्रह्मा बभाषे मधुसूदनम् । हरे द्यजन्मनि नरो मदीयो जीवतादयम्

આ સાંભળી બ્રહ્મા વ્યાકુલ થઈ મધુસૂદનને બોલ્યા— “હે હરિ, આગામી જન્મમાં મારો આ પુરુષ જીવતો રહે— એવો વર આપો.”

Verse 46

तथा तुष्टोऽब्रवीत्तं च विष्णुरेवं भविष्यति । गत्वा तयो रणमपि निवार्याऽऽह च तावुभौ

ત્યારે પ્રસન્ન થઈ વિષ્ણુએ કહ્યું— “એવું જ થશે.” પછી તેઓ બંને પાસે જઈ યુદ્ધ રોકી, બંનેને સંબોધ્યા.

Verse 47

अन्यजन्मनि भविता कलिद्वापरयोर्मिथः । संधौ महारणे जाते तत्राहं योजयामि वां

બીજા જન્મમાં કલિ અને દ્વાપર યુગના સંધિકાળે જ્યારે મહાયુદ્ધ ઊભું થશે, ત્યારે હું તમને બંનેને પરસ્પર સામસામે લાવીશ.

Verse 48

विष्णुना तु समाहूय ग्रहेश्वरसुरेश्वरौ । उक्ताविमौ नरौ भद्रौ पालनीयौ ममाज्ञया

પછી વિષ્ણુએ ગ્રહેશ્વર અને સુરેશ્વરને બોલાવી કહ્યું— “આ બે શુભ પુરુષો મારી આજ્ઞાથી રક્ષવા યોગ્ય છે.”

Verse 49

सहस्रांशो स्वेदजोयं स्वकीयोंऽशो धरातले । द्वापरांतेवतार्योयं देवानां कार्यसिद्धये

આ સહસ્રકિરણ સૂર્ય છે; સ્વેદથી જન્મેલો, ધરાતળ પર પોતાનો જ અંશ છે. દ્વાપરાંતમાં દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે તેનો અવતાર થશે.

Verse 50

यदूनां तु कुले भावी शूरोनाम महाबलः । तस्य कन्या पृथा नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि

યદુકુળમાં શૂર નામનો મહાબલી પુરુષ થશે. તેની કન્યાનું નામ પૃથા હશે; ધરતી પર રૂપમાં તે અપ્રતિમા હશે.

Verse 51

उत्पत्स्यति महाभागा देवानां कार्यसिद्धये । दुर्वासास्तु वरं तस्यै मंत्रग्रामं प्रदास्यति

એ મહાભાગ્યા દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે જન્મ લેશે. અને દુર્વાસા ઋષિ તેને વર આપી પવિત્ર મંત્રસમૂહ અર્પણ કરશે.

Verse 52

मंत्रेणानेन यं देवं भक्त्या आवाहयिष्यति । देवि तस्य प्रसादात्तु तव पुत्रो भविष्यति

હે દેવી! આ મંત્રથી જે દેવતાને ભક્તિપૂર્વક આવાહન કરશો, તે દેવતાની કૃપાથી તમને પુત્ર પ્રાપ્ત થશે.

Verse 53

सा च त्वामुदये दृष्ट्वा साभिलाषा रजस्वला । चिंताभिपन्ना तिष्ठंती भजितव्या विभावसो

તે રજસ્વલા, અભિલાષાથી યુક્ત, ઉદયકાળે તને જોઈ ચિંતાથી વ્યાકુળ થઈ ઊભી રહી. હે વિભાવસુ (અગ્નિ)! તે સંગ-ગ્રહણયોગ્ય છે.

Verse 54

तस्या गर्भे त्वयं भावी कानीनः कुंतिनंदनः । भविष्यति सुतो देवदेवकार्यार्थसिद्धये

તેણીના ગર્ભમાં તું ગર્ભિત થશ, હે કુંતીનંદન, કાનીન (વિવાહેતર) પુત્રરૂપે; અને તે પુત્ર દેવદેવોના દિવ્ય કાર્યની સિદ્ધિ માટે થશે.

Verse 55

तथेति चोक्त्वा प्रोवाच तेजोराशिर्दिवाकरः । पुत्रमुत्पादयिष्यामि कानीनं बलगर्वितम्

“તથાસ્તુ” કહી તેજોરાશિ દિવાકરે કહ્યું—“હું બળગર્વથી યુક્ત કાનીન (વિવાહેતર) પુત્રને ઉત્પન્ન કરીશ.”

Verse 56

यस्य कर्णेति वै नाम लोकः सर्वो वदिष्यति । मत्प्रसादादस्य विष्णो विप्राणां भावितात्मनः

સમગ્ર લોક તેને ‘કર્ણ’ નામથી જ બોલાવશે. હે વિષ્ણુ, મારા પ્રસાદથી તે ભાવિતાત્મા બ્રાહ્મણોમાં પણ માન પામશે.

Verse 57

अदेयं नास्ति वै लोके वस्तु किंचिच्च केशव । एवं प्रभावं चैवैनं जनये वचनात्तव

હે કેશવ, આ લોકમાં ‘અદેય’ કહી અટકાવવું પડે એવું કશું જ નથી. તેથી તારા વચનથી હું તેમાં એવો પ્રભાવ અને સામર્થ્ય ઉત્પન્ન કરું છું.

Verse 58

एवमुक्त्वा सहस्रांशुर्देवं दानवघातिनम् । नारायणं महात्मानं तत्रैवांतर्दधे रविः

દાનવઘાતક મહાત્મા નારાયણને આમ કહી સહસ્રાંશુ રવિ એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયો.

Verse 59

अदर्शनं गते देवे भास्करे वारितस्करे । वृद्धश्रवसमप्येवमुवाच प्रीतमानसः

દિવ્ય ભાસ્કર અસ્ત ગયા અને ચોરોને રોકી દેવામાં આવ્યા ત્યારે, પ્રસન્ન મનથી તેણે વૃદ્ધશ્રવસને પણ આ રીતે કહ્યું।

Verse 60

सहस्रनेत्ररक्तोत्थो नरोऽयं मदनुग्रहात् । स्वांशभूतो द्वापरांते योक्तव्यो भूतले त्वया

મારા અનુગ્રહથી આ પુરુષ સહસ્રનેત્ર (ઇન્દ્ર)ના રક્તમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. તે મારા સ્વાંશરૂપ છે; દ્વાપરાંતમાં તું તેને ભૂતલ પર નિયુક્ત કરજે।

Verse 61

यदा पांडुर्महाभागः पृथां भार्यामवाप्स्यति । माद्रीं चापि महाभाग तदारण्यं गमिष्यति

જ્યારે મહાભાગ પાંડુ પૃથા (કુંતી)ને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરશે અને માદ્રીને પણ, હે મહાભાગ, ત્યારે તે અરણ્યમાં જશે।

Verse 62

तस्याप्यरण्यसंस्थस्य मृगः शापं प्रदास्यति । तेन चोत्पन्नवैराग्यः शतशृगं गमिष्यति

અરણ્યમાં વસતા હોવા છતાં એક મૃગ તેને શાપ આપશે; તેથી તેમાં વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થશે અને તે શતશૃંગ પર્વત તરફ જશે।

Verse 63

पुत्रानभीप्सन्क्षेत्रोत्थान्भार्यां स प्रवदिष्यति । अनीप्संती तदा कुंती भर्त्तारं सा वदिष्यति

પુત્રોની ઇચ્છાથી તે ક્ષેત્રોત્થ (નિયોગજન્ય) પુત્રો વિષે પત્નીને કહેશે; પરંતુ ઇચ્છા ન ધરાવતી કુંતી ત્યારે પતિને પોતાની વાત કહેશે।

Verse 64

नाहं मर्त्यस्य वै राजन्पुत्रानिच्छे कथंचन । दैवतेभ्यः प्रसादाच्च पुत्रानिच्छे नराधिप

હે રાજન, હું કોઈ રીતે પણ મર્ત્ય પુરુષ પાસેથી પુત્રો ઇચ્છતી નથી. હે નરાધિપ, દેવતાઓની કૃપા અને પ્રસાદથી જ હું પુત્રો ઇચ્છું છું.

Verse 65

प्रार्थयंत्यै त्वया शक्र कुंत्यै देयो नरस्ततः । वचसा च मदीयेन एवं कुरु शचीपते

હે શક્ર, તને પ્રાર્થના કરતી કુંતીને તેથી એક પુરુષ (સંતાનાર્થે) આપવો જોઈએ. અને મારા વચનથી—એમ જ કર, હે શચીપતિ.

