Adhyaya 12

Verse 1

भीष्म उवाच । सोमवंशः कथं जातः कथयात्र विशारद । तद्वंशे केतुराजानो बभूवुः कीर्तिवर्द्धनाः

ભીષ્મે કહ્યું—હે વિશારદ! સોમવંશ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? અહીં કહો. અને તે વંશમાં કીર્તિ વધારનાર ધ્વજધારી રાજાઓ કોણ કોણ થયા?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वमत्रिः सर्गविधौ पुरा । अनंतरं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान्विभुः

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પ્રાચીન સૃષ્ટિવિધાનમાં બ્રહ્માની આજ્ઞાથી અત્રિ ઋષિએ સૃષ્ટિ ઉત્પન્ન કરવા માટે ‘અનંતર’ નામનું મહાતપ કર્યું.

Verse 3

यदानंदकरं ब्रह्म भगवन्क्लेशनाशनं । ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणामभ्यंतरमतींद्रियं

તે બ્રહ્મ આનંદદાયક, ભગવાન, ક્લેશનાશક છે; બ્રહ્મા-રુદ્ર-ઇન્દ્ર-સૂર્યનો અંતર્યામી સ્વરૂપ છે અને ઇન્દ્રિયાતીત છે.

Verse 4

शान्तिं कृत्वात्ममनसा तदत्रिः संयमे स्थितः । माहात्म्यं तपसो वापि परमानंदकारकं

આત્મમનમાં શાંતિ સ્થાપીને તે અત્રિ ઋષિ સંયમમાં સ્થિત થયા; અને તપસ્યાનું માહાત્મ્ય—પરમાનંદકારક—તે જાણીને (પ્રકાશિત કર્યું).

Verse 5

यस्माद्वंशपतिः सार्द्धं समये तदधिष्ठितः । तं दृष्ट्वाचष्ट सोमेन तस्मात्सोमोभवद्विभुः

કારણ કે યોગ્ય સમયે તે વંશપતિ ત્યાં વિધિપૂર્વક અધિષ્ઠિત હતો; તેને જોઈ સોમએ તેને સંબોધ્યો; તેથી તે મહાશક્તિમાન ‘સોમ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 6

अथ सुस्राव नेत्राभ्यां जलं तत्रात्रिसंभवम् । द्योतयद्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम्

ત્યારે તેમના નેત્રોમાંથી અત્રિ-સમ્ભવ જળ વહેવા લાગ્યું; ચંદ્રજ્યોત્સ્ના સમી તેની કાંતિએ ચરાચર સહિત આખું વિશ્વ પ્રકાશિત કર્યું।

Verse 7

तद्दिशो जगृहुस्तत्र स्त्रीरूपेणासहृच्छयाः । गर्भो भूत्वोदरे तासां स्थितः सोप्यत्रिसंभवः

ત્યાં દિશાઓએ સ્ત્રીરૂપ ધારણ કરીને, હૃદયમાં ઇચ્છા વિના, તેને ગ્રહણ કર્યો; અત્રિ-સમ્ભવ તે પણ ગર્ભ બની તેમની ઉદરમાં સ્થિત રહ્યો।

Verse 8

आशाश्च मुमुचुर्गर्भमशक्ता धारणे ततः । समादायाथ तं गर्भमेकीकृत्य चतुर्मुखः

પછી તે (દિવ્ય) આશાઓ ધારણ કરવામાં અસમર્થ થઈ ગર્ભને મુક્ત કરી દીધો; ત્યારબાદ ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ તે ગર્ભને લઈને એકરૂપ કર્યો।

Verse 9

युवानमकरोद्ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् । स्यंदनेथ सहस्तेन वेदशक्तिमये प्रभुः

બ્રહ્માએ તે નરને યુવાન કર્યો અને સર્વ આયુધધારી બનાવ્યો; વેદશક્તિમય પ્રભુએ તેને રથ પણ આપ્યો।

Verse 10

आरोप्य लोकमनयदात्मीयं स पितामहः । ततो ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तं ह्यस्मत्स्वामीभवत्वयम्

તે પિતામહે તેને પ્રતિષ્ઠિત કરીને પોતાના લોકમાં લઈ ગયો; ત્યારબાદ બ્રહ્મર્ષિઓએ કહ્યું—“નિશ્ચયે તમે અમારા સ્વામી બનો।”

Verse 11

ऋषिभिर्देवगंधर्वैरप्सरोभिस्तथैव च । स्तूयमानस्य तस्याभूदधिकं महदंतरम्

ઋષિઓ, દેવગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ દ્વારા સ્તુતિ થતી હોવા છતાં, તેના અને તેમના વચ્ચેનું અંતર વધુ ને વધુ મહાન બન્યું.

Verse 12

तेजोवितानादभवद्भुवि दिव्यौषधीगणः । तद्दीप्तिरधिका तस्माद्रात्रौ भवति सर्वदा

તેજના વિતાનમાંથી પૃથ્વી પર દિવ્ય ઔષધિઓનો સમૂહ ઉત્પન્ન થયો; તેથી તેમની કાંતિ વધુ છે અને તે સદા રાત્રે દેખાય છે.

Verse 13

तेनौषधीशः सोमोभूद्द्विजेष्वपि हि गण्यते । वेदधामा रसश्चायं यदिदं मंडलं शुभम्

આથી સોમ ઔષધિઓના અધિપતિ બન્યા અને તેઓ દ્વિજોમાં પણ ગણાય છે. આ શુભ મંડળ વેદોનું ધામ છે અને સ્વયં રસ-સ્વરૂપ છે.

Verse 14

कार्त्तवीर्यस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य सः । न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यंति पार्थिवाः

રાજર્ષિ કાર્ત્તવીર્યની મહિમા જોઈ તેણે વિચાર્યું— “નિશ્ચયે પૃથ્વીના રાજાઓ કાર્ત્તવીર્યની ગતિ (અવસ્થા) પ્રાપ્ત કરી શકશે નહીં.”

Verse 15

रूपलावण्यसंयुक्तास्तस्मै कन्याः सुवर्चसः । ततः शक्तिसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु

પછી રૂપ-લાવણ્યથી યુક્ત તેજસ્વી કન્યાઓ તેને અર્પણ કરવામાં આવી; અને ત્યારબાદ શક્તિઓના સહસ્રોમાં દસ સહસ્ર (અનંત સમાન) પ્રગટ થયા.

Verse 16

तपश्चकार शीतांशुर्विष्णुध्यानैकतत्परः । ततस्तुष्टश्च भगवांस्तस्मै नारायणो हरिः

શીતાંશુએ વિષ્ણુધ્યાનમાં એકાગ્ર રહી તપ કર્યું. ત્યારબાદ પ્રસન્ન થઈ ભગવાન નારાયણ હરિ તેને પ્રત્યક્ષ થયા.

Verse 17

वरं वृणीष्व चोवाच परमात्मा जनार्दनः । ततो वव्रे वरं सोमः शक्रलोके यजाम्यहम्

પરમાત્મા જનાર્દને કહ્યું—“વર માગ.” ત્યારે સોમએ વર માગ્યો—“હું શક્રલોકે (ઇન્દ્રલોકે) યજ્ઞ કરું.”

