Adhyaya 9
The Churning of the Ocean (Milk Ocean Episode: Kālakūṭa, Hari-nāma, and Alakṣmī/Jyeṣṭhā)
આ અધ્યાયમાં દેવો મન્દરાચલને મથણી બનાવી ક્ષીરસાગરનું મથન કરે છે. હરિ કૂર્મરૂપે પર્વતને આધાર આપે છે અને અનંતનાગ દોરી બની મથનમાં સહાય કરે છે; આ મથન એકાદશીના દિવસે થયું એમ જણાવાયું છે. પ્રથમ કાલકૂટ વિષ નીકળતાં દેવો ભયથી વિખૂટા પડે છે; ત્યારે શંકર અંતરમાં નારાયણનું ધ્યાન કરીને મહામંત્ર વડે વિષને શાંત કરે છે. પછી ગ્રંથ હરિનામ—અચ્યુત, અનંત, ગોવિંદ—નું મહાત્મ્ય પ્રગટ કરે છે અને પ્રણવપૂર્વક નમસ્કારનો વિધાન આપે છે, જે વિષ, સર્પ અને અગ્નિજન્ય મૃત્યુભયથી રક્ષા કરે છે. આગળ મથનથી જ્યેષ્ઠા/અલક્ષ્મી પ્રગટ થાય છે; દેવો તેને કલહ, અશૌચ, ગુરુ-દેવ-અતિથિનો અપમાન, યજ્ઞ-દાનની ઉપેક્ષા, જુગાર, પરસ્ત્રીગમન, ચોરી તથા અશુદ્ધ આહાર-આચાર અને અસ્વચ્છતા ધરાવતા સ્થાનોમાં વસવા આદેશ આપે છે—કથા દ્વારા ગૃહધર્મની શિક્ષા આપવામાં આવે છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । ततोऽमरगणास्ते च सगंधर्वाः सदानवा । उत्पाट्य मंदरं शैलं चिक्षिपुः पयसां निधौ
સૂતજી બોલ્યા—પછી દેવગણો ગંધર્વો અને દાનવો સાથે મન્દર પર્વતને ઉખેડી જળનિધિ સમુદ્રમાં ફેંકી દીધો।
Verse 2
ततः सनातनः श्रीमान्दयालुर्जगदीश्वरः । अधारयद्गिरेर्मूलं कूर्मरूपेण पृष्ठतः
પછી સનાતન, શ્રીમાન, દયાળુ જગદીશ્વરે કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને પોતાની પીઠ પર પર્વતના મૂળને આધાર આપ્યો।
Verse 3
अनंतं तत्र संवेष्ट्य ममंथुर्दुग्धसागरम् । एकादश्यां मथ्यमाने चोद्भूतं प्रथमं द्विज
ત્યાં તેમણે અનંતને વળી દૂધસાગરનું મથન કર્યું. એકાદશીએ મથન ચાલતાં, હે દ્વિજ, સૌપ્રથમ આ જ પ્રગટ થયું।
Verse 4
कालकूटविषं ते तु दृष्ट्वा सर्वे प्रदुद्रुवुः । ततस्तान्विद्रुतान्दृष्ट्वा शंकरश्चोक्तवानिदम्
પરંતુ કાલકૂટ વિષને જોઈને તેઓ બધા દોડી ગયા. તેમને ભાગતા જોઈને શંકરે આ વચન કહ્યું।
Verse 5
भोभोऽमरगणा यूयं विषं कुरुतमादरम् । वारयिष्याम्यहं तूर्णं कालकूटं महाविषम्
“હે દેવગણો! આ વિષ પર પૂર્ણ ધ્યાન આપો. હું તાત્કાલિક આ ભયંકર કાલકૂટ મહાવિષને રોકી દઈશ.”
Verse 6
इत्युक्त्वा पार्वतीनाथो ध्यायन्नारायणं हृदि । महामंत्रं समुच्चार्य विषमादद्भयंकरम्
આવું કહી પાર્વતીનાથ શિવે હૃદયમાં નારાયણનું ધ્યાન કર્યું અને મહામંત્રનો ઉચ્ચાર કર્યો—જે સંકટમાં પણ અદ્ભુત અને ભયંકર હતો.
Verse 7
महामंत्रप्रभावेण विषं जीर्णं गतं महत् । अच्युतानंतगोविंद इति नामत्रयं हरेः
મહામંત્રના પ્રભાવથી તે ઘોર વિષ પચી ને નાશ પામ્યું. ‘અચ્યુત, અનંત, ગોવિંદ’—આ હરિના ત્રિ-નામ છે.
Verse 8
योजपेत्प्रयतो भक्त्या प्रणवाद्यं नमोंऽतिकम् । विषभोगाग्निजं तस्य नास्ति मृत्योर्भयं तथा
જે શિસ્તબદ્ધ રહી ભક્તિપૂર્વક પ્રણવ (ૐ)થી શરૂ થઈ ‘નમો’થી પૂર્ણ થતો આ પવિત્ર નમસ્કાર-મંત્ર જપે/આચરે, તેને વિષ, સર્પ અને અગ્નિથી થતી મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી.
Verse 9
इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे समुद्रमथनं । नाम नवमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના બ્રહ્મખંડમાં, સૂત-શૌનક સંવાદમાં ‘સમુદ્રમથન’ નામનો નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 10
रूक्षपिंगलकेशा च जरतीं बिभ्रती तनुम् । सा च ज्येष्ठाब्रवीद्देवान्किंकर्तव्यं मयेति वै
રૂક્ષ પિંગળ વાળવાળી અને જર્જર દેહ ધારણ કરનારી જ્યેષ્ઠાએ દેવોને કહ્યું—“મારે શું કરવું?”
Verse 11
देवास्तथाब्रुवंस्तां च देवीं दुःखस्यभाजनम् । येषां नॄणां गृहे देवी कलहः संप्रवर्तते
ત્યારે દેવોએ દુઃખના ભાજન એવી તે દેવીને કહ્યું—જેનાં મનુષ્યોના ઘરમાં આ દેવી પ્રવેશે છે, ત્યાં કલહ ઊભો થાય છે અને સતત ચાલે છે।
Verse 12
तत्र स्थानं प्रयच्छामो वस ज्येष्ठे शुभान्विता । निष्ठुरं वचनं ये च वदंति येऽनृतं नराः
ત્યાં અમે તને સ્થાન આપીએ છીએ; હે શુભસંયુક્ત જ્યેષ્ઠા, તું ત્યાં વસ. અને જે નર કઠોર વચન બોલે છે તથા જે અસત્ય બોલે છે…
Verse 13
संध्यायां ये हि चाश्नंति दुःखदा तिष्ठ तद्गृहे । कपालकेशभस्मास्थि तुषांगाराणि यत्र तु
જે સંધ્યાકાળે ભોજન કરે છે તેઓ દુઃખ લાવે છે; તું તે ઘરમાં નિવાસ કર—જ્યાં કપાળ, વાળ, ભસ્મ, અસ્થિ, તુષ અને અંગારા રાખેલા હોય।
Verse 14
स्थानं ज्येष्ठे तत्र तव भविष्यति न संशयः । अकृत्वा पादयोर्धौतं ये चाश्नंति नराधमाः
હે જ્યેષ્ઠે, ત્યાં તારો સ્થાન નિશ્ચિત થશે—એમાં સંશય નથી. જે નરાધમ પગ ધોયા વિના ભોજન કરે છે…
Verse 15
तद्गृहे सर्वदा तिष्ठ दुःखदारिद्रदायिनी । वालुकालवणांगारैः कुर्वंति दंतधावनम्
હે દુઃખ અને દરિદ્રતા આપનારી, તે ઘરમાં તું સદા વસ—જ્યાં લોકો રેતી, મીઠું અને અંગારાથી દાંત સાફ કરે છે।
Verse 16
तेषां गेहे सदा तिष्ठ दुःखदा कलिना सह । छत्राकं श्रीफलं शिष्टं ये खादंति नराधमाः
કલી સાથે તેઓના ઘરમાં સદા નિવાસ કર, જે અધમ પુરુષો છત્રાક (મશરૂમ) અને શિષ્ટો માટે છોડાયેલું શ્રીફળ (નારિયેળ) ખાય છે।
Verse 17
गेहे तेषां तव स्थानं ज्येष्ठे कलुषदायिनि । तिलपिष्टमलाबुं ये गृंजनं पोतिकादलम्
હે જ્યેષ્ઠે, હે કલુષદાયિની! તારો નિવાસ તેમના ઘરમાં છે—જે તિલપિષ્ટ, અલાબુ (દૂધી), ગૃંજન (ડુંગળી) અને પોટિકાના પાંદડા ખાય છે।
Verse 18
कलं बुकं पलांडुं ये चाश्नंति पापबुद्धयः । तेषां गृहे तव स्थानं भविष्यति न संशयः
જે પાપબુદ્ધિ લોકો કલ, બુક અને પલાંડુ જેવા તીખા કંદ ખાય છે, તેમના ઘરમાં તારો નિવાસ નિશ્ચિત થશે—શંકા નથી।
Verse 19
गुरु देवातिथीनां च यज्ञदानविवर्जितम् । यत्रवेदध्वनिर्नास्ति तत्र तिष्ठ सदाऽशुभे
હે અશુભે! જ્યાં ગુરુ, દેવ અને અતિથિનું સન્માન નથી, જ્યાં યજ્ઞ-દાનનો અભાવ છે, અને જ્યાં વેદધ્વનિ સંભળાતી નથી—ત્યાં સદા નિવાસ કર।
Verse 20
दंपत्योः कलहो यत्र पितृदेवार्चनं न वै । दुरोदररता यत्र तत्र तिष्ठ सदाशुभे
જ્યાં પતિ-પત્નીનો સતત કલહ થાય છે, જ્યાં પિતૃ-દેવોની આરાધના નથી, અને જ્યાં લોકો જુગારમાં આસક્ત છે—ત્યાં, હે સદા અશુભે, તું નિવાસ કર।
Verse 21
परदाररता यत्र परद्रव्यापहारिणः । विप्रसज्जनवृद्धानां यत्र पूजा न विद्यते । तत्र स्थाने सदा तिष्ठ पापदारिद्र्यदायिनी
જ્યાં પરસ્ત્રીમાં આસક્તિ હોય, જ્યાં પરધનનું અપહરણ થાય, અને જ્યાં બ્રાહ્મણો, સજ્જનો તથા વૃદ્ધોની પૂજા ન હોય—હે પાપ અને દરિદ્ર્ય આપનારી, તું સદા તે સ્થાને નિવાસ કર।
Verse 22
इत्यादिश्य सुरा ज्येष्ठां सर्वेषां कलिवल्लभाम् । क्षीराब्धेर्मथनं चक्रुः पुनस्ते सुसमाहिताः
આ રીતે સર્વને પ્રિય અને કલિયુગની વલ્લભા એવી શ્રેષ્ઠ દેવીને આદેશ આપી, તેઓ ફરી મનને સમાધાનમાં રાખી ક્ષીરાબ્ધિનું મથન કરવા લાગ્યા।