Verse 66

अथाब्रवीत्तदा विष्णुं देवेशो दुःखितो वचः । अस्मिन्मन्वंतरेऽतीते चतुर्विंशतिके युगे

ત્યારે દેવેશ દુઃખિત થઈને વિષ્ણુને આ વચન બોલ્યા—“આ પસાર થયેલા મન્વંતરમાં, ચોવીસમા યુગમાં…”।

Verse 67

अवतीर्य रघुकुले गृहे दशरथस्य च । रावणस्य वधार्थाय शांत्यर्थं च दिवौकसाम्

રઘુકુળમાં અવતરીને દશરથના ગૃહમાં, રાવણવધ માટે અને દેવલોકવાસીઓની શાંતિ માટે (તેઓ આવ્યા).

Verse 68

रामरूपेण भवता सीतार्थमटता वने । मत्पुत्रो हिंसितो देव सूर्यपुत्रहितार्थिना

હે દેવ, તમે રામરૂપે સીતાની શોધ માટે વનમાં ભ્રમણ કરતા હતા; ત્યારે સૂર્યપુત્ર (સુગ્રીવ)ના હિત ઇચ્છનારાએ મારા પુત્રનો વધ કર્યો.

Verse 69

वालिनाम प्लवंगेंद्रः सुग्रीवार्थे त्वया यतः । दुःखेनानेन तप्तोहं गृह्णामि न सुतं नरम्

સુગ્રીવના હિત માટે તું વાનરાધિપતિ વાલીને વધ કર્યો; આ શોકથી હું દગ્ધ છું, તેથી હે નર, હું તારો પુત્ર સ્વીકારતો નથી।

Verse 70

अगृह्णमानं देवेंद्रं कारणांतरवादिनम् । हरिः प्रोचे शुनासीरं भुवो भारावतारणे

જ્યારે દેવોના સ્વામી ઇન્દ્ર સ્વીકારવા અનિચ્છુક રહી અન્ય બહાનાં રજૂ કરતો હતો, ત્યારે પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા વિષે હરિએ શુનાસીરને સંબોધીને કહ્યું।

Verse 71

अवतारं करिष्यामि मर्त्यलोके त्वहं प्रभो । सूर्यपुत्रस्य नाशार्थं जयार्थमात्मजस्य ते

હે પ્રભુ, હું મર્ત્યલોકમાં અવતાર ધારણ કરીશ—સૂર્યપુત્રના નાશ માટે અને તમારા પુત્રના વિજય માટે।

Verse 72

सारथ्यं च करिष्यामि नाशं कुरुकुलस्य च । ततो हृष्टोभवच्छक्रो विष्णुवाक्येन तेन ह

“હું સારથ્ય પણ કરીશ અને કુરુકુલનો નાશ પણ કરાવીશ.” વિષ્ણુના આ વચન સાંભળી શક્ર (ઇન્દ્ર) અત્યંત હર્ષિત થયો।

Verse 73

प्रतिगृह्य नरं हृष्टः सत्यं चास्तु वचस्तव । एवमुक्त्वा वरं देवः प्रेषयित्वाऽच्युतः स्वयम्

તે નરને હર્ષથી સ્વીકારી ભગવાને કહ્યું, “તારું વચન સત્ય થાઓ.” એમ કહી વર આપીને અચ્યુતે તેને પ્રસ્થાન કરાવ્યો।

Verse 74

गत्वा तु पुंडरीकाक्षो ब्रह्माणं प्राह वै पुनः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

ત્યારે પુંડરીકાક્ષ (કમળનેત્ર ભગવાન) બ્રહ્મા પાસે જઈ ફરી બોલ્યા— “તમારા દ્વારા જ આ સર્વ, ચરાચર સહિતનું સમગ્ર ત્રિલોક સર્જાયું છે।”

Verse 75

आवां कार्यस्य करणे सहायौ च तव प्रभो । स्वयं कृत्वा पुनर्नाशं कर्तुं देव न बुध्यसे

“હે પ્રભુ, કાર્ય સિદ્ધિમાં અમે બંને તમારા સહાયક છીએ; પરંતુ તમે જાતે જે કર્યું છે, તેને ફરી નાશ (ઉલટાવવું) કેવી રીતે—હે દેવ—તે તમે સમજતા નથી।”

Verse 76

कृतं जुगुप्सितं कर्म शंभुमेतं जिघांसता । त्वया च देवदेवस्य सृष्टः कोपेन वै पुमान्

“આ શંભુને મારવા ઇચ્છીને તમે નિંદનીય કર્મ કર્યું; અને દેવદેવના ક્રોધથી (એ જ ક્રોધમાંથી) એક પુરુષ સર્જાયો છે।”

Verse 77

शुद्ध्यर्थमस्य पापस्य प्रायश्चित्तं परं कुरु । गृह्णन्वह्नित्रयं देव अग्निहोत्रमुपाहर

“આ પાપની શુદ્ધિ માટે પરમ પ્રાયશ્ચિત્ત કર; હે દેવ, ત્રિ પવિત્ર અગ્નિ ગ્રહણ કરીને અગ્નિહોત્રનું અનુષ્ઠાન કર।”

Verse 78

पुण्यतीर्थे तथा देशे वने वापि पितामह । स्वपत्न्या सहितो यज्ञं कुरुष्वास्मत्परिग्रहात्

“હે પિતામહ, પુણ્ય તીર્થમાં, પવિત્ર પ્રદેશમાં, અથવા વનમાં પણ—તમારી પત્ની સાથે, અમારી તરફથી અર્પિત (સ્વીકારેલી) સામગ્રીથી યજ્ઞ કરો।”

Verse 79

सर्वे देवास्तथादित्या रुद्राश्चापि जगत्पते । आदेशं ते करिष्यंति यतोस्माकं भवान्प्रभुः

હે જગત્પતે! સર્વ દેવો, આદિત્યો તથા રુદ્રો પણ તમારી આજ્ઞા પાલન કરશે, કારણ કે તમે જ અમારા પ્રભુ છો।

Verse 80

एकोहि गार्हपत्योग्निर्दक्षिणाग्निर्द्वितीयकः । आहवनीयस्तृतीयस्तु त्रिकुंडेषु प्रकल्पय

ગાર્હપત્ય અગ્નિ એક છે, દક્ષિણાગ્નિ બીજો છે અને આહવનીય ત્રીજો—આ ત્રણેને ત્રણ કુંડોમાં સ્થાપિત કર।

Verse 81

वर्तुले त्वर्चयात्मानम्मामथो धनुराकृतौ । चतुःकोणे हरं देवं ऋग्यजुःसामनामभिः

વર્તુળાકાર રૂપે મારી આરાધના કર, પછી ધનુષાકાર રૂપે; અને ચતુષ્કોણ રૂપે ઋગ્-યજુઃ-સામના નામોથી દેવ હરનું પૂજન કર।

Verse 82

अग्नीनुत्पाद्य तपसा परामृद्धिमवाप्य च । दिव्यं वर्षसहस्रं तु हुत्वाग्नीन्शमयिष्यसि

અગ્નિઓ પ્રજ્વલિત કરીને અને તપસ્યા દ્વારા પરમ સમૃદ્ધિ મેળવી, તું દિવ્ય એક સહસ્ર વર્ષો સુધી આહુતિ આપીને પછી અગ્નિઓ શાંત કરી દેશે।

Verse 83

अग्निहोत्रात्परं नान्यत्पवित्रमिह पठ्यते । सुकृतेनाग्निहोत्रेण प्रशुद्ध्यंति भुवि द्विजाः

અહીં અગ્નિહોત્રથી ઉત્તમ બીજું કોઈ પવિત્ર સાધન કહેવાતું નથી; સુકૃત અગ્નિહોત્રથી પૃથ્વી પર દ્વિજજન શુદ્ધ થાય છે।

Verse 84

पंथानो देवलोकस्य ब्राह्मणैर्दशितास्त्वमी । एकोग्निः सर्वदा धार्यो गृहस्थेन द्विजन्मना

દેવલોક તરફ જતાં માર્ગો બ્રાહ્મણોએ દર્શાવ્યા છે. તેથી દ્વિજ ગૃહસ્થએ સદા એક જ પવિત્ર અગ્નિ ધારણ કરવી જોઈએ.