Verse 18

प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवंतु मम मंदिरे । राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्या ये चतुर्विधाः

મારા મંદિરમાં ભોજન કરનારાઓ પ્રત્યક્ષ હાજર રહે. રાજસૂયમાં બ્રહ્મા આદિ ચતુર્વિધ દેવગણ ત્યાં આવી ભોજન ગ્રહણ કરે.

Verse 19

रक्षपालः सुरोस्माकमास्तां शूलधरो हरः । तथेत्युक्तः समाजह्रे राजसूयं तु विष्णुना

અમારો દિવ્ય રક્ષક શૂલધારી હર (શિવ) રહે. એમ કહ્યે ત્યારે તેમણે ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું; અને વિષ્ણુએ રાજસૂય યજ્ઞનું યથાવિધી આયોજન કર્યું.

Verse 20

होतात्रिर्भृगुरध्वर्युरुद्गाता च चतुर्मुखः । ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम्

હોતા તરીકે અત્રિ, અધ્વર્યુ તરીકે ભૃગુ અને ઉદ્ગાતા તરીકે ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) હતા. તે યજ્ઞમાં બ્રહ્મત્વનું પદ પ્રાપ્ત થયું; અને સ્વયં હરિ તેના સાક્ષી-ઉપદ્રષ્ટા રહ્યા.

Verse 21

सदस्याः सर्वदेवास्तु राजसूयविधिः स्मृतः । वसवोध्वर्यवस्तद्वद्विश्वेदेवास्तथैव च

રાજસૂય યજ્ઞમાં સર્વ દેવતાઓને સભ્યરૂપે માનવામાં આવે છે—આ જ તેની વિધિ સ્મૃત છે. વસુઓ અધ્વર્યુ ઋત્વિજ બને છે, તેમજ વિશ્વેદેવો પણ।

Verse 22

त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादिता । सोमः प्राप्याथदुष्प्राप्यमैश्वर्यं सृष्टिसत्कृतं

તેણે ત્રિલોકને દક્ષિણારૂપે ઋત્વિજોને અર્પણ કર્યું. ત્યારબાદ સૃષ્ટિ-ક્રમથી સન્માનિત, દુર્લભ ઐશ્વર્ય સોમને પ્રાપ્ત થયું.

Verse 23

सप्तलोकैकनाथत्वं प्राप्तस्स्वतपसा तदा । कदाचिदुद्यानगतामपश्यदनेकपुष्पाभरणोपशोभाम्

પોતાના તપથી તેણે સાત લોકનું એકાધિપત્ય પ્રાપ્ત કર્યું. પછી એક વખત ઉદ્યાનમાં ગયેલી, અનેક પુષ્પાભૂષણોથી શોભિત એક સ્ત્રીને તેણે જોઈ.

Verse 24

बृहन्नितंबस्तनभारखेदां पुष्पावभंगेप्यतिदुर्बलांगीं । भार्यां च तां देवगुरोरनंगबाणाभिरामायत चारुनेत्रां

તેણે દેવગુરુની પત્નીને જોઈ—વિશાળ નિતંબ અને સ્તનભારથી થાકેલી, એટલી કોમળ કે પુષ્પપાતથી પણ વ્યાકુળ થાય; કામદેવના બાણોથી રમણીય જેવી, દીર્ઘ સુંદર નેત્રવાળી.

Verse 25

तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ । सापि स्मरार्ता सहते न रेमे तद्रूपकांत्याहृतमानसैव

કામથી પીડિત તારાધિપતિએ એકાંત ભૂમિમાં તારાને વાળ પકડી લીધી. તે પણ કામાતુર હતી; તેણે ન વિરોધ કર્યો, ન વિરામ લીધો—તેનું મન તેના રૂપકાંતિથી પહેલેથી જ હરી લેવાયું હતું.

Verse 26

चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततोपि । न तृप्तिरासीत्स्वगृहेपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु

ઘણો સમય વિહાર કરીને ચંદ્રમા તારાને લઈને પોતાના ગૃહે ગયો. છતાં પોતાના ઘરમાં પણ તેને તૃપ્તિ ન થઈ, કારણ કે સુખભોગોમાં તે તારાપ્રત્યે અત્યંત આસક્ત હતો.

Verse 27

बृहस्पतिस्तद्विरहाग्निदग्धस्तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव । शशाक शापं न च दातुमस्मै न मंत्रशस्त्राग्निविषैरनेकैः

તેના વિરહની અગ્નિથી દગ્ધ થયેલા બૃહસ્પતિ એકાગ્ર મનથી તેના જ ધ્યાનમાં સ્થિર થયા. છતાં તેઓ તેને શાપ આપી શક્યા નહીં—મંત્ર, શસ્ત્ર, અગ્નિ કે અનેક વિષોથી પણ નહીં.

Verse 28

तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर्नैवाभिचारैरपि वागधीशः । स याचयामास ततस्तु देवं सोमं स्वभार्यार्थमनंगतप्तः

વાગધીશ (બૃહસ્પતિ) વિવિધ ઉપાયોથી પણ તેનું અપકાર કરી શક્યા નહીં, અભિચારવિધિથી પણ નહીં. ત્યારે કામદેવના તાપથી પીડિત થઈ પોતાની પત્ની માટે તેમણે દેવ સોમને વિનંતી કરી.

Verse 29

स याच्यमानोपि ददौ न भार्यां बृहस्पतेः कामवशेन मोहितः । महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेन साध्यैर्मरुद्भिः सह लोकपालैः

વારંવાર વિનંતી છતાં કામવશ મોહિત થઈ તેણે બૃહસ્પતિની પત્ની પાછી આપી નહીં. મહેશ્વર, ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, સાધ્યો, મરુતો અને લોકપાલોની હાજરીમાં પણ એ જ રહ્યું.

Verse 30

ददौ यदा तां न कथंचिदिंदुस्तदा शिवः क्रोधपरो बभूव । यो वामदेवप्रथितः पृथिव्यामनेकरुद्रार्चितपादपद्मः

જ્યારે ઇંદુ કોઈ રીતે પણ તેને આપ્યો નહીં, ત્યારે શિવ ક્રોધથી પ્રચંડ થયા—પૃથ્વી પર ‘વામદેવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ એવા શિવ, જેમના કમળચરણો અનેક રુદ્રો દ્વારા પૂજિત છે.

