Adhyaya 23

Verse 1

शौनक उवाच । कथयस्व मुने सूत माहात्म्यं कलुषक्षयम् । शेषपंचदिनस्यापि कार्त्तिकस्यानुकंपया

શૌનક બોલ્યા—હે મુનિ સૂત, કૃપા કરીને કલુષક્ષય કરનારું મહાત્મ્ય કહો. કાર્તિક માસના બાકી પાંચ દિવસનું પણ વર્ણન કરો.

Verse 2

सूत उवाच । शृणु शौनक यत्पृष्टं माहात्म्यं पापनाशनम् । वक्ष्याम्यहं वै चोर्जस्य शेषपंचदिनस्य च

સૂત બોલ્યા—હે શૌનક, તું પૂછેલું પાપનાશક મહાત્મ્ય સાંભળ. હું ઊર્જસ (કાર્તિક) અને તેના બાકી પાંચ દિવસની મહિમા નિશ્ચયે કહું છું.

Verse 3

व्रतानां मुनिशार्दूल प्रवरं विष्णुपंचकम् । तस्मिन्यः पूजयेद्भक्त्या श्रीहरिं राधया सह

હે મુનિશાર્દૂલ, વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુ-પંચક છે. તેમાં જે ભક્તિથી રાધાસહ શ્રીહરિની પૂજા કરે છે, તે મહાન ફળ પામે છે.

Verse 4

गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः । स याति विष्णुसदनं सर्वपापविवर्जितः

સુગંધિત પુષ્પો, ધૂપ-દીપ, નાનાવિધ વસ્ત્રો અને ફળો અર્પણ કરીને તે સર્વ પાપોથી રહિત થઈ વિષ્ણુસદનને પામે છે।

Verse 5

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । न प्राप्नोति परं स्थानमकृत्वा विष्णुपंचकम्

બ્રહ્મચારી, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે યતિ—વિષ્ણુ-પંચક કર્યા વિના કોઈ પરમ સ્થાનને પ્રાપ્ત કરતો નથી।

Verse 6

सर्वपापहरं पुण्यं विख्यातं विष्णुपंचकम् । तत्र स्नानं तु यः कुर्यात्सर्वतीर्थफलं लभेत्

વિખ્યાત વિષ્ણુ-પંચક પુણ્યમય અને સર્વપાપહર છે; ત્યાં જે સ્નાન કરે તે સર્વ તીર્થોનું ફળ પામે છે।

Verse 7

श्रीहरेः पुरतो विप्र तुलस्याश्च समीपतः । प्रदीपं सर्पिषा पूर्णं दद्याद्यो भक्तिभावतः

હે વિપ્ર! જે ભક્તિભાવથી શ્રીહરિ સમક્ષ અને તુલસીની નજીક ઘૃતથી ભરેલો દીવો અર્પે છે, તે મહાપુણ્યનો ભાગી બને છે।

Verse 8

नभसि श्रीहरेः प्रीत्यै याति स विष्णुमंदिरम् । पापी याति हरेर्धाम सत्यमेतन्मयोदितम्

નભસ માસમાં શ્રીહરિની પ્રીતિ માટે તે વિષ્ણુ-મંદિર-ધામને પામે છે; પાપી પણ હરિધામે પહોંચે છે—આ સત્ય મેં કહ્યું છે।

Verse 9

स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतादिभिः । दद्यात्किं नो हरिः प्रीतस्तस्मै साधुजनाय वै

ભક્તિપૂર્વક મધુ, દૂધ, ઘી વગેરે વડે અચ્યુતનું સ્નાન કરાવવું. હરિ પ્રસન્ન થાય તો એવા સાધુજનને શું ન આપે?

Verse 10

नैवेद्यं देवदेवेशं परमान्नं निवेदयेत् । तस्य पुण्यं प्रसंख्यातुं न शक्तो वै चतुर्मुखः

દેવોના દેવેશને પરમ અન્નનું નૈવેદ્ય અર્પણ કરવું. તે અર્પણનું પુણ્ય ગણવામાં ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ અસમર્થ છે.

Verse 11

अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः । निष्प्राप्य गोमयं सम्यक्मंत्रवत्समुपासते

એકાદશીએ સમાહિત ચિત્તે હૃષીકેશની અર્ચના કરીને, પછી વિધિપૂર્વક ગોમય મેળવી મંત્રાનુસાર ઉપાસના કરવી.

Verse 12

गोमूत्रं मंत्रवद्भूयो द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती । क्षीरं तथा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि

વ્રતી દ્વાદશીએ મંત્રોચ્ચાર સાથે ફરી ગોમૂત્રનું આચમન કરે; ત્રયોદશીએ દૂધ અને ચતુર્દશીએ દહીં ગ્રહણ કરે.