Verse 85

विनाग्निना द्विजेनेह गार्हस्थ्यन्न तु लभ्यते । भीष्म उवाच । योऽसौ कपालादुत्पन्नो नरो नाम धनुर्द्धरः

અગ્નિ વિના આ લોકમાં દ્વિજને ગાર્હસ્થ્યધર્મને યોગ્ય અન્ન-આહાર મળતો નથી. ભીષ્મ બોલ્યા—“કપાળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો ‘નર’ નામનો ધનુર્ધર…”

Verse 86

किमेष माधवाज्जात उताहो स्वेन कर्मणा । उत रुद्रेण जनितो ह्यथवा बुद्धिपूर्वकम्

શું આ માધવ (વિષ્ણુ)માંથી જન્મ્યો છે, કે પોતાના કર્મફળથી ઉત્પન્ન થયો છે? અથવા રુદ્રથી જનિત—અથવા વિચારપૂર્વક, સંકલ્પથી રચાયેલો છે?

Verse 87

ब्रह्मन्हिरण्यगर्भोऽयमंडजातश्चतुर्मुखः । अद्भुतं पञ्चमं तस्य वक्त्रं तत्कथमुत्थितम्

હે બ્રહ્મન! આ હિરણ્યગર્ભ અંડજાત અને ચતુર્મુખ છે. તો પછી તેનું તે અદ્ભુત પાંચમું મુખ કેવી રીતે પ્રગટ થયું?

Verse 88

सत्वे रजो न दृश्येत न सत्वं रजसि क्वचित् । सत्वस्थो भगवान्ब्रह्मा कथमुद्रेकमादधात्

સત્ત્વમાં રજ દેખાતું નથી, અને રજમાં સત્ત્વ ક્યાંય નથી. ભગવાન બ્રહ્મા સત્ત્વસ્થ હોય તો તેમાં રજનો ઉદ્રેક કેવી રીતે થયો?

Verse 89

मूढात्मना नरो येन हंतुं हि प्रहितो हरं । पुलस्त्य उवाच । महेश्वरहरी चैतो द्वावेव सत्पथि स्थितौ

પુલસ્ત્યે કહ્યું—જે મોહગ્રસ્ત મનુષ્ય હર (શિવ)ને મારવા માટે મોકલાયો હતો, તેને જાણ; મહેશ્વર (શિવ) અને હરિ (વિષ્ણુ)—આ બે જ સત્યપથમાં સ્થિત છે।

Verse 90

तयोरविदितं नास्ति सिद्धासिद्धं महात्मनोः । ब्रह्मणः पंचमं वक्त्रमूर्द्ध्वमासीन्महात्मनः

તે બંને મહાત્માઓને સિદ્ધ-અસિદ્ધ એવું કશું અજાણ્યું ન હતું. મહાત્મા બ્રહ્માનું પાંચમું મુખ ઊર્ધ્વ તરફ હતું।

Verse 91

ततो ब्रह्माभवन्मूढो रजसा चोपबृंहितः । ततोऽयं तेजसा सृष्टिममन्यत मया कृता

પછી બ્રહ્મા રજોગુણથી વધુ ફૂલાઈને મોહગ્રસ્ત બન્યા. ત્યારબાદ પોતાના તેજથી પ્રેરાઈ તેમણે માન્યું—આ સૃષ્ટિ મેં જ રચી છે।

Verse 92

मत्तोऽन्यो नास्ति वै देवो येन सृष्टिः प्रवर्तिता । सह देवाः सगंधर्वाः पशुपक्षिमृगाकुलाः

મારા સિવાય બીજો કોઈ દેવ નથી, જેના દ્વારા આ સૃષ્ટિ પ્રવર્તિત થઈ છે—દેવો સાથે, ગંધર્વો સાથે, તથા પશુ-પક્ષી અને મૃગસમૂહો સાથે।

Verse 93

एवं मूढः स पंचास्यो विरिंचिरभवत्पुनः । प्राग्वक्त्रं मुखमेतस्य ऋग्वेदस्य प्रवर्तकम्

આ રીતે મોહગ્રસ્ત હોવા છતાં તે પંચમુખી ફરી વિરિંચિ (બ્રહ્મા) બન્યો. તેનું પૂર્વાભિમુખ મુખ ઋગ્વેદનું પ્રવર્તક બન્યું।

Verse 94

द्वितीयं वदनं तस्य यजुर्वेदप्रवर्तकम् । तृतीयं सामवेदस्य अथर्वार्थं चतुर्थकम्

તેણું બીજું મુખ યજુર્વેદનું પ્રવર્તક બન્યું; ત્રીજું સામવેદનું સ્ત્રોત થયું; અને ચોથું અથર્વવેદના અર્થ તથા તાત્પર્યને પ્રકાશિત કરનારું હતું।

Verse 95

सांगोपांगेतिहासांश्च सरहस्यान्ससंग्रहान् । वेदानधीते वक्त्रेण पंचमेनोर्द्ध्वचक्षुषा

ઊર્ધ્વદૃષ્ટિ ધરાવતા પોતાના પાંચમા મુખથી તેણે વેદોને સाङ્ગોપाङ્ગ, ઇતિહાસો સહિત, રહસ્ય-ઉપદેશો તથા સંકલિત સંગ્રહો સાથે સમ્યક અધ્યયન કર્યું।

Verse 96

तस्याऽसुरसुराः सर्वे वक्त्रस्याद्भुतवर्चसः । तेजसा न प्रकाशंते दीपाः सूर्योदये यथा

તેણાં મુખની અદ્ભુત કાંતિ સામે સર્વ દેવો અને અસુરો તેજથી પ્રકાશી શક્યા નહીં—જેમ સૂર્યોદયે દીવા નિષ્પ્રભ થાય।

Verse 97

स्वपुरेष्वपि सोद्वेगा ह्यवर्तंत विचेतसः । न कंचिद्गणयेच्चान्यं तेजसा क्षिपते परान्

તેઓ પોતાના નગરોમાં પણ ઉદ્વેગથી, ચિત્ત અસ્થિર રાખીને ફરતા. તેઓ બીજાને કોઈને ગણતા નહીં અને પોતાના તેજથી પરને પાડી દેતા।

Verse 98

नाभिगंतु न च द्रष्टुं पुरस्तान्नोपसर्पितुम् । शेकुस्त्रस्ताः सुरास्सर्वे पद्मयोनिं महाप्रभुम्

ભયભીત સર્વ દેવો તે મહાપ્રભુ પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા) ના સમક્ષ ન તો પહોંચી શક્યા, ન જોઈ શક્યા, ન નજીક જઈ શક્યા।

Verse 99

अभिभूतमिवात्मानं मन्यमाना हतत्विषः । सर्वे ते मंत्रयामासुर्दैवता हितमात्मनः

પોતાને જાણે પરાભૂત થયેલા સમજી, જેમની તેજસ્વિતા ક્ષીણ થઈ ગઈ હતી, તે બધા દેવતાઓ પોતાના હિત વિષે એકત્ર થઈ પરામર્શ કરવા લાગ્યા।

Verse 100

गच्छामः शरणं शंभुं निस्तेजसोऽस्य तेजसा । देवा ऊचुः । नमस्तेसर्वसत्वेश महेश्वर नमोनमः

તેણાના તેજથી અમે નિસ્તેજ થઈ ગયા છીએ; અમે શંભુની શરણ લઈએ છીએ. દેવોએ કહ્યું—હે સર્વસત્ત્વેશ! હે મહેશ્વર! તમને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 101

जगद्योने परंब्रह्म भूतानां त्वं सनातनः । प्रतिष्ठा सर्वजगतां त्वं हेतुर्विष्णुना सह

હે જગદ્યોનિ, હે પરબ્રહ્મ! તમે સર્વ ભૂતોના સનાતન છો. તમે સર્વ જગતોના આધાર છો, અને વિષ્ણુ સાથે તમે જ કારણ છો।

Verse 102

एवं संस्तूयमानोसौ देवर्षिपितृदानवैः । अंतर्हित उवाचेदं देवाः प्रार्थयतेप्सितम्

દેવો, દેવર્ષિઓ, પિતૃઓ અને દાનવો દ્વારા આ રીતે સ્તુતિ પામીને, તે અંતર્હિત રહી બોલ્યો—હે દેવતાઓ, ઇચ્છિત વર માગો।

Verse 103

देवा ऊचुः । प्रत्यक्षदर्शनं दत्वा देहि देव यथेप्सितम् । कृत्वा कारुण्यमस्माकं वरश्चापि प्रदीयताम्

દેવોએ કહ્યું—હે દેવ! અમને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપી, જે ઇચ્છિત છે તે આપો. અમ પર કરુણા કરીને એક વર પણ પ્રદાન કરો।

Verse 104

यदस्माकं महद्वीर्यं तेज ओजः पराक्रमः । तत्सर्वं ब्रह्मणा ग्रस्तं पंचमास्यस्य तेजसा

અમારું જે મહાવીર્ય, તેજ, ઓજ અને પરાક્રમ હતું—તે સર્વ બ્રહ્માએ પોતાના પંચમુખ સ્વરૂપના તેજથી ગળી લીધું।

Verse 105

विनेशुः सर्वतेजांसि त्वत्प्रसादात्पुनः प्रभो । जायते तु यथापूर्वं तथा कुरु महेश्वर

સર્વ તેજો નાશ પામ્યા છે; હે પ્રભુ, તમારા પ્રસાદથી તે ફરી યથાપૂર્વ ઊપજે—એવું કરો, હે મહેશ્વર।

Verse 106

ततः प्रसन्नवदनो देवैश्चापि नमस्कृतः । जगाम यत्र ब्रह्माऽसौ रजोहंकारमूढधीः

પછી તે પ્રસન્નમુખવાળો, દેવતાઓ દ્વારા નમસ્કૃત થઈ, ત્યાં ગયો જ્યાં રજ અને અહંકારથી મોહિત બુદ્ધિવાળો તે બ્રહ્મા હતો।

Verse 107

स्तुवंतो देवदेवेशं परिवार्य समाविशन् । ब्रह्मा तमागतं रुद्रं न जज्ञे रजसावृतः

દેવદેવેશની સ્તુતિ કરતાં તેઓ તેને ઘેરીને અંદર પ્રવેશ્યા; પરંતુ રજથી આવૃત બ્રહ્માએ આવેલ રુદ્રને ઓળખ્યો નહીં।

Verse 108

सूर्यकोटिसहस्राणां तेजसा रंजयन्जगत् । तदादृश्यत विश्वात्मा विश्वसृग्विश्वभावनः

ત્યારે વિશ્વાત્મા—વિશ્વસૃજક અને વિશ્વભાવન—હજારો કરોડ સૂર્યોના તેજથી જગતને પ્રકાશિત કરતાં પ્રગટ થયા।

Verse 109

सपितामहमासीनं सकलं देवमंडलम् । अभिगम्य ततो रुद्रो ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्

પિતામહ સહિત સમગ્ર દેવમંડળ આસનસ્થ હતું; ત્યારે રુદ્ર પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને અભિગમ કરી સમીપે પહોંચ્યા।

Verse 110

अहोतितेजसा वक्त्रमधिकं देव राजते । एवमुक्त्वाट्टहासं तु मुमोच शशिशेखरः

“અહો દેવ! તમારું મુખ પ્રજ્વલિત તેજથી અતિશય તેજસ્વી દેખાય છે.” એમ કહી શશિશેખરે અট্টહાસ કર્યો।

Verse 111

वामांगुष्ठनखाग्रेण ब्रह्मणः पंचमं शिरः । चकर्त कदलीगर्भं नरः कररुहैरिव

ડાબા અંગૂઠાના નખાગ્રથી તેણે બ્રહ્માનું પાંચમું શિર કાપી નાખ્યું—જેમ મનુષ્ય નખોથી કેળાના છોડના નરમ ગર્ભને ચીરી નાખે તેમ।

Verse 112

विच्छिन्नं तु शिरः पश्चाद्भवहस्ते स्थितं तदा । ग्रहमंडलमध्यस्थो द्वितीय इव चंद्रमाः

પછી તે છિન્ન શિર ભવ (શિવ)ના હાથે સ્થિત થયું; ગ્રહમંડળના મધ્યમાં તે જાણે બીજો ચંદ્રમા દેખાતો હતો।

Verse 113

करोत्क्षिप्तकपालेन ननर्त च महेश्वरः । शिखरस्थेन सूर्येण कैलास इव पर्वतः

હાથમાં ઊંચે ધરેલા કપાલપાત્ર સાથે મહેશ્વરે નૃત્ય કર્યું; શિખર પર સ્થિત સૂર્યથી યુક્ત તે પર્વત જાણે કૈલાસ સમાન લાગ્યો।

Verse 114

छिन्ने वक्त्रे ततो देवा हृष्टास्तं वृषभध्वजम् । तुष्टुवुर्विविधैस्तोत्रैर्देवदेवं कपर्दिनम्

ત્યારે મુખ છેદાઈ ગયે પછી દેવો હર્ષિત થઈ, વૃષભધ્વજ, દેવોના દેવ, જટાધારી કપર્દી ભગવાન શિવની અનેક પ્રકારનાં સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 115

देवा ऊचुः । नमः कपालिने नित्यं महाकालस्य कालिने । ऐश्वर्यज्ञानयुक्ताय सर्वभागप्रदायिने

દેવોએ કહ્યું—કપાલી, મહાકાલના કાલસ્વરૂપ! તમને નિત્ય નમસ્કાર. ઐશ્વર્ય અને જ્ઞાનથી યુક્ત, તથા સર્વ ભાગ્ય-ફળ આપનાર તમને પ્રણામ।

Verse 116

नमो हर्षविलासाय सर्वदेवमयाय च । कलौ संहारकर्ता त्वं महाकालः स्मृतो ह्यसि

હર્ષવિલાસરૂપ અને સર્વદેવમય! તમને નમસ્કાર. કલિયુગમાં સંહારકર્તા તમે જ છો; નિશ્ચયે તમે ‘મહાકાલ’ તરીકે સ્મરાય છો।

Verse 117

भक्तानामार्तिनाशस्त्वं दुःखांतस्तेन चोच्यसे । शंकरोष्याशुभक्तानां तेन त्वं शंकरः स्मृतः

તમે ભક્તોની આર્તિનો નાશ કરો છો, તેથી તમને ‘દુઃખાંત’ કહેવામાં આવે છે. અને જે ઝડપથી ભક્ત બને છે તેમના માટે તમે મંગલકર્તા છો; તેથી તમે ‘શંકર’ તરીકે સ્મરાય છો।

Verse 118

छिन्नं ब्रह्मशिरो यस्मात्त्वं कपालं बिभर्षि च । तेन देव कपाली त्वं स्तुतो ह्यद्य प्रसीद नः

કારણ કે તમે બ્રહ્માનું શિર છેદ્યું અને તેથી કપાલ ધારણ કરો છો, હે દેવ! તેથી તમે ‘કપાલી’ કહેવાઓ છો. આજે અમે તમારી સ્તુતિ કરીએ છીએ—અમારા પર પ્રસન્ન થાઓ।

Verse 119

एवं स्तुतः प्रसन्नात्मा देवान्प्रस्थाप्य शंकरः । स्वानि धिष्ण्यानि भगवांस्तत्रैवासीन्मुदान्वितः

આ રીતે સ્તુતિ પામી પ્રસન્નચિત્ત શંકરે દેવોને વિદાય આપ્યા; અને ભગવાને પોતાના દિવ્ય ધામો સ્થાપી ત્યાં જ આનંદપૂર્વક નિવાસ કર્યો।

Verse 120

विज्ञाय ब्रह्मणो भावं ततो वीरस्य जन्म च । शिरो नीरस्य वाक्यात्तु लोकानां कोपशांतये

બ્રહ્માનો ભાવ અને પછી તે વીરનો જન્મ જાણી, ‘નીરસ’ના વચનથી લોકોના ક્રોધ-શમન માટે એક શિર ઉત્પન્ન થયું।

Verse 121

शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टावाथ प्रणम्य तम् । तेजोनिधि परं ब्रह्म ज्ञातुमित्थं प्रजापतिम्

તેણે મસ્તક પર અંજલિ ધરી તેમને પ્રણામ કરીને સ્તુતિ કરી; તેજના નિધિ એવા પરમ બ્રહ્મ પ્રજાપતિને જાણવા માટે તેણે આમ કર્યું।

Verse 122

निरुक्तसूक्तरहस्यैरृग्यजुः सामभाषितैः । रुद्र उवाच । अप्रमेय नमस्तेस्तु परमस्य परात्मने

ઋગ્-યજુઃ-સામની વાણીમાં રહેલા સૂક્ત-રહસ્યો દ્વારા રુદ્ર બોલ્યા—હે અપ્રમેય! પરમ પરાત્માને તમને નમસ્કાર।

Verse 123

अद्भुतानां प्रसूतिस्त्वं तेजसां निधिरक्षयः । विजयाद्विश्वभावस्त्वं सृष्टिकर्ता महाद्युते

તમે અદ્ભુતોના પ્રસવસ્થાન, તેજનો અક્ષય નિધિ છો. વિજયથી તમે વિશ્વસ્વરૂપ થાઓ છો; હે મહાદ્યુતિ, તમે સૃષ્ટિના કર્તા છો।

Verse 124

ऊर्द्ध्ववक्त्र नमस्तेस्तु सत्वात्मकधरात्मक । जलशायिन्जलोत्पन्न जलालय नमोस्तु ते

ઊર્ધ્વમુખ! તમને નમસ્કાર—તમે સત્ત્વસ્વરૂપ અને ધરાધર છો. જલશાયી, જલોત્પન્ન, જલાલય! તમને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 125

जलजोत्फुल्लपत्राक्ष जय देव पितामह । त्वया ह्युत्पादितः पूर्वं सृष्ट्यर्थमहमीश्वर

પૂર્ણ વિકસિત કમળપત્ર જેવા નેત્રો ધરાવનાર! જય હો, હે દેવ-પિતામહ બ્રહ્મા. સૃષ્ટિહેતુ, હે ઈશ્વર, મને પૂર્વે તું જ ઉત્પન્ન કર્યો.

Verse 126

यज्ञाहुतिसदाहार यज्ञांगेश नमोऽस्तु ते । स्वर्णगर्भ पद्मगर्भ देवगर्भ प्रजापते

યજ્ઞની આહુતિઓ જ જેમનો નિત્ય આહાર છે, હે યજ્ઞાંગેશ! તમને નમસ્કાર. હે પ્રજાપતિ—સ્વર્ણગર્ભ, પદ્મગર્ભ, દેવગર્ભ—તમને પ્રણામ.

Verse 127

त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारः स्वधा त्वं पद्मसंभव । वचनेन तु देवानां शिरश्छिन्नं मया प्रभो

તમે જ યજ્ઞ, તમે જ વષટ્કાર, તમે જ સ્વધા, હે પદ્મસમ્ભવ. પરંતુ, હે પ્રભુ, મારા વચનથી દેવતાઓનાં શિર છેદાયા છે.

Verse 128

ब्रह्महत्याभिभूतोस्मि मां त्वं पाहि जगत्पते । इत्युक्तो देवदेवेन ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

“હું બ્રહ્મહત્યાના પાપથી અભિભૂત છું; હે જગત્પતે, મારી રક્ષા કરો.” દેવોના દેવએ એમ કહ્યે પછી બ્રહ્માએ વચન ઉચ્ચાર્યું.

Verse 129

ब्रह्मोवाच । सखा नाराणो देवः स त्वां पूतं करिष्यति । कीर्तनीयस्त्वया धन्यः स मे पूज्यः स्वयं विभुः

બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવ નારાયણ તારો સખા છે; તે તને પવિત્ર કરશે. હે ધન્ય, તું તેનું કીર્તન કર; તે જ મારા પૂજ્ય, સ્વયં પ્રભુ છે।

Verse 130

अनुध्यातोऽसि वै नूनं तेन देवेन विष्णुना । येन ते भक्तिरुत्पन्ना स्तोतुं मां मतिरुत्थिता

નિશ્ચયે તે દેવ વિષ્ણુએ તારો સ્મરણ-ધ્યાન કર્યો છે; તેના કારણે તારી ભક્તિ ઉત્પન્ન થઈ અને મને સ્તુતિ કરવાની બુદ્ધિ ઉદિત થઈ।

Verse 131

शिरश्छेदात्कपाली त्वं सोमसिद्धांतकारकः । कोटीः शतं च विप्राणामुद्धर्तासि महाद्युते

શિરચ્છેદના કારણે તું કપાલી બન્યો અને સોમ-સિદ્ધાંતનો સ્થાપક થયો. હે મહાદ્યુતિ, તું શતકોટિ બ્રાહ્મણોનો ઉદ્ધારક છે।

Verse 132

ब्रह्महत्याव्रतं कुर्या नान्यत्किंचन विद्यते । अभाष्याः पापिनः क्रूरा ब्रह्मघ्नाः पापकारिणः

બ્રહ્મહત્યાના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ; એ સિવાય બીજો કોઈ ઉપાય નથી. બ્રહ્મઘ્ન પાપી, ક્રૂર, અ-સંભાષ્ય અને પાપકર્મ કરનાર હોય છે।

Verse 133

वैतानिका विकर्मस्था न ते भाष्याः कथंचन । तैस्तु दृष्टैस्तथा कार्यं भास्करस्यावलोकनम्

વૈતાનિક કર્મ કરનારા હોવા છતાં જે નિષિદ્ધ કર્મોમાં રત રહે, તેમની સાથે ક્યારેય વાત ન કરવી. એવા લોકોને જોઈને કરવાનું—ભાસ્કર (સૂર્ય)નું અવલોકન કરવું।

Verse 134

अंगस्पर्शे कृते रुद्र सचैलो जलमाविशेत् । एवं शुद्धिमवाप्नोति पूर्वं दृष्टां मनीषिभिः

હે રુદ્ર! અંગસ્પર્શ થઈ જાય ત્યારે વસ્ત્રસહિત જળમાં પ્રવેશ કરવો; આમ કરવાથી પ્રાચીન મનીષીઓએ દર્શાવેલી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 135

स भवान्ब्रह्महन्तासि शुद्ध्यर्थं व्रतमाचर । चीर्णे व्रते पुनर्भूयः प्राप्स्यसि त्वं वरान्बहून्

તું નિશ્ચયે બ્રાહ્મણહંતા છે; તેથી શુદ્ધિ માટે વ્રત આચર. વ્રત પૂર્ણ થયા પછી તું ફરી અનેક વર પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 136

एवमुक्त्वा गतो ब्रह्मा रुद्रस्तन्नाभिजज्ञिवान् । अचिंतयत्तदाविष्णुं ध्यानगत्या ततः स्वयं

આમ કહી બ્રહ્મા ચાલ્યા ગયા. રુદ્રને તે સમજાયું નહીં; ત્યારે તેણે પોતાની શક્તિથી ધ્યાનમાર્ગમાં પ્રવેશ કરી તે સમયે વિષ્ણુનું ચિંતન કર્યું.

Verse 137

लक्ष्मीसहायं वरदं देवदेवं सनातनम् । अष्टांगप्रणिपातेन देवदेवस्त्रिलोचनः

લક્ષ્મીસહાય, વરદ, દેવદેવ, સનાતન પ્રભુને ત્રિલોચન દેવદેવ (શિવ) એ અષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો.

Verse 138

तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंखचक्रगदाधरम् । रुद्र उवाच । परं पराणाममृतं पुराणं परात्परं विष्णुमनंतवीर्यं

પ્રણામ કરીને રુદ્રે શંખ-ચક્ર-ગદાધારી પ્રભુની સ્તુતિ કરી અને કહ્યું—“વિષ્ણુ પરમોમાં પરમ, અમૃતસ્વરૂપ, પુરાણ પુરુષ; પરાત્પર, અનંતવીર્ય છે.”

Verse 139

स्मरामि नित्यं पुरुषं वरेण्यं नारायणं निष्प्रतिमं पुराणम् । परात्परं पूर्वजमुग्रवेगं गंभीरगंभीरधियां प्रधानम्

હું નિત્ય તે વરેનીય પુરુષ નારાયણનું સ્મરણ કરું છું—જે અપ્રતિમ અને પુરાતન છે; પરાત્પર, આદિજ, ઉગ્રવેગી, અને ગંਭીર ધ્યાની બુદ્ધિઓનો પરમ આધાર છે।

Verse 140

नतोस्मि देवं हरिमीशितारं परात्परं धामपरं च धाम । परापरं तत्परमं च धाम परापरेशं पुरुषं विशालम्

હું દેવ હરિ—પરમેશ્વર અને નિયંતાને—નમસ્કાર કરું છું; તે પરાત્પર છે; પરમ ધામ અને સર્વ ધામોનું આધારધામ છે; પર-અપરથી પરે, પરમ આશ્રય; પરાપરેશ, વિશાળ સર્વવ્યાપી પુરુષ।

Verse 141

नारायणं स्तौमि विशुद्धभावं परापरं सूक्ष्ममिदं ससर्ज । सदास्थितत्वात्पुरुषप्रधानं शांतं प्रधानं शरणं ममास्तु

હું વિશુદ્ધભાવવાળા નારાયણની સ્તુતિ કરું છું—જે પર અને અપરમાં વ્યાપ્ત છે અને જેમણે આ સૂક્ષ્મ જગત સર્જ્યું. જે સદા સ્થિત છે, તે જ પરમ પુરુષ, મુખ્ય તત્ત્વ, શાંત અને આદ્ય; તે જ મારું શરણ બને।