Verse 31

ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतेः स्नेहवशानुबद्धः । धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर्जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः

ત્યારે પિનાકધારી ગિરીશ (શિવ) શિષ્યসহ, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના સ્નેહવશ અજયગવ ધનુષ ધારણ કરીને ત્રિપુરારિ બની પ્રસ્થાન કર્યો; ભૂતેશ્વર અને સિદ્ધગણો તેની સાથે હતા।

Verse 32

युद्धाय सोमेन विशेषदीप्तस्तृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः । सहैव जग्मुश्च गणेश्वराणां विंशाधिका षष्टिरथोग्रमूर्तिः

યુદ્ધ માટે તે સોમ સાથે વિશેષ તેજથી દીપ્ત હતો; ત્રીજા નેત્રની અગ્નિ સમો તેનો મુખ ભયંકર હતો। તેની સાથે ગણેશ્વરો—સાઠ ઉપર વીસ વધુ—ચાલ્યા, અને તે પોતે ઉગ્રમૂર્તિ હતો।

Verse 33

यक्षेश्वराणां सगणैरनेकैर्युतोन्वगात्स्यंदनसंस्थितानां । वेतालयक्षोरगकिन्नराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदानाम्

અनेक ગણો સહિત યક્ષેશ્વરો સાથે, રથસ્થ દળો સાથે તે આગળ વધ્યો; વેતાલ, યક્ષ, ઉરગ (નાગ) અને કિન્નરો સાથે ‘પદ્મ’ નામનો એક ગણ તથા અનેક ‘અર્બુદ’ સમૂહો પણ હતા।

Verse 34

लक्षैस्त्रिभिर्द्वा दशभी रथानां सोमोप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः । शनैश्चरांगारकवृद्धतेजा नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः

ત્યાં સોમ પણ બત્રીસ લાખ રથો સાથે, અત્યંત વધેલા ક્રોધ સાથે આગળ વધ્યો। શનૈશ્ચર અને અંગારક પણ વધેલા તેજથી દીપ્ત થઈ, નક્ષત્રો, દૈત્યો અને અસુરોની સેનાઓ સાથે આવ્યા।

Verse 35

जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोका धरावनद्वीपसमुद्रगर्भाः । ससोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः

ત્યારે ધરતી, વનો, દ્વીપો અને સમુદ્રગર્ભ સહિત સાતેય લોકોમાં ભય વ્યાપી ગયો। પિનાકી (શિવ) પોતાના ધારણ કરેલા દીપ્ત અસ્ત્રોની વિશાળ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત થઈ, સોમ તરફ જ આગળ વધ્યો।

Verse 36

अथाभवद्भीषण भीम सोम सैन्यद्वयस्याथ महाहवोसौ । अशेषसत्वक्षयकृत्प्रवृद्धस्तीक्ष्णप्रधानो ज्वलनैकरूपः

ત્યારે બંને સેનાઓની વચ્ચે સોમસમાન ભયંકર અને ભીષણ એવો મહાસંગ્રામ ઊભો થયો. તે વધતો જઈ અશેષ પ્રાણીઓનો ક્ષય કરનાર, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી પ્રધાન, અને જાણે એકમાત્ર જ્વલંત અગ્નિરૂપ બની ગયો।

Verse 37

शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगामक्षयमुग्रतीक्ष्णैः । पतंति शस्त्राणि तथोज्वलानि स्वर्भूमिपातालमलं दहंति

પછી ઉગ્ર અને અતિ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી બંને પક્ષોની સમગ્ર સેનાઓ પરસ્પર ક્ષય પામવા લાગી. અને તે જ્વલંત શસ્ત્રો પડતાં પડતાં સ્વર્ગ, ભૂમિ અને પાતાળ સુધીને દહન કરવા લાગ્યા।

Verse 38

रुद्रः क्रोधाद्ब्रह्मशिरो मुमोच सोमोपि सोमास्त्रममोघवीर्यं । तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योरथांतरिक्षस्य च भीतिरासीत्

રુદ્રે ક્રોધથી બ્રહ્મશિરો અસ્ત્ર છોડ્યું; અને સોમએ પણ અમોઘ વીર્યવાળું સોમાસ્ત્ર પ્રયોગ કર્યું. તે બંનેના પતનથી સમુદ્ર, ધરતી અને અંતરિક્ષ સુધી ભય વ્યાપી ગયો।

Verse 39

तदा सुयुद्धं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोपि । ततः प्रविश्याथ कथंचिदेव निवारयामास सुरैः सहैव

ત્યારે જગતોના ક્ષય તરફ વધતું તે પ્રચંડ યુદ્ધ જોઈ પિતામહ બ્રહ્મા પણ ત્યાં પ્રવેશ્યા. પછી દેવતાઓ સાથે મળીને તેમણે કોઈ રીતે તે યુદ્ધ રોકી દીધું।

Verse 40

अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीदमकार्यकार्यं । यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम्

હે સોમ! અકારણે લોકોનો ક્ષય કરનારું આ અકાર્ય તું કેમ કર્યું? કારણ કે, હે સોમ, પરસ્ત્રી હરણ માટે જ તું આ અતિ ભીષણ યુદ્ધ કર્યું।

Verse 41

पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु पापोस्यलं वह्निमुखाशिनां त्वं । भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं प्रमाणयन्नेव मदीय वाचम्

તું લોકોમાં પાપગ્રસ્ત બનશે; અગ્નિમુખે આહુતિ આપનારાઓમાં પણ તું અત્યંત પાપી ગણાશે. હવે આ પત્નીને વાક્પતિ (બૃહસ્પતિ)ને અર્પણ કર અને મારા વચનને સત્ય સાબિત કર।

Verse 42

तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धादपाक्रामदतः प्रशांतः । बृहस्पतिस्तामथ गृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं च रुद्रः

“તથાસ્તુ,” એમ હિમાંશુમાળી (ચંદ્રશેખર) બોલ્યા; પછી શાંત થઈ યુદ્ધમાંથી પીછેહઠ કરી. ત્યારબાદ બૃહસ્પતિ તારાને ગ્રહણ કરીને આનંદથી પોતાના ગૃહે ગયા, અને રુદ્ર પણ પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 43

पुलस्त्य उवाच । ततः संवत्सरस्यांते द्वादशादित्यसन्निभः । दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી વર્ષના અંતે દ્વાદશ આદિત્યો સમાન તેજસ્વી એક પ્રગટ થયો; તેણે દિવ્ય પીતાંબર ધારણ કર્યો હતો અને દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત હતો।

Verse 44

तारोदरविनिष्क्रान्तः कुमारस्सूर्यसन्निभः । सर्वार्थशास्त्रविद्विद्वान्हस्तिशास्त्रप्रवर्त्तकः

તારાના ગર્ભમાંથી સૂર્ય સમાન તેજસ્વી એક કુમાર પ્રગટ થયો; તે સર્વ અર્થશાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત વિદ્વાન હતો અને હસ્તિશાસ્ત્ર (ગજવિદ્યા)નો પ્રવર્તક હતો।

Verse 45

नामयद्राजपुत्रोयं विश्रुतो राजवैद्यकः । राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद्राजपुत्रो बुधः स्मृतः

આ રાજવૈદ્ય તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેનું નામ ‘રાજપુત્ર’ રાખવામાં આવ્યું. રાજા સોમનો પુત્ર હોવાથી બુધ પણ ‘રાજપુત્ર’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 46

जनानां तु स तेजांसि सर्वाण्येवाक्षिपद्बली । ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर्देवा देवर्षिभिः सह

તે પરાક્રમી પુરુષે સર્વ લોકોના સર્વ તેજને હરી લીધું. ત્યાર પછી બ્રહ્મા આદિ દેવો દેવર્ષિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા.

Verse 47

बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा । पप्रच्छुस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः

ત્યારે બૃહસ્પતિના ગૃહમાં જાતકર્મ-ઉત્સવ સમયે સર્વ દેવોએ તારાને પૂછ્યું—“આ કુમાર કોના દ્વારા જન્મ્યો છે?”

Verse 48

ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा । पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयंती वरांगना

પછી તેમની સામે લજ્જિત થઈ તે સમયે તેણે કશું જ કહ્યું નહીં. વારંવાર પૂછવામાં છતાં તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી લાજથી મૌન રહી.

Verse 49

सोमस्येति चिरादाह ततो गृह्णाद्विधुः सुतं । बुध इत्यकरोन्नाम प्रादाद्राज्यं च भूतले

ઘણાં સમય પછી તેણે કહ્યું—“(આ) સોમનો છે.” ત્યાર પછી વિધુ (ચંદ્ર) એ બાળકને પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યો. તેણે તેનું નામ ‘બુધ’ રાખ્યું અને ભૂતલ પર રાજ્ય આપ્યું.

Verse 50

अभिषेकं ततः कृत्वा प्रदानमकरोद्विभुः । ग्रहमध्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिर्युतः

પછી તે વિભુએ અભિષેક કરીને દાન કર્યું. ત્યારબાદ બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે બ્રહ્માએ ગૃહના મધ્યમાં તે અર્પણ પ્રદાન કર્યું.

Verse 51

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्

સર્વ ભૂતો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે ત્યાં જ તત્ક્ષણે અંતર્ધાન થયો. અને ઇલોદરામાં બુધે પરમ ધર્મનિષ્ઠ પુત્રને જન્મ આપ્યો.

Verse 52

अश्वमेधशतंसाग्रमकरोद्यस्स्वतेजसा । पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः

પોતાના તેજથી તેણે પૂર્ણ સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા. તે ‘પુરૂરવા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો અને સર્વ લોકોએ તેને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 53

हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य पितामहं । लोकैश्वर्यमगाद्राजन्सप्तद्वीपपतिस्तदा

હિમાલયના રમ્ય શિખર પર પિતામહ બ્રહ્માની વિધિવત્ આરાધના કરીને, તે રાજાએ ત્યારે લોકૈશ્વર્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને સપ્તદ્વીપનો અધિપતિ બન્યો.

Verse 54

केशिप्रभृतयो दैत्यास्तद्भृत्यत्वं समागताः । उर्वशी यस्य पत्नीत्वमगमद्रूपमोहिता

કેશિ વગેરે દૈત્યો તેની સેવકતા હેઠળ આવ્યા. અને તેના રૂપથી મોહિત ઉર્વશી તેની પત્ની બની.

Verse 55

सप्तद्वीपावसुमती सशैलवनकानना । धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहितैषिणा

સપ્તદ્વીપોથી યુક્ત આ ધરતી—પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિત—સર્વલોકહિતૈષી એવા તેણે ધર્મપૂર્વક પાલી.

Verse 56

चामरग्रहणाकीर्तिः स्वयं चैवांगवाहिका । ब्रह्मप्रसादाद्देवेंद्रो ददावर्द्धासनं तदा

ચામર ધારણમાં પ્રસિદ્ધ અને સ્વયં અંગસેવિકા બની સેવા કરનાર; બ્રહ્માના પ્રસાદથી ત્યારે દેવેન્દ્ર ઇન્દ્રએ તેને અર્ધાસન—માનનું સ્થાન—અર્પણ કર્યું.

Verse 57

धर्मार्थकामान्धर्मेण समवेतोभ्यपालयत् । धर्मार्थकामास्तं द्रष्टुमाजग्मुः कौतुकान्विताः

ધર્મ સાથે એકરૂપ થઈ તેણે ધર્મ, અર્થ અને કામ—ત્રણેનું શાસન તથા રક્ષણ કર્યું. પછી કૌતુકથી ભરેલા ધર્મ, અર્થ અને કામ તેને જોવા આવ્યા.

Verse 58

जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम् । भक्त्या चक्रे ततस्तेषामर्घ्यपाद्यादिकं ततः

તેણાં ચરિત્રને જાણવા ઉત્સુક થઈ તેઓ વિચાર્યા, “અમે તેના કર્મોને સમરૂપે કેવી રીતે જોઈ શકીશું?” ત્યારે તેણે ભક્તિપૂર્વક અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે સત્કાર-ઉપચાર કર્યા.

Verse 59

आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषणम् । निवेश्याथाकरोत्पूजामीषद्धर्मेधिकां पुनः

દિવ્ય અને કનકભૂષણોથી અલંકૃત ત્રણ આસનો મંગાવી તેણે સ્થાપ્યા; ત્યારબાદ ફરી થોડું વધુ ધર્માનુકૂળ વિધિથી પૂજા કરી.

Verse 60

जग्मतुस्तौ च कामार्थावतिकोपं नृपं प्रति । अर्थः शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि

પછી કામ અને અર્થ—એ બંને—અતિ ક્રોધિત રાજા પાસે ગયા. અર્થએ તેને શાપ આપ્યો: “લોભના કારણે તું વિનાશ પામશે.”

Verse 61

कामोप्याह तवोन्मादो भविता गंधमादने । कुमारवनमाश्रित्य वियोगाच्चोर्वशीभवात्

કામદેવે પણ કહ્યું—“ગંધમાદનમાં તને ઉન્માદ થશે; ‘કુમારવન’નો આશ્રય લેતાં તે ઉર્વશી-વિયોગથી ઉત્પન્ન થશે.”

Verse 62

धर्मोप्याह चिरायुस्त्वं धार्मिकश्च भविष्यसि । संततिस्तव राजेंद्र यावदाचंद्रतारकम्

ધર્મે પણ જાહેર કર્યું—“તું દીર્ઘાયુ અને ધાર્મિક બનશે; અને હે રાજેન્દ્ર, તારો વંશ ચંદ્ર-તારાઓ રહે ત્યાં સુધી ટકશે.”

Verse 63

शतशो वृद्धिमायाति न नाशं भुवि यास्यति । षष्टिं वर्षाणि चोन्माद ऊर्वशीकामसंभवः

તે સૈકડો ગણું વધશે અને ધરતી પર નાશ પામશે નહીં; અને ઉર્વશી પ્રત્યેના કામથી જન્મેલો ઉન્માદ સાઠ વર્ષ સુધી રહેશે.

Verse 64

अचिरादेव भार्यापि वशमेष्यति चाप्सराः । इत्युक्त्वांतर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तदान्वभूत्

“અતિશીઘ્ર તારી પત્ની પણ અને અપ્સરાઓ પણ તારા વશમાં આવશે.” એમ કહી તેઓ બધા અંતર્ધાન થયા; પછી રાજાએ રાજ્ય શાસન કર્યું.

Verse 65

अहन्यहनि देवेंद्रं द्रष्टुं याति पुरूरवाः । कदाचिदारुह्य रथं दक्षिणांबरचारिणा

દિવસે દિવસે પુરૂરવા દેવೇಂದ್ರના દર્શન કરવા જતો; એક વખત રથ પર ચઢીને દક્ષિણ વસ્ત્ર ધારણ કરનાર સાથી સાથે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 66

सार्धं शक्रेण सोऽपश्यन्नीयमानामथांबरे । केशिना दानवेंद्रेण चित्रलेखामथोर्वशीम्

તે શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે ત્યારે આકાશમાં દાનવોના અધિપતિ કેશિન દ્વારા લઈ જવાતી ચિત્રલેખા અને ઉર્વશીને જોયા।

Verse 67

तं विनिर्जित्य समरे विविधायुधपातनैः । पुरा शक्रोपि समरे येन वज्री विनिर्जितः

વિવિધ શસ્ત્રો ફેંકીને સમરમાં તેને જીત્યો; એ જ વીર હતો જેણે પૂર્વકાળે યુદ્ધમાં વજ્રધારી શક્ર (ઇન્દ્ર)ને પણ પરાજિત કર્યો હતો।

Verse 68

मित्रत्वमगमत्तेन प्रादादिंद्राय चोर्वशीं । ततःप्रभृति मित्रत्वमगमत्पाकशासनः

આથી મિત્રતા સ્થપાઈ; અને તેણે ઉર્વશીને ઇન્દ્રને અર્પણ કરી. ત્યારથી પાકશાસન (ઇન્દ્ર) તેની સાથે મિત્રભાવમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 69

सर्वलोकेतिशयितं पुरूरवसमेव तम् । प्राह वज्री तु संतुष्टो नीयतामियमेव च

સર્વ લોકોથી શ્રેષ્ઠ એવા પુરૂરવા વિષે પ્રસન્ન વજ્રધારી (ઇન્દ્ર) બોલ્યો— “આને જ લઈ જાઓ; હા, આ જ તેને ત્યાં પહોંચાડો।”

Verse 70

सा पुरूरवसः प्रीत्यै चागायच्चरितं महत् । लक्ष्मीस्वयंवरंनाम भरतेन प्रवर्तितम्

પુરૂરવાને પ્રસન્ન કરવા માટે તેણે એક મહાન કથાનક પણ ગાયું— ‘લક્ષ્મી-સ્વયંવર’ નામે, જે ભરતે પ્રવર્તિત કર્યું હતું।

Verse 71

मेनकां चोर्वशीं रंभां नृत्यध्वमिति चादिशत् । ननर्त सलयं तत्र लक्ष्मीरूपेण चोर्वशी

પછી તેણે મેનકા, ઉર્વશી અને રંભાને આજ્ઞા કરી— “નૃત્ય કરો.” ત્યારે ઉર્વશી લક્ષ્મીરૂપ અને સૌંદર્ય ધારણ કરીને ત્યાં લયપૂર્વક નૃત્ય કરવા લાગી.

Verse 72

सा पुरूरवसं दृष्ट्वा नृत्यंती कामपीडिता । विस्मृताभिनयं सर्वं यत्पुरातनचोदितम्

પુરૂરવસને જોઈ તે નૃત્ય કરતી કરતી કામપીડાથી વ્યાકુળ થઈ અને પ્રાચીનકાળે શીખવાયેલા સર્વ અભિનય-ભાવભંગિમા ભૂલી ગઈ.

Verse 73

शशाप भरतः क्रोधाद्वियोगात्तस्य भूतले । पंचपंचाशदब्दानि लताभूता भविष्यसि

તેના વિયોગદુઃખથી ક્રોધિત ભરતે પૃથ્વી પર (તેણે) શાપ આપ્યો— “પંચાવન વર્ષ સુધી તું લતા (વેલ) બની રહેશે.”

Verse 74

ततस्तमुर्वशी गत्वा भर्त्तारमकरोच्चिरं । शापानुभवनांते च उर्वशी बुधसूनुना

પછી ઉર્વશી તેની પાસે ગઈ અને લાંબા સમય પછી તેને પતિ તરીકે સ્વીકાર્યો; અને શાપભોગ પૂર્ણ થતાં ઉર્વશીનું બુધપુત્ર સાથે ફરી મિલન થયું.

Verse 75

अजीजनत्सुतानष्टौ नामतस्तान्निबोध मे । आयुर्दृढायुर्वश्यायुर्बलायुर्धृतिमान्वसुः

તેણે આઠ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેમના નામો મારી પાસેથી જાણો— આયુ, દૃઢાયુ, વશ્યાયુ, બલાયુ, ધૃતિમાન અને વસુ.

Verse 76

दिव्यजायुः शतायुश्च सर्वे दिव्यबलौजसः । आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा तथैव च

દિવ્યજાયુ અને શતાયુ—એ બધા દિવ્ય બળ અને તેજથી યુક્ત હતા; તેમજ આયુષનો પુત્ર નહુષ અને વૃદ્ધશર્મા પણ (ઉત્પન્ન થયા).

Verse 77

रजिर्दंडो विशाखश्च वीराः पंचमहारथाः । रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेया इति विश्रुतं

રજી, દંડ અને વિશાખ—વીર, પંચ-મહારથી—ઉત્પન્ન થયા. રજીના સો પુત્રો જન્મ્યા; તેઓ ‘રાજેયા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 78

रजिराराधयामास नारायणमकल्मषं । तपसा तोषितो विष्णुर्वरं प्रादान्महीपतेः

રજીએ નિષ્કલ્મષ નારાયણની આરાધના કરી. તપસ્યાથી પ્રસન્ન થયેલા વિષ્ણુએ તે નૃપને વરદાન આપ્યું.

Verse 79

देवासुरमनुष्याणामभूत्स विजयी तदा । अथ देवासुरं युद्धमभूद्वर्षशतत्रयम्

ત્યારે તે દેવો, અસુરો અને મનુષ્યો પર વિજયી થયો. ત્યારબાદ દેવ-અસુર યુદ્ધ ત્રણસો વર્ષ સુધી ચાલ્યું.

Verse 80

प्रह्लादशक्रयोर्भीमं न कश्चिद्विजयी तयोः । ततो देवासुरैः पृष्टः पृथग्देवश्चतुर्मुखः

પ્રહ્લાદ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) વચ્ચેના ભયંકર સંઘર્ષમાં બંનેમાંથી કોઈ વિજયી ન થયો. ત્યારે દેવો અને અસુરોએ અલગ-અલગ ચતુર્મુખ દેવ બ્રહ્માને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 81

अनयोर्विजयी कः स्याद्रजिर्यत्रेति सोब्रवीत् । जयाय प्रार्थितो राजा सहायस्त्वं भवस्व नः

તે બોલ્યો—“આ બેમાંથી વિજયી કોણ થશે અને સ્પર્ધા ક્યાં થશે?” પછી વિજય માટે પ્રાર્થના કરીને તેમણે રાજાને કહ્યું—“તમે અમારા સહાયક બનો.”

Verse 82

दैत्यैः प्राह यदि स्वामी वो भवामि ततस्त्वलम् । नासुरैः प्रतिपन्नं तत्प्रतिपन्नं सुरैस्तदा

તે દૈત્યોને બોલ્યો—“જો હું તમારો સ્વામી બનું, તો એટલું જ પૂરતું.” જે અસુરોએ સ્વીકાર્યું ન હતું, તે ત્યારે દેવોએ સ્વીકારી લીધું.

Verse 83

स्वामी भव त्वमस्माकं बलनाशय विद्विषः । ततो विनाशिताः सर्वे ये वध्या वज्रपाणिनः

તેઓ બોલ્યા—“તમે અમારા સ્વામી બનો; અમારા શત્રુઓનું બળ નાશ કરો.” ત્યારબાદ વજ્રપાણિ ઇન્દ્રે જેમને વધ કરવાના હતા, તે બધા નષ્ટ થયા.

Verse 84

पुत्रत्वमगमत्तुष्टस्तस्येंद्रः कर्मणा ततः । दत्त्वेंद्राय पुरा राज्यं जगाम तपसे रजिः

તેના પુણ્યકર્મથી પ્રસન્ન થઈ ઇન્દ્રે ત્યારે તેના પુત્રત્વને પ્રાપ્ત કર્યું. અને રજિ, અગાઉ ઇન્દ્રને રાજ્ય આપીને, તપ કરવા પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 85

रजिपुत्रैस्तदाछिन्नं बलादिंद्रस्य वैयदा । यज्ञभागश्च राज्यं च तपोबलगुणान्वितैः

ત્યારે તપોબળ, શક્તિ અને ગુણોથી યુક્ત રજિના પુત્રોએ બળપૂર્વક ઇન્દ્ર પાસેથી યજ્ઞભાગ અને રાજ્ય—બન્ને છીનવી લીધાં.

Verse 86

राज्यभ्रष्टस्ततः शक्रो रजिपुत्रनिपीडितः । प्राह वाचस्पतिं दीनः पीडितोऽस्मि रजेः सुतैः

ત્યારે રાજ્યથી વંચિત અને રજીના પુત્રોથી પીડિત શક્ર (ઇન્દ્ર) દીન થઈ વાચસ્પતિ (બૃહસ્પતિ)ને બોલ્યો—“હું રજીના પુત્રો દ્વારા અત્યંત સતાવાયો છું।”

Verse 87

न यज्ञभागो राज्यं मे पीडितस्य बृहस्पते । राज्यलाभाय मे यत्नं विधत्स्व धिषणाधिप

હે બૃહસ્પતિ! પીડિત મને ન યજ્ઞભાગ છે, ન રાજ્ય. હે ધિષણાધિપ! મારા રાજ્યલાભ માટે પ્રયત્ન ગોઠવો.

Verse 88

ततो बृहस्पतिः शक्रमकरोद्बलदर्पितम् । ग्रहशांतिविधानेन पौष्टिकेन च कर्मणा

પછી બૃહસ્પતિએ બળ અને દર્પથી મદમત્ત થયેલા શક્રને ગ્રહશાંતિના વિધાન અને પૌષ્ટિક (સમૃદ્ધિદાયક) કર્મ દ્વારા શાંત અને પુષ્ટ કર્યો.

Verse 89

गत्वाथ मोहयामास रजिपुत्रान्बृहस्पतिः । जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं स धर्मवित्

પછી બૃહસ્પતિ ત્યાં જઈ રજીના પુત્રોને મોહમાં નાખ્યા; ધર્મના જાણકાર હોવા છતાં તેમણે વેદબાહ્ય જિનધર્મનો આશ્રય લીધો.

Verse 90

वेदत्रयीपरिभ्रष्टांश्चकार धिषणाधिपः । वेदबाह्यान्परिज्ञाय हेतुवादसमन्वितान्

ધિષણાધિપ (બ્રહ્મા)એ તેમને વેદત્રયીથી ભ્રષ્ટ કર્યા; તેમને વેદબાહ્ય જાણી, હેતુવાદયુક્ત તર્કવિવાદમાં આસક્ત બનાવ્યા.

Verse 91

जघान शक्रो वज्रेण सर्वान्धर्मबहिष्कृतान् । नहुषस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रान्सप्तैव धार्मिकान्

શક્રે વજ્ર વડે ધર્મથી બહિષ્કૃત થયેલ સૌને સંહાર્યા. હવે હું નહુષના સાત ધર્મનિષ્ઠ પુત્રોનું વર્ણન કરું છું.

Verse 92

यतिर्ययातिश्शर्यातिरुत्तरः पर एव च । अयतिर्वियतिश्चैव सप्तैते वंशवर्द्धनाः

યતિ, યયાતિ, શર્યાતિ, ઉત્તર અને પર; તેમજ અયતિ અને વિયતિ—આ સાતેય વંશવર્ધક છે.

Verse 93

यतिः कुमारभावेपि योगी वैखानसोभवत् । ययातिरकरोद्राज्यं धर्मैकशरणः सदा

યતિ કુમારાવસ્થામાં પણ વૈખાનસ યોગી બન્યો. યયાતિએ રાજ્ય કર્યું, સદા ધર્મને જ એકમાત્ર શરણ માનીને.

Verse 94

शर्मिष्ठा तस्य भार्याभूद्दुहिता वृषपर्वणः । भार्गवस्यात्मजा चैव देवयानी च सुव्रता

વૃષપર્વણની પુત્રી શર્મિષ્ઠા તેની પત્ની બની. તેમજ ભાર્ગવની પુત્રી દેવયાની પણ સુવ્રતા હતી.

Verse 95

ययातेः पंचदायादास्तान्प्रवक्ष्यामि नामतः । देवयानी यदुं पुत्रं तुर्वसुं चाप्यजीजनत्

હવે હું યયાતિના પાંચ વારસોના નામ કહું છું. દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુ નામના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 96

तथा द्रुह्यमणं पूरुं शर्मिष्ठाजनयत्सुतान् । यदुः पूरूश्च भरतस्ते वै वंशविवर्द्धनाः

એ જ રીતે શર્મિષ્ઠાએ દ્રુહ્યમણ, પૂરું, યદુ, પૂરૂ અને ભરત—આ પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેઓ નિશ્ચયે વંશવર્ધક બન્યા.

Verse 97

पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोसि पार्थिव । यदोस्तु यादवा जाता यत्र तौ बलकेशवौ

હે પાર્થિવ! જેમાં તું જન્મ્યો છે તે પૂરુંના વંશનું વર્ણન હું કરીશ; તેમજ યદુનો પણ, જેમાંથી યાદવો ઉત્પન્ન થયા—જ્યાં તે બે, બલરામ અને કેશવ (કૃષ્ણ), પ્રગટ થયા.

Verse 98

भारावतारणार्थाय पांडवानां हिताय च । यदोः पुत्रा बभूवुश्च पंच देवसुतोपमाः

પૃથ્વીનો ભાર ઉતારવા માટે અને પાંડવોના હિતાર્થે, યદુવંશમાં દેવપુત્રો સમાન પાંચ પુત્રો જન્મ્યા.

Verse 99

सहस्रजित्तथा ज्येष्ठः क्रोष्टा नीलोञ्जिको रघुः । सहस्रजितो दायादः शतजिन्नाम पार्थिवः

અને સહસ્રજિત, તેમજ જ્યેષ્ઠ, ક્રોષ્ટા, નિલોન્જિક અને રઘુ (ઉત્પન્ન થયા). સહસ્રજિતનો વારસ શતજિત નામનો રાજા હતો.

Verse 100

शतजितश्च दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । हैहयश्च हयश्चैव तथा तालहयश्च यः

શતજિતના ત્રણ વારસ હતા, બધા પરમ ધાર્મિક—હૈહય, હય અને તાળહય નામનો ત્રીજો.

Verse 101

हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्रः प्रतिश्रुतः । धर्मनेत्रस्य कुंतिस्तु संहतस्तस्य चात्मजः

હૈહયનો વારસ ધર્મનેત્ર તરીકે પ્રખ્યાત થયો. ધર્મનેત્રનો પુત્ર કુંતિ હતો અને કુંતિનો પુત્ર સંહત થયો.

Verse 102

संहतस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः । आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रसेनः प्रतापवान्

સંહતનો વારસ મહિષ્માન નામનો રાજા હતો. મહિષ્માનનો પરાક્રમી પુત્ર ભદ્રસેન થયો.

Verse 103

वाराणस्यामभूद्राजा कथितः पूर्वमेव हि । भद्रसेनस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम धार्मिकः

વારાણસીમાં એક રાજા હતો—જેનો ઉલ્લેખ અગાઉ જ થયો છે. તે ભદ્રસેનનો પુત્ર, ધાર્મિક દુર્દમ નામનો હતો.

Verse 104

दुर्दमस्य सुतो भीमो धनको नाम वीर्यवान् । धनकस्य सुता ह्यासन्चत्वारो लोकविश्रुताः

દુર્દમનો પુત્ર ભીમ હતો, જે ધનક નામનો પરાક્રમી હતો. ધનકના ચાર પુત્રો થયા, જે લોકવિખ્યાત હતા.

Verse 105

कृताग्निः कृतवीर्यश्च कृतधर्मा तथैव च । कृतौजाश्च चतुर्थोभूत्कृतवीर्याच्च सोर्जुनः

કૃતાગ્નિ, કૃતવીર્ય, કૃતધર્મ અને ચોથો કૃતૌજા—એમ ચારેય જન્મ્યા; અને કૃતવીર્યથી તે અર્જુન જન્મ્યો.

Verse 106

जातो बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः । वर्षायुतं तपस्तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः

હજાર ભુજાઓ સાથે જન્મેલો તે નૃપ સાત દ્વીપોનો અધિપતિ બન્યો. તે ભૂપતિએ દસ હજાર વર્ષ સુધી અતિ દુષ્કર તપ કર્યું.

Verse 107

दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योत्रिसंभवम् । तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्चतुरः पुरुषोत्तमः

અત્રિવંશમાં જન્મેલા કાર્ત્તવીર્યએ દત્તાત્રેયની આરાધના કરી. ત્યારે પુરુષોત્તમ દત્તે તેને ચાર વરદાન આપ્યાં.

Verse 108

पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे राजसत्तमः । अधर्मं ध्यायमानस्य भीतिश्चापि निवारणम्

પ્રથમ તે રાજશ્રેષ્ઠે વરરૂપે સહસ્ર ભુજાઓ માગી; અને મનમાં અધર્મનું ચિંતન કરનાર માટે પણ ભય-નિવારણનો વર માગ્યો.

Verse 109

युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणावाप्य वै बलम् । संग्रामे वर्तमानस्य वधश्चैवाधिकाद्भवेत्

યુદ્ધથી પૃથ્વી જીત્યા પછી અને ધર્મથી બળ પ્રાપ્ત કર્યા છતાં—જે સંગ્રામમાં રત રહે છે, તેના માટે વધ (હિંસા) વધુ જ વધે છે.

Verse 110

एतेनेयं वसुमती सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधि परिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जिता

તેના દ્વારા આ વસુમતી—સપ્ત દ્વીપો અને નગરો સહિત, સાત સમુદ્રોથી પરિઘેરાયેલી—ક્ષાત્રધર્મની રીત મુજબ જીતાઈ.

Verse 111

जज्ञे बाहुसहस्रं च इच्छतस्तस्य धीमतः । सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यासन्भूरिदक्षिणाः

તે ધીમાનની ઇચ્છાથી તેને સહસ્ર ભુજાઓ પ્રગટ થઈ. તે મહાબાહુના સર્વ યજ્ઞો પ્રચુર દક્ષિણાથી સમૃદ્ધ હતા.

Verse 112

सर्वे कांचनयूपास्ते सर्वे कांचनवेदिकाः । सर्वे देवैश्च संप्राप्ता विमानस्थैरलंकृतैः

તે બધાં યજ્ઞોમાં સુવર્ણ યૂપ હતા અને સુવર્ણ વેદિકાઓ હતી. વિમાનસ્થ અલંકૃત દેવગણ સર્વત્ર ઉપસ્થિત હતા.

Verse 113

गंधर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवापि सेविताः । यस्य यज्ञे जगौ गाथा गंधंर्वो नारदस्तथा

તે સદા ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત હતો. જેના યજ્ઞમાં ગંધર્વોએ ગાથાઓ ગાઈ; નારદે પણ તેમ જ ગાયું.

Verse 115

यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च । सप्तद्वीपाननुचरन्वेगेन पवनोपमः

યજ્ઞ, દાન અને તપથી—પરાક્રમ તથા શ્રુતિજ્ઞાનથી પણ—તે સાત દ્વીપોમાં વિચરતો રહ્યો, વેગમાં પવન સમાન.

Verse 116

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां च नराधिपः । सप्तद्वीपपृथिव्याश्च चक्रवर्ती बभूव ह

પંચ્યાસી હજાર વર્ષો સુધી તે નરાધિપ સાત દ્વીપો સહિત પૃથ્વીનો ચક્રવર્તી સમ્રાટ બન્યો.

Verse 117

स एव पशुपालोभूत्क्षेत्रपालः स एव हि । स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोभवत्

એ જ ગોપાલ બન્યો, એ જ ક્ષેત્રપાલ પણ થયો. વર્ષા પર અધિકારથી તે પર્જન્ય કહેવાયો અને યોગસિદ્ધિથી અર્જુન બન્યો.

Verse 118

योसौ बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः

જેનાં સહસ્ર બાહુઓ પર ધનુષ્યની જ્યાના આઘાતથી ત્વચા કઠોર થઈ ગઈ છે, તે સહસ્ર કિરણોથી શરદઋતુના સૂર્ય સમો તેજસ્વી ઝળહળે છે.

Verse 119

एष नाम मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः । एष वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले भजेत वै

મનુષ્યોમાં માહિષ્મતીમાં ‘એષ’ નામનો એક મહાદ્યુતિમાન પુરુષ છે; પ્રાવૃટ્કાળે તે સમુદ્રના વેગ સમો બળ ધારણ કરે છે.

Verse 120

क्रीडते स्वसुखा ये विप्रतिस्रोतो महीपतिः । ललनाः क्रीडता तेन प्रतिबद्धोर्मिमालिनी

ત્યાં તે મહીપતિ પોતાના સુખ અનુસાર પ્રવાહના વિરુદ્ધ ક્રીડા કરે છે; તેની સાથે ક્રીડા કરતી લલનાઓને કારણે ઊર્મિમાળાથી શોભિત નદી જાણે અટકાવી રાખવામાં આવી હોય તેમ લાગે છે.

Verse 121

ऊर्मिभ्रुकुटिमाला सा शंकिताभ्येति नर्मदा । एष एव मनोर्वंशे त्ववगाहेन्महार्णवम्

ઊર્મિઓની ભ્રુકુટિમાળા ધારણ કરેલી નર્મદા શંકિત થઈ નજીક આવે છે. મનુના વંશમાં આ જ પુરુષ મહાસાગરમાં અવગાહન કરશે.

Verse 122

करेणोद्धृत्य वेगं तु कामिनीप्रीणनेन तु । तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ

કામિનીને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છીને તેણે હાથથી જળનો વેગ ઉઠાવ્યો; તેના સહસ્ર ભુજાઓથી મહોદધિ મથાઈને અત્યંત ક્ષુબ્ધ થયો।

Verse 123

भवंति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः । तदूरुक्षोभचकिता अमृतोत्पादशंकिताः

પાતાળમાં વસતા મહાસુરો છુપાઈ નિશ્ચેષ્ટ રહ્યા; તે ભયંકર ક્ષોભથી ચકિત થઈ તેઓએ અમૃત ઉત્પન્ન થતું હશે એમ શંકા કરી।

Verse 124

नता निश्चलमूर्द्धानो भवंति च महोरगाः । एष धन्वी च चिक्षेप रावणं प्रति सायकान्

મહાનાગો મસ્તક નમાવી અચળ રહ્યા; ત્યારબાદ તે ધનુર્ધરે રાવણ તરફ બાણો છોડ્યા।

Verse 125

एष धन्वी धनुर्गृह्य उत्सिक्तं पंचभिः शरैः । लंकेशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

તે ધનુર્ધરે ધનુષ્ય ધારણ કરી પાંચ બાણ છોડ્યા અને બળપૂર્વક લંકેશ રાવણને તેની સેનાસહ મોહીત કર્યો।

Verse 126

निर्जित्य बद्ध्वा त्वानीय माहिष्मत्याम्बबंध तम् । ततो गतोहं तस्याग्रे अर्जुनं संप्रसादयन्

તેને જીતીને બાંધીને હું તને લઈને આવ્યો અને માહિષ્મતીમાં તેને બંધ કર્યો; પછી તેની સામે જઈ મેં અર્જુનને પ્રસન્ન કર્યો।

Verse 127

मुमोच राजन्पौत्रं मे सख्यं कृत्वा च पार्थिवः । तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः

હે રાજન, તે પાર્થિવ નૃપતિએ મારા પૌત્ર સાથે સખ్యత કરી તેને મુક્ત કર્યો; ત્યાર પછી સહસ્રબાહુના ધનુષ્યની જ્યા તણાઈને ગુંજતો નાદ થયો।

Verse 128

युगांताग्नेः प्रवृत्तस्य यथा ज्यातलनिःस्वनः । अहो बलं विधेर्वीर्यं भार्गवः स यदाच्छिनत्

યુગાંતાગ્નિ પ્રગટે ત્યારે જેમ ધનુષ્યની જ્યાનો ભયંકર નાદ થાય, તેમ જ તે ધ્વનિ થયો। અહો, વિધિનું બળ કેટલું અદભુત! તે ભાર્ગવે ક્ષણમાં જ તેને કાપી નાખ્યું।

Verse 129

मृधे सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा । यं वसिष्ठस्तु संक्रुद्धो ह्यर्जुनं शप्तवान्विभुः

યુદ્ધમાં તેની સહસ્ર ભુજાઓ જાણે સુવર્ણ તાળવૃક્ષોના વન સમાન હતી। એ જ અર્જુનને ક્રોધિત સર્વસમર્થ મહર્ષિ વસિષ્ઠે શાપ આપ્યો।

Verse 130

यस्माद्वनं प्रदग्धं ते विश्रुतं मम हैहय । तस्मात्ते दुष्कृतं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति

હે હૈહય, તું મારું પ્રસિદ્ધ વન દહન કર્યું છે; તેથી તારા તે દુષ્કર્મના ફળરૂપે બીજો કોઈ તને સંહારશે।

Verse 131

छित्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा बली । तपस्वी ब्राह्मणस्त्वां वै वधिष्यति स भार्गवः

તારા સહસ્ર ભુજાઓ કાપીને અને બળપૂર્વક તારો અહંકાર ચૂર કરીને, તે બલવાન તપસ્વી બ્રાહ્મણ—ભાર્ગવ—નિશ્ચયે તને વધ કરશે।

Verse 132

तस्य रामोथ हंतासीन्मुनिशापेन धीमतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पंच तत्र महारथाः

પછી ધીમાન મુનિના શાપથી રામ જ તેનો સંહારક બન્યો. તેને સો પુત્રો હતા; તેમાં પાંચ મહારથી હતા.

Verse 133

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो महाबल । शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टो वै कृष्ण एव च

તેઓ અસ્ત્રવિદ્યામાં પ્રવીણ, બલવાન, શૂર, ધર્માત્મા અને મહાબલી હતા—શૂરેસેન, શૂર, ધૃષ્ટ અને કૃષ્ણ પણ.

Verse 134

जयद्ध्वजः स वै कर्ता अवन्तिश्च रसापतिः । जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजंघो महाबलः

જયદ્ધ્વજ જ શાસક બન્યો અને અવંતિ રસાપતિ (રસાનો અધિપતિ) બન્યો. જયધ્વજનો પુત્ર મહાબલી તાલજંઘ હતો.

Verse 135

तस्य पुत्राश्शतान्येव तालजंघा इति स्मृताः । तेषां पंचकुलान्यासन्हैहयानां महात्मनाम्

તેને સૈકડો પુત્રો હતા, જે ‘તાલજંઘ’ તરીકે સ્મરાય છે. તે મહાત્મા હૈહયોમાં પાંચ કુળો હતાં.

Verse 136

वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावंतयस्तथा । तुंडकेराश्च विक्रांतास्तालजंघाः प्रकीर्तिताः

વીતિહોત્રો ઉત્પન્ન થયા; તેમ જ ભોજો અને અવંતયો પણ. તેમજ વિક્રાંત તુંડકેરો અને તાલજંઘો પણ પ્રખ્યાત થયા.

Verse 137

वीतिहोत्रसुतश्चापि अनंतो नाम वीर्यवान् । दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्षणः

વીતિહોત્રનો પુત્ર પણ ‘અનંત’ નામનો પરાક્રમી પુરુષ હતો. તેનો પુત્ર ‘દુર્જય’ થયો, જે શત્રુઓને દમન કરનાર હતો.

Verse 138

सद्भावेन महाराजः प्रजाधर्मेण पालयन् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रधृत्

સદભાવથી, પ્રજાધર્મ અનુસાર પ્રજાનું પાલન કરનાર તે મહારાજ ‘કાર્તવીર્યાર્જુન’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો—સહસ્રબાહુ રાજા તરીકે વિખ્યાત।

Verse 139

येन सागरपर्यंता धनुषा निर्जिता मही । यस्तस्यकीर्तयेन्नाम कल्यमुत्थाय मानवः

જેનાં ધનુષ્યથી સાગરપર્યંત ધરતી જીતાઈ—જે મનુષ્ય પ્રભાતે ઊઠીને તેના નામનું કીર્તન કરે, તે કલ્યાણ પામે છે.

Verse 140

न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं च लभते पुनः । कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः । यथा यष्टा यथा दाता स्वर्गलोके महीयते

તેને ધનહાનિ થતી નથી, અને જે ગુમાયું હોય તે ફરી પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં કાર્તવીર્યના જન્મનું વર્ણન કરનાર બુદ્ધિમાન સ્વર્ગલોકમાં યજ્ઞકર્તા અને દાનકર્તા સમાન માન પામે છે.