Verse 13

संप्राप्य पापशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् । पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम्

પાપશુદ્ધિ માટે ચાર દિવસ ઉપવાસ રાખી; પછી પાંચમા દિવસે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક કેશવની પૂજા કરવી.

Verse 14

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् । ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यं सुमंत्रितम्

ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને તેમને યથોચિત દક્ષિણા આપવી. ત્યારબાદ રાત્રે મંત્રોથી સંસ્કૃત પંચગવ્યનું સેવન કરવું.

Verse 15

एवं कर्तुमशक्तो यः फलमूलं च भोजनम् । कुर्याद्धविष्यं वा विप्र यथोक्तविधिना ह वै

જે આ રીતે કરવા અસમર્થ હોય તે ફળ અને મૂળને જ ભોજન બનાવે; અથવા, હે વિપ્ર, યથોક્ત વિધિ પ્રમાણે હવિષ્ય પર નિર્વાહ કરે.

Verse 16

श्रीहरेः पंचकं विप्र कुर्याद्यस्तुलसीदलैः । पूजयेत्तं स विज्ञेयः स्वयं नारायणः प्रभुः

હે વિપ્ર! જે તુલસીદળોથી શ્રીહરિની પંચક-પૂજા કરે છે, તેને સ્વયં પ્રભુ નારાયણ જ માનવો જોઈએ.

Verse 17

पुरा त्रेतायुगे शूद्रो दस्युवृत्तिपरायणः । नाम्ना दंडकरो नित्यं धर्मनिंदां करोति यः

પ્રાચીન ત્રેતાયુગમાં દસ્યુવૃત્તિમાં પરાયણ એક શૂદ્ર હતો. તેનું નામ દંડકર હતું અને તે નિત્ય ધર્મની નિંદા કરતો હતો.

Verse 18

असत्यभाषी मित्रघ्नो वेश्याविभ्रम लोलुपः । ब्रह्मस्वहारी क्रूरश्च परस्त्रीगमने रतः

તે અસત્ય બોલનાર, મિત્રઘાતક, વેશ્યાના વિભ્રમમાં લોલુપ; બ્રાહ્મણસ્વ હરણ કરનાર, ક્રૂર અને પરસ્ત્રીગમનમાં રત હતો.

Verse 19

शरणागतहंता च पाखंडजनसंगभाक् । गोमांसाशी सुरापश्च परनिंदाकरः सदा

જે શરણાગતનો વધ કરે છે, પાખંડી લોકોની સંગત રાખે છે, ગોમાસ ભક્ષે છે, સૂરા પીએ છે અને સદા પરનિંદા કરે છે—

Verse 20

विश्वासघाती ज्ञातीनां वृत्तिच्छेदी द्विजोत्तम । दुष्टं सर्वे समालोक्य तादृशं तद्गृहे द्विजः

હે દ્વિજોત્તમ! જે પોતાના જ સગાંઓનો વિશ્વાસઘાત કરે અને તેમની રોજી-રોટી કાપી નાંખે—એવા દુષ્ટને જોઈ સર્વ સજ્જનો દૂર રહે છે; તેમ જ બ્રાહ્મણ પણ તેના ઘરને વર્જે છે.

Verse 21

आगता ज्ञातयः क्रुद्धास्तस्य पापपरायणम् । ज्ञातय ऊचुः । रे रे मूढ दुराचार विनाशं प्रतिनीयते । या प्रतिष्ठार्जिता पूर्वैरस्माकं निर्मलेऽन्वये

પાપમાં લીન એવા તેને જોઈ ક્રોધિત થઈ તેના જ્ઞાતિઓ આવ્યા. જ્ઞાતિઓ બોલ્યા—“રે રે, મૂર્ખ દુરાચારી! તું (અમને) વિનાશ તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે. અમારા નિર્મળ વંશમાં પૂર્વજોએ જે પ્રતિષ્ઠા કમાઈ હતી…”

Verse 22

इति क्रुद्धा द्विजश्रेष्ठ अपकीर्तिभयादपि । पापिनां प्रवरं सर्वे तत्यजुस्तं कुलादरम्

આ રીતે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ક્રોધિત થઈ અને અપકીર્તિના ભયથી પણ, સૌએ પાપીઓમાં અગ્રગણ્ય એવા—કુલના આભૂષણ સમાન—તે પુરુષને ત્યજી દીધો.