Verse 142

नारायणं वीतमलं पुराणं परात्परं विष्णुमपारपारम् । पुरातनं नीतिमतां प्रधानं धृतिक्षमाशांतिपरं क्षितीशम्

હું નારાયણને નમસ્કાર કરું છું—જે નિર્મળ અને પુરાતન છે; પરાત્પર વિષ્ણુ, અપાર અને પારાતીત. જે સનાતન, નીતિમાનોમાં મુખ્ય; ધૃતિ, ક્ષમા અને શાંતિ સ્વરૂપ; પૃથ્વીના ઈશ્વર।

Verse 143

शुभं सदा स्तौमि महानुभावं सहस्रमूर्द्धानमनेकपादम् । अनंतबाहुं शशिसूर्यनेत्रं क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रनिद्रम्

હું સદા તે શુભ, મહાનુભાવ પ્રભુની સ્તુતિ કરું છું—સહસ્રશીર્ષ, અનેકપાદ; અનંતબાહુ, જેમના નેત્ર ચંદ્ર અને સૂર્ય છે; જે ક્ષર અને અક્ષર બંને છે, અને જે ક્ષીરસાગરમાં શયન કરે છે।

Verse 144

नारायणं स्तौमि परं परेशं परात्परं यत्त्रिदशैरगम्यम् । त्रिसर्गसंस्थं त्रिहुताशनेत्रं त्रितत्वलक्ष्यं त्रिलयं त्रिनेत्रम्

હું પરમેશ્વર, પરાત્પર, દેવોથી પણ અગમ્ય એવા નારાયણની સ્તુતિ કરું છું. તે ત્રિસૃષ્ટિનો આધાર છે; ત્રિહુતાશન તેનું નેત્ર છે; તે ત્રિતત્ત્વલક્ષ્ય, ત્રિલય અને ત્રિનેત્ર છે.

Verse 145

नमामि नारायणमप्रमेयं कृते सितं द्वापरतश्च रक्तम् । कलौ च कृष्णं तमथो नमामि ससर्ज यो वक्त्रत एव विप्रान्

હું અપ્રમેય નારાયણને નમસ્કાર કરું છું—કૃતયુગે શ્વેત, દ્વાપરે રક્તવર્ણ, અને કલિયુગે કૃષ્ણવર્ણ. જેમણે પોતાના મુખમાંથી જ બ્રાહ્મણોને સર્જ્યા, તેમને ફરી નમન.

Verse 146

भुजांतरात्क्षत्रमथोरुयुग्माद्विशः पदाग्राच्च तथैव शूद्रान् । नमामि तं विश्वतनुं पुराणं परात्परं पारगमप्रमेयम्

તેમના ભુજાઓમાંથી ક્ષત્રિયો, તેમના ઉરુયુગ્મમાંથી વૈશ્યો, અને તેમના પાદાગ્રમાંથી શૂદ્રો પણ ઉત્પન્ન થયા. વિશ્વદેહી એવા પુરાતન, પરાત્પર, પારાપારાતીત અને અપ્રમેય પ્રભુને હું નમન કરું છું.

Verse 147

सूक्ष्ममूर्त्तिं महामूर्त्तिं विद्यामूर्त्तिममूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम्

સૂક્ષ્મમૂર્તિ, મહામૂર્તિ, વિદ્યામૂર્તિ અને છતાં અમૂર્ત—સર્વ દેવતાઓના કવચ સમા કમલનેત્ર પ્રભુને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 148

सहस्रशीर्षं देवेशं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठंतं नमस्ये परमेश्वरम्

સહસ્રશીર્ષ, દેવેશ, સહસ્રાક્ષ, મહાભુજ—જે સમગ્ર જગતને વ્યાપીને તેને ધારણ કરી સ્થિત છે—તે પરમેશ્વરને હું નમસ્કાર કરું છું.

Verse 149

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये शार्ङ्गपाणिनम्

શરણ આપનાર અને શરણ સ્વરૂપ દેવ, સદા વિજયી સનાતન વિષ્ણુને હું નમસ્કાર કરું છું—નીલ મેઘ સમાન તેજસ્વી, શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરનારને.

Verse 150

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं नमस्ये सर्वगं हरिम्

હું શુદ્ધ, સર્વવ્યાપી, નિત્ય, વ્યોમસ્વરૂપ સનાતન—ભાવ અને અભાવથી પરે, સર્વત્ર વ્યાપ્ત હરિને નમસ્કાર કરું છું.

Verse 151

न चात्र किंचित्पश्यामि व्यतिरिक्तं तवाच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम्

હે અચ્યુત! અહીં આપથી ભિન્ન કંઈ પણ હું નથી જોતો; આ સમગ્ર ચરાચર જગત મને આપના સ્વરૂપથી વ્યાપ્ત દેખાય છે.

Verse 152

एवं तु वदतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । इतीरितेस्तेन सनातन स्वयं परात्परस्तस्य बभूव दर्शने

આ રીતે પરમેષ્ઠી રુદ્ર બોલતા હતા, અને એમણે આ વચન ઉચ્ચારતાં જ, સ્વયં સનાતન—પરાત્પર પરમ—તેમના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ દર્શનમાં પ્રગટ થયા.

Verse 153

रथांगपाणिर्गरुडासनो गिरिं विदीपयन्भास्करवत्समुत्थितः । वरं वृणीष्वेति सनातनोब्रवीद्वरस्तवाहं वरदः समागतः

પછી ચક્રધારી, ગરુડાસન સનાતન પ્રભુ સૂર્ય સમાન ઉદિત થઈ પર્વતને પ્રકાશિત કરવા લાગ્યા. તેમણે કહ્યું—“વર માગો; હું વરદ છું, તમને વર આપવા આવ્યો છું.”

Verse 154

इतीरिते रुद्रवरो जगाद ममातिशुद्धिर्भविता सुरेश । न चास्य पापस्य हरं हि चान्यत्संदृश्यतेग्र्यं च ऋते भवं तम्

આવું કહેવાયા પછી શ્રેષ્ઠ રુદ્ર બોલ્યા: 'હે દેવેશ, મારી પરમ શુદ્ધિ થશે. આ પાપને હરનાર તે ભવ (પરમાત્મા) સિવાય બીજો કોઈ ઉત્તમ ઉપાય દેખાતો નથી.'

Verse 155

ब्रह्महत्याभिभूतस्य तनुर्मे कृष्णतां गता । शवगंधश्च मे गात्रे लोहस्याभरणानि मे

બ્રહ્મહત્યાથી ગ્રસ્ત થવાને કારણે મારું શરીર કાળું પડી ગયું છે. મારા અંગોમાંથી શબ જેવી દુર્ગંધ આવી રહી છે અને મારા આભૂષણો લોખંડના થઈ ગયા છે.

Verse 156

कथं मे न भवेदेवमेतद्रूपं जनार्दनम् । किं करोमि महादेव येन मे पूर्विका तनूः

હે જનાર્દન, મારું આ રૂપ આવું કેમ ન હોય? હે મહાદેવ, હું શું કરું જેથી મારું પૂર્વવત શરીર મને પુનઃ પ્રાપ્ત થાય?

Verse 157

त्वत्प्रसादेन भविता तन्मे कथय चाच्युत । विष्णुरुवाच । ब्रह्मवध्या परा चोग्रा सर्वकष्टप्रदा परा

'આપની કૃપાથી તે શક્ય બનશે, હે અચ્યુત, મને તે કહો.' વિષ્ણુએ કહ્યું: 'બ્રહ્મહત્યા પરમ ઉગ્ર પાપ છે અને તે સર્વ પ્રકારના કષ્ટ આપનારું છે.'

Verse 158

मनसापि न कुर्वीत पापस्यास्य तु भावनाम् । भवता देववाक्येन निष्ठा चैषा निबोधिता

મનથી પણ આ પાપનો વિચાર ન કરવો જોઈએ. આપના દૈવી વચન દ્વારા આ નિષ્ઠા (નિશ્ચય) સમજાવવામાં આવી છે.

Verse 159

इदानीं त्वं महाबाहो ब्रह्मणोक्तं समाचर । भस्मसर्वाणि गात्राणि त्रिकालं घर्षयेस्तनौ

હે મહાબાહુ! હવે તમે બ્રહ્માજીના કહ્યા મુજબ આચરણ કરો; દિવસમાં ત્રણ વાર તમારા શરીરના તમામ અંગો પર ભસ્મ ચોળો.

Verse 160

शिखायां कर्णयोश्चैव करे चास्थीनि धारय । एवं च कुर्वतो रुद्र कष्टं नैव भविष्यति

શિખા, કાન અને હાથમાં હાડકાં ધારણ કરો. હે રુદ્ર! આમ કરવાથી તમને કોઈ કષ્ટ થશે નહીં.

Verse 161

संदिश्यैवं स भगवांस्ततोंऽतर्द्धानमीश्वरः । लक्ष्मीसहायो गतवान्रुद्रस्तं नाभिजज्ञिवान्

આ રીતે આદેશ આપીને તે ભગવાન ઈશ્વર અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા. લક્ષ્મીજી સાથે તેઓ ચાલ્યા ગયા, પરંતુ રુદ્ર તેમને ઓળખી શક્યા નહીં.

Verse 162

कपालपाणिर्देवेशः पर्यटन्वसुधामिमाम् । हिमवंतं समैनाकं मेरुणा च सहैव तु

કપાલપાણિ દેવેશ્વર આ પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરવા લાગ્યા. તેઓ હિમાલય, મૈનાક અને મેરુ પર્વત પર ગયા.

Verse 163

कैलासं सकलं विंध्यं नीलं चैव महागिरिम् । कांचीं काशीं ताम्रलिप्तां मगधामाविलां तथा

કૈલાસ, સમગ્ર વિંધ્ય, નીલ પર્વત અને મહાગિરિ, તેમજ કાંચી, કાશી, તામ્રલિપ્તા, મગધ અને આવિલા પણ ગયા.

Verse 164

वत्सगुल्मं च गोकर्णं तथा चैवोत्तरान्कुरून् । भद्राश्वं केतुमालं च वर्षं हैरण्यकं तथा

તેણે વત્સગુલ્મ અને ગોકર્ણ, તેમજ ઉત્તરકુરુઓનું પણ સ્મરણ કર્યું; એ જ રીતે ભદ્રાશ્વ, કેતુમાલ અને હૈરણ્યક નામના વર્ષનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.

Verse 165

कामरूपं प्रभासं च महेंद्रं चैव पर्वतम् । ब्रह्महत्याभिभूतोसौ भ्रमंस्त्राणं न विंदति

તે કામરૂપ, પ્રભાસ અને મહેન્દ્ર પર્વત સુધી ભટક્યો; પરંતુ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી અભિભૂત હોવાથી તેને ક્યાંય ત્રાણ—મુક્તિનો આશ્રય મળ્યો નહીં.

Verse 166

त्रपान्वितः कपालं तु पश्यन्हस्तगतं सदा । करौ विधुन्वन्बहुशो विक्षिप्तश्च मुहुर्मुहुः

લજ્જાથી ભરાઈને તે પોતાના હાથમાં સદા રહેલા કપાલને વારંવાર જોતો રહ્યો; અનેક વખત હાથ ઝાટકતો અને ફરી ફરી વ્યાકુળ થઈ તેને ઇધર-ઉધર ફેંકતો રહ્યો.

Verse 167

यदास्य धुन्वतो हस्तौ कपालं पतते न तु । तदास्य बुद्धिरुत्पन्ना व्रतं चैतत्करोम्यहम्

જ્યારે હાથ ઝાટકતાં પણ તે કપાલ પડ્યું નહીં, ત્યારે તેની બુદ્ધિ જાગી—“હું આ વ્રત કરું છું.”

Verse 168

मदीयेनैव मार्गेण द्विजा यास्यंति सर्वतः । ध्यात्वैवं सुचिरं देवो वसुधां विचचार ह

“મારા જ માર્ગે દ્વિજજન સર્વત્ર જશે.” એમ લાંબા સમય સુધી મનન કરીને તે દેવ પૃથ્વી પર વિચરતો રહ્યો.

Verse 169

पुष्करं तु समासाद्य प्रविष्टोऽरण्यमुत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानामृगरवाकुलम्

પુષ્કરને પ્રાપ્ત કરીને તે ઉત્તમ અરણ્યમાં પ્રવેશ્યો. તે વન નાનાવિધ વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલું અને વિવિધ વન્ય પ્રાણીઓના નાદથી ગુંજતું હતું।

Verse 170

द्रुमपुष्पभरामोद वासितं यत्सुवायुना । बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम्

વૃક્ષોના પુષ્પોની ઘન સુગંધ વહન કરતી સુમંદ પવનથી તે સ્થાન સુવાસિત હતું. ભૂતલ જાણે વિચારપૂર્વક પાથરેલા પુષ્પોથી શોભિત દેખાતું હતું।

Verse 171

नानागधंरसैरन्यैः पक्वापक्वैः फलैस्तथा । विवेश तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः

પુષ્પસુગંધથી અભિનંદિત વૃક્ષસમૂહમાં તે પ્રવેશ્યો. ત્યાં નાનાવિધ ગંધ અને રસવાળા ફળો હતા—કેટલાંક પાકેલા, કેટલાંક કાચા।

Verse 172

अत्राराधयतो भक्त्या ब्रह्मा दास्यति मे वरम् । ब्रह्मप्रसादात्संप्राप्तं पौष्करं ज्ञानमीप्सितम्

અહીં ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરું તો બ્રહ્મા મને વર આપશે. બ્રહ્મપ્રસાદથી મને પુષ્કરનું ઇચ્છિત પાવન જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું છે।

Verse 173

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । एवं वै ध्यायतस्तस्य रुद्रस्यामिततेजसः

તે પાપનાશક, દુષ્ટશમન કરનાર અને પુષ્ટિ, શ્રી તથા બળ વધારનાર છે—અપરિમિત તેજવાળા તે રુદ્રનું ધ્યાન કરનારને આવું ફળ મળે છે।

Verse 174

आजगाम ततो ब्रह्मा भक्तिप्रीतोऽथ कंजजः । उवाच प्रणतं रुद्रमुत्थाप्य च पुनर्गुरुः

ત્યારે કમલજ બ્રહ્મા રુદ્રની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ત્યાં આવ્યા. પ્રણામ કરેલા રુદ્રને ઊભા કરાવી, પૂજ્ય ગુરુએ ફરી કહ્યું।

Verse 175

दिव्यव्रतोपचारेण सोहमाराधितस्त्वया । भवता श्रद्धयात्यर्थं ममदर्शनकांक्षया

તારા દિવ્ય વ્રતના આચાર-ઉપચાર અને સેવાથી તું મારી આરાધના કરી છે. અત્યંત શ્રદ્ધાથી, મારા દર્શનની તીવ્ર ઇચ્છા રાખીને તું આ કર્યું છે।

Verse 176

व्रतस्था मां हि पश्यंति मनुष्या देवतास्तथा । तदिच्छया प्रयच्छामि वरं यत्प्रवरं वरम्

વ્રતમાં સ્થિત મનુષ્યો અને દેવતાઓ—બન્ને—મને દર્શન કરે છે. તે ઇચ્છા મુજબ હું તને વરોમાં શ્રેષ્ઠ એવો વર આપું છું।

Verse 177

सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं व्रतं यस्मान्निषेवितम् । मनोवाक्कायभावैश्च संतुष्टेनांतरात्मना

અતએવ સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ માટે આ વ્રત સેવનીય છે—જેની અંતરાત્મા સંતોષમાં હોય અને જે મન, વાણી, શરીર તથા ભાવથી સંયમી હોય।

Verse 178

कं ददामि च वै कामं वद भोस्ते यथेप्सितम् । रुद्र उवाच । एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महा वरः

“હું કોને આપું અને કયો વર જોઈએ? મહાશય, જેમ ઇચ્છો તેમ કહો.” રુદ્ર બોલ્યા—“હે ભગવન, આજે આ એક જ મહાવર સંપૂર્ણ પૂરતો છે.”

Verse 179

यद्दृष्टोसि जगद्वंद्य जगत्कर्तर्नमोस्तुते । महता यज्ञसाध्येन बहुकालार्जितेन च

હે જગત્કર્તા, હે સર્વ જગતના વંદનીય—તમને નમસ્કાર. દીર્ઘકાળના પરિશ્રમથી સિદ્ધ થયેલા મહાયજ્ઞસાધન દ્વારા આજે તમારું દર્શન થયું.

Verse 180

प्राणव्ययकरेण त्वं तपसा देव दृश्यते । इदं कपालं देवेश न करात्पतितं विभो

હે દેવ, પ્રાણવ્યય કરાવતી તપસ્યા દ્વારા જ તમારું દર્શન થાય છે. હે દેવેશ, હે વિભુ—આ કપાલપાત્ર તમારા હાથમાંથી પડ્યું નથી.

Verse 181

त्रपाकरा ऋषीणां च चर्यैषा कुत्सिता विभो । त्वत्प्रसादाद्व्रतं चेदं कृतं कापालिकं तु यत्

હે વિભુ, આ આચરણ ઋષિઓ માટે લાજજનક અને નિંદિત છે. છતાં તમારા પ્રસાદથી આ જ કાપાલિક-વ્રત સ્વીકારવામાં આવ્યું છે.

Verse 182

सिद्धमेतत्प्रपन्नस्य महाव्रतमिहोच्यताम् । पुण्यप्रदेशे यस्मिंस्तु क्षिपामीदं वदस्व मे

શરણાગત માટે આ નિશ્ચિત થયું છે. હવે અહીં મહાવ્રતનું વર્ણન કરો, અને કયા પુણ્યપ્રદેશમાં હું તેને શીઘ્ર કરું તે મને કહો—સમજાવો.

Verse 183

पूतो भवामि येनाहं मुनीनां भावितात्मनाम् । ब्रह्मोवाच । अविमुक्तं भगवतः स्थानमस्ति पुरातनम्

જેનાથી હું પવિત્ર થાઉં—ભાવિતાત્મા મુનિઓના સાન્નિધ્યમાં. બ્રહ્માએ કહ્યું: ભગવાનનું ‘અવિમુક્ત’ નામનું એક પ્રાચીન પવિત્ર ધામ છે.

Verse 184

कपालमोचनं तीर्थं तव तत्र भविष्यति । अहं च त्वं स्थितस्तत्र विष्णुश्चापि भविष्यति

ત્યાં તારા માટે ‘કપાલમોચન’ નામનું પવિત્ર તીર્થ પ્રગટ થશે. ત્યાં હું અને તું નિવાસ કરીશું, અને વિષ્ણુ પણ ત્યાં જ હાજર રહેશે.

Verse 185

दर्शने भवतस्तत्र महापातकिनोपि ये । तेपि भोगान्समश्नंति विशुद्धा भवने मम

ત્યાં તારા દર્શન માત્રથી મહાપાતકના દોષી લોકો પણ દિવ્ય ભોગો ભોગવે છે અને મારા ધામમાં શુદ્ધ બની જાય છે.

Verse 186

वरणापि असीचापि द्वे नद्यौ सुरवल्लभे । अंतराले तयोः क्षेत्रे वध्या न विशति क्वचित्

હે દેવપ્રિયે, વરણા અને અસી—આ બે નદીઓ છે. તેમની વચ્ચે આવેલા પવિત્ર ક્ષેત્રમાં વધયોગ્ય (દંડનીય) વ્યક્તિ ક્યારેય પ્રવેશ કરતી નથી.

Verse 187

तीर्थानां प्रवरं तीर्थं क्षेत्राणां प्रवरं तव । आदेहपतनाद्ये तु क्षेत्रं सेवंति मानवाः

તીર્થોમાં તું સર્વોત્તમ તીર્થ છે અને ક્ષેત્રોમાં તું અગ્રશ્રેષ્ઠ ક્ષેત્ર છે. દેહપતન (મૃત્યુ) સુધી મનુષ્યો આ પવિત્ર ક્ષેત્રની સેવામાં લાગેલા રહે છે.

Verse 188

ते मृता हंसयानेन दिवं यांत्यकुतोभयाः । पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रं दत्तं मया तव

ત્યાં મૃત્યુ પામીને તેઓ હંસયાનમાં આરુઢ થઈ, સર્વ દિશાના ભયથી મુક્ત રહી, સ્વર્ગે જાય છે. પાંચ ક્રોશ પરિમાણનું આ ક્ષેત્ર મેં તને અર્પણ કર્યું છે.

Verse 189

क्षेत्रमध्याद्यदा गंगा गमिष्यति सरित्पतिम् । तदा सा महती पुण्या पुरी रुद्र भविष्यति

જ્યારે પવિત્ર ક્ષેત્રના મધ્યમાંથી ગંગા સરિત્પતિ સમુદ્ર તરફ જશે, ત્યારે એ સ્થાન રુદ્રની મહાન અને પરમ પુણ્ય નગરી બનશે.

Verse 190

पुण्या चोदङ्मुखी गंगा प्राची चापि सरस्वती । उदङ्मुखी योजने द्वे गच्छते जाह्नवी नदी

પવિત્ર ગંગા ઉત્તરાભિમુખ વહે છે અને સરસ્વતી પૂર્વાભિમુખ; તેમજ જાહ્નવી નદી પણ બે યોજન સુધી ઉત્તરાભિમુખ વહે છે.

Verse 191

तत्र वै विबुधाः सर्वे मया सह सवासवाः । आगता वासमेष्यंति कपालं तत्र मोचय

ત્યાં સર્વ દેવગણ—મારી સાથે અને ઇન્દ્ર સહિત—આવ્યા છે અને ત્યાં જ નિવાસ કરશે; ત્યાં તે કપાલને છોડીને મુક્ત કર।

Verse 192

तस्मिंस्तीर्थे तु ये गत्वा पिण्डदानेन वै पितॄन् । श्राद्धैस्तु प्रीणयिष्यंति तेषां लोकोऽक्षयो दिवि

જે લોકો તે તીર્થમાં જઈ પિંડદાનથી પિતૃઓને અને શ્રાદ્ધકર્મોથી તૃપ્ત કરે છે, તેમને સ્વર્ગમાં અક્ષય લોક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 193

वाराणस्यां महातीर्थे नरः स्नातो विमुच्यते । सप्तजन्मकृतात्पापाद्गमनादेव मुच्यते

વારાણસીના મહાતીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય મુક્ત થાય છે; ત્યાં માત્ર ગમન કરવાથી જ સાત જન્મોના પાપોથી છૂટકારો મળે છે.

Verse 194

तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं परिकीर्तितम् । त्यजंति तत्र ये प्राणान्प्राणिनः प्रणतास्तव

એ તીર્થ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ તરીકે પ્રખ્યાત છે. જે પ્રાણી ત્યાં તને પ્રણામ કરી ભક્તિપૂર્વક પ્રાણ ત્યાગે છે, તે પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 195

रुद्रत्वं ते समासाद्य मोदंते भवता सह । तत्रापि हि तु यद्दत्तं दानं रुद्र यतात्मना

તેઓ રુદ્રત્વ પ્રાપ્ત કરીને તારી સાથે આનંદ કરે છે. હે રુદ્ર, ત્યાં પણ સંયમી આત્માવાળાએ આપેલું દાન સાચું પુણ્યવર્ધક બને છે.

Verse 196

स्यान्महच्च फलं तस्य भविता भावितात्मनः । स्वांगस्फुटित संस्कारं तत्र कुर्वंति ये नराः

ભાવિતાત્મા સંયમી પુરુષનું ફળ નિશ્ચયે મહાન થશે. જે લોકો ત્યાં પોતાના દેહને વિધિપૂર્વક સંસ્કારિત-શુદ્ધ કરીને નિર્ધારિત ક્રિયા કરે છે.

Verse 197

ते रुद्रलोकमासाद्य मोदंते सुखिनः सदा । तत्र पूजा जपो होमः कृतो भवति देहिनां

તેઓ રુદ્રલોકને પામી સદા સુખી રહી આનંદ કરે છે. ત્યાં દેહધારીઓ માટે પૂજા, જપ અને હોમ કરાયેલું ગણાય છે.

Verse 198

अनंतफलदः स्वर्गो रुद्रभक्तियुतात्मनः । तत्र दीपप्रदाने तु ज्ञानचक्षुर्भवेन्नरः

રુદ્રભક્તિથી યુક્ત હૃદયવાળાને સ્વર્ગ અનંત ફળ આપે છે. અને ત્યાં દીપદાન કરવાથી મનુષ્યને જ્ઞાનચક્ષુ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 199

अव्यंगं तरुणं सौम्यं रूपवंतं तु गोसुतम् । योङ्कयित्वा मोचयति स याति परमं पदम्

જે નિર્દોષ, યુવાન, સૌમ્ય અને રૂપવાન વાછરડાને જુએમાં જોડીને પછી મુક્ત કરે છે, તે પરમ પદને પામે છે।

Verse 200

पितृभिः सहितो मोक्षं गच्छते नात्र संशयः । अथ किं बहुनोक्तेन यत्तत्र क्रियते नरैः

પિતૃઓ સાથે તે મોક્ષને પામે છે—એમાં શંકા નથી. તો વધુ કહેવાનું શું? ત્યાં મનુષ્યો જે કરે છે, તે જ ફળ આપે છે।