Verse 23

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखण्डे सूतशौनकसंवादे विष्णुपंचक । माहात्म्यंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના બ્રહ્મખંડમાં સૂત-શૌનક સંવાદમાં “વિષ્ણુ-પંચક માહાત્મ્ય” નામનો ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 24

पथि प्रगच्छतां तेषां भयाद्विप्र न खादितुम् । प्राप्तं किंचित्क्षुधार्त्तास्ते गताश्चान्य स्थलं प्रति

માર્ગે આગળ વધતાં, હે બ્રાહ્મણ, ભયના કારણે તેમણે ભોજન ન કર્યું. ભૂખથી પીડિત થઈ થોડુંક જ મેળવી તેઓ બીજા સ્થળ તરફ ચાલ્યા ગયા.

Verse 25

तत्र प्रविष्टास्ते सर्वे दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् । धात्रीमूले स्थितान्ब्रह्मन्वैष्णवान्द्विजसत्तमान्

ત્યાં પ્રવેશ કરીને તેઓ સૌએ, હે બ્રાહ્મણ, અનેક પુણ્યજનોને જોયા—ધાત્રી વૃક્ષના મૂળ પાસે ઊભેલા વિષ્ણુભક્ત ઉત્તમ દ્વિજોને.

Verse 26

सर्वे ते दस्यवो विप्र गता दंडकरोऽपि सः । तेषां परिसरं गत्वा प्रणामं वै चकार ह

હે બ્રાહ્મણ, તે બધા દસ્યુઓ ચાલ્યા ગયા અને દંડકર પણ ગયો. તેમની નજીક જઈ તેણે નિશ્ચયે પ્રણામ કર્યો.

Verse 27

दंडकर उवाच । क्षुधार्तोऽहं द्विजश्रेष्ठाः प्राणा यास्यंति मे ध्रुवम् । ददध्वं खादितुं किंचिद्युष्माकं शरणं गतः

દંડકરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું ભૂખથી પીડિત છું; નિશ્ચયે મારા પ્રાણ જશે. ખાવા માટે કંઈક આપો; હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું.

Verse 28

आकर्ण्य वचनं तस्य चोचुस्ते धर्मतत्पराः । सर्वपापहरे त्वं च विख्याते विष्णुपंचके

તેના વચન સાંભળી ધર્મપરાયણ તેઓ બોલ્યા—‘તું સર્વપાપહર છે, અને પ્રસિદ્ધ વિષ્ણુ-પંચકમાં તારી ખ્યાતિ વિખ્યાત છે.’

Verse 29

कथमन्नं खादितुं ते वांछा त्वद्य हरेर्दिने । विशेषं ते ब्रूहि संज्ञा काते भवति सांप्रतम्

હરિ (વિષ્ણુ)ના આ પવિત્ર દિવસે આજે તને અન્ન ભક્ષણ કરવાની ઇચ્છા કેમ થઈ? સ્પષ્ટ કહી દે—હાલ તારો નામ શું છે?

Verse 30

स उवाच मुदा विप्रा नाम्ना दंडकरोप्यहम् । सर्वपापसमायुक्तश्चोद्धारो मे कथं भवेत्

તે બોલ્યો—હે વિપ્રો, હું દંડકર નામે પ્રસિદ્ધ છું. સર્વ પાપોથી યુક્ત મને ઉદ્ધાર કેવી રીતે થશે?

Verse 31

ऊचुस्ते वै व्रतं श्रेष्ठं कुरुष्व विष्णुपंचकम् । विप्राणामाज्ञया विप्र चकार विष्णुपंचकम्

તેઓ બોલ્યા—‘વિષ્ણુ-પંચક’ નામનું શ્રેષ્ઠ વ્રત કરો. અને તે બ્રાહ્મણે બ્રાહ્મણોની આજ્ઞાથી વિષ્ણુ-પંચકનું અનુષ્ઠાન કર્યું.

Verse 32

स प्रेत्य च हरेः स्थानमारुह्य स्यंदने वरे । आसाद्य श्रीहरेरूपं तस्थौ जन्मविवर्जितः

દેહત્યાગ પછી તે ઉત્તમ દિવ્ય રથ પર આરોહણ કરીને હરિના ધામે પહોંચ્યો; શ્રીહરિનું તેજોમય રૂપ પ્રાપ્ત કરીને તે ત્યાં પુનર્જન્મથી રહિત રહી સ્થિર રહ્યો.

Verse 33

य इदं शृणुयाद्भक्त्या चाख्यानं पापनाशनम् । कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात्

જે ભક્તિપૂર્વક આ પાપનાશક આખ્યાન સાંભળે છે, તેના કરોડો જન્મોમાં સંચિત પાપ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે.