Adhyaya 19

Verse 1

शौनक उवाच । अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरां संस्पृश्य वा पुनः । यथा शुद्धिर्भवेत्तेषां कथयामि शृणु द्विज

શૌનકે કહ્યું—અજ્ઞાનવશ મલ-મૂત્ર ભક્ષણ થઈ જાય, અથવા ફરીથી સૂરા (મદિરા) સ્પર્શ થઈ જાય, તો તેમની શુદ્ધિ કેવી રીતે થાય? હું કહું છું—હે દ્વિજ, સાંભળો.

Verse 2

प्राजापत्यद्वयं कुर्य्यात्तीर्थाभिगमनं मुने । वृषैकादशगोदानं सशिखं वपनं ततः

હે મુનિ, પ્રથમ બે પ્રાજાપત્ય વ્રતો કરવાં, પછી તીર્થયાત્રા કરવી. ત્યારબાદ એક વृषભ અને અગિયાર ગાયોનું દાન કરીને, શિખા રાખી મુંડન કરાવવું.

Verse 3

गत्वा चतुष्पथं सर्वं प्राजापत्यव्रतं तथा । गोद्वयं तु ततो दद्यात्पंचगव्यं पिबेत्ततः

બધા ચતુષ્પથો (ચૌરસ્તા) પર જઈને, પછી પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું. ત્યારબાદ બે ગાયોનું દાન કરવું, અને પછી પંચગવ્ય પાન કરવું.

Verse 4

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु शुद्ध्यत्यत्र न संशयः । चांडालान्नं जलं चैव ज्ञानतोऽपि विपत्तिषु

બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી તે અહીં શુદ્ધ થાય છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ આપત્તિના સમયે, જાણીને પણ ચાંડાળનું અન્ન અને જળ (લેવું પડે તો) તે સ્વીકાર્ય ગણાય છે.

Verse 5

यदि भुङ्क्ते नरः कश्चित्कृच्छ्रं चांद्रायणं चरेत् । सशिखं वपनं कृत्वा पंचगव्यं ततः पिबेत्

જો કોઈ પુરુષ નિષિદ્ધ અન્ન ભક્ષણ કરે, તો તેણે કૃચ્છ્ર અને ચાંદ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું. શિખા રાખીને મુંડન કરીને પછી પંચગવ્ય પાન કરવું.

Verse 6

एकद्वित्रिचतुर्गावो देयाद्विप्रेष्वनुक्रमात् । वृषलान्नं सूतकान्नं अभोज्यान्नं जलं च वै

ક્રમ મુજબ બ્રાહ્મણોને એક, બે, ત્રણ અથવા ચાર ગાયો દાન આપવી. શૂદ્રનું અન્ન, સૂતકસંબંધિત અન્ન, અભોજ્ય અન્ન અને એવો જળ પણ ત્યાજ્ય છે.

Verse 7

शूद्रोच्छिष्टं यदा भुंक्ते ज्ञानतो वा विपत्तिषु । प्राजापत्यद्वयं कुर्याच्चांद्रायणत्रयं तथा

જ્યારે કોઈ શૂદ્રનું ઉચ્છિષ્ટ અન્ન—જાણીને કે આપત્તિમાં પણ—ભક્ષણ કરે, ત્યારે તેણે બે પ્રાજાપત્ય પ્રાયશ્ચિત્ત અને તેમજ ત્રણ ચાંદ્રાયણ વ્રત કરવાં.

Verse 8

गोद्वयं तु ततो दद्यात्पंचगव्यं पिबेद्द्विज । हुत्वा ह्यग्नौ बहून्विप्रान्भोज्यशुद्धो भवेद्ध्रुवम्

ત્યારબાદ બે ગાયો દાન આપવી, અને દ્વિજએ પંચગવ્ય પાન કરવું. અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરીને તથા ઘણા બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવી તે નિશ્ચયે શુદ્ધ થઈ ભોજનયોગ્ય બને છે.

Verse 9

आखुनकुलमार्ज्जारैरन्नं चेद्भक्षितं द्विज । तिलदर्भोदकैः प्रोक्ष्य शुद्ध्यत्येव न संशयः

હે દ્વિજ! જો ઉંદર, નકુલ (મુંગૂસ) અથવા બિલાડી અન્ન ખાઈ જાય, તો તલ અને દર્ભમિશ્રિત જળથી પ્રોક્ષણ કરવાથી તે નિઃસંદેહ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 10

पलांडुं लशुनं शिग्रुमलाबुं गृंजनं पलम् । भुंक्ते यो वै नरो ब्रह्मन्व्रतं चांद्रायणं चरेत्

હે બ્રાહ્મણ! જે પુરુષ ડુંગળી, લસણ, શિગ્રુ (સરગવો), દૂધી, ગૃઞ્જન અને પલમ ખાય છે, તેણે પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું જોઈએ।

Verse 11

मद्यमांसप्रियं शूद्रं नीचकर्म्मानुवर्त्तनैः । तं शूद्रं वर्जयेद्विप्र श्वपाकमिव दूरतः

હે દ્વિજ! જે શૂદ્ર દારૂ અને માંસનો શોખીન હોય અને નીચ કર્મોમાં લાગેલો રહે, તે શૂદ્રને બ્રાહ્મણે શ્વપાક સમાન દૂરથી જ ત્યજવો જોઈએ।

Verse 12

द्विजसेवानुरक्ता ये मद्यमांसविवर्जिताः । दान स्वकर्म्मनिरतास्ते ज्ञेया वृषलोत्तमाः

જે દ્વિજસેવામાં અનુરક્ત હોય, મદિરા-માંસનો ત્યાગ કરે અને દાન તથા પોતાના સ્વકર્મમાં રત રહે—તે વೃಷલોમાં પણ ઉત્તમ ગણાય।

Verse 13

अज्ञानाद्भुंजते विप्र सूतके मृतके यदि । गायत्रीदशभिर्विप्रः सहस्रैश्च शुचिर्भवेत्

હે બ્રાહ્મણ! અજ્ઞાનવશ સૂતક કે મૃતકના અશૌચકાળમાં જો કોઈ ભોજન કરે, તો દશ સહસ્ર ગાયત્રી જપથી તે બ્રાહ્મણ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 14

सहस्रैः क्षत्रियश्चैव वैश्यः पंचसहस्रकैः । पंचगव्यैर्भवेच्छुद्धो वृषलोऽपि तपोधन

હે તપોધન! ક્ષત્રિય સહસ્ર (દાન)થી અને વૈશ્ય પંચસહસ્ર (દાન)થી શુદ્ધ થાય; તથા પંચગવ્યથી વೃಷલ પણ શુદ્ધ થાય છે।

Verse 15

आज्यं तु तोयं नीचस्य भांडस्थं दधि यः पिबेत् । अज्ञानतोऽपि यो वर्णः प्राजापत्यव्रतं चरेत्

જે ઘીને પાણી સમજીને પી જાય, અથવા નીચ વ્યક્તિના પાત્રમાં રાખેલું દહીં પી જાય, તો અજ્ઞાનવશ પણ એવું થયે—કોઈ પણ વર્ણનો હોય—પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પ્રાજાપત્ય વ્રત આચરવું જોઈએ।

Verse 16

दानं बहुतरं दद्याच्छुद्धो ह्यग्नौ यथाविधि । शूद्राणां नोपवासोऽपि दानेनैव विशुद्ध्यति

વિધિ મુજબ અગ્નિસંસ્કારથી શુદ્ધ થઈ બહુ દાન આપવું જોઈએ. શૂદ્રો માટે ઉપવાસ પણ (અહીં) નિર્ધારિત નથી; તેઓ દાનથી જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 17

सशिखं वपनं कुर्यादहोरात्रोपवासतः । नीचैर्दंडादिभिश्चैव ताडितो यो नरो द्विज

હે દ્વિજ! જે પુરુષને નીચ લોકો દંડ વગેરે વડે માર્યા હોય, તેણે શિખા રાખીને મુંડન કરવું અને એક દિવસ-રાત ઉપવાસ કરવો.

Verse 18

प्राज्ञापत्यव्रतं कुर्य्याच्चांद्रायणव्रतं तु वा । सशिखं वपनं चैव पंचगव्यं पिबेत्ततः

પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પ્રાજાપત્ય વ્રત કરવું, અથવા ચાન્દ્રાયણ વ્રત કરવું; અને શિખા રાખીને મુંડન કરીને, ત્યારબાદ પંચગવ્ય પીવું.

Verse 19

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे सूतशौनकसंवादे एकोनविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના બ્રહ્મખંડમાં સૂત-શૌનક સંવાદમાં ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 20

यदि भुंक्ते नरः कश्चित्पात्यः सोऽपि कुलान्नरः । गोबीजहंता यो विप्रच्छेदकश्च दलस्य च

જો કોઈ પુરુષ તેનું ભક્ષણ કરે, તો તે પણ પતિત બને છે અને પોતાના કુળને પણ પતન કરાવે છે. જે ગોવંશનો નાશ કરે, જે બ્રાહ્મણને હિંસા પહોંચાડે, અને જે દળમાં ફૂટ પાડે—તે પણ તદ્રુપ છે.

Verse 21

स्वर्णस्तेयी भवेत्कृच्छ्रं प्राजापत्यत्रयं चरेत् । सशिखं वपनं कृत्वा पंचगव्यं तथा पिबेत्

સોનાનો ચોર કૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરે અને ત્રિવિધ પ્રાજાપત્ય વ્રત આચરે. શિખા રાખીને મુંડન કરી, પંચગવ્ય પણ પીવે.

Verse 22

यथाविधिहुतं चाग्नौ दद्याद्धेनुत्रयं तथा । तस्य भुक्तं जलं चैव ग्राह्यं स्याद्वै तपोधन

વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં હવન કરીને, તેમ જ ત્રણ ગાયો દાન આપવી. હે તપોધન! ત્યાર પછી તે ગ્રહીતાએ વાપરેલું પાણી પણ ગ્રહણયોગ્ય બને છે.

Verse 23

प्रातस्त्र्यहं तु चाश्नीयात्र्यहं सायमयाचितम् । त्र्यहं चैव तु नाश्नीयात्प्राजापत्यमिदं व्रतम्

ત્રણ દિવસ પ્રાતઃકાળે જ ભોજન કરવું; ત્રણ દિવસ સાંજે અયાચિત (ન માગીને મળેલું) ભોજન કરવું; અને ત્રણ દિવસ કશું જ ન ખાવું—આ પ્રાજાપત્ય વ્રત છે.

Verse 24

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम् । दिनद्वयं पिबेद्विप्र चैकरात्रमुपोषितः । सर्वपापहरं कृच्छ्रं मुने सांतपनं स्मृतम्

ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશોદક—એક રાત્રિ ઉપવાસ કરીને બ્રાહ્મણ બે દિવસ સુધી આ પીવે. હે મુને! સર્વપાપહર આ કૃચ્છ્ર ‘સાંતપન’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 25

ग्रासं त्र्यहं तु चैकैकं प्रातःसायमयाचितम् । अद्यात्त्र्यहं चोपवसेदतिकृच्छ्रमिदं व्रतम्

ત્રણ દિવસ પ્રાતઃ અને સાંજે વિનામાગે મળેલો માત્ર એક-એક ગ્રાસ લેવો; ત્યારપછીના ત્રણ દિવસ નિરાહાર ઉપવાસ કરવો. આ ‘અતિકૃચ્છ્ર’ નામનું અતિ કઠોર વ્રત છે.

Verse 26

प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णं जलं क्षीरं घृतं द्विज । सकृत्स्नायी तप्तकृच्छ्रं स्मृतं पापहरं मुने

હે દ્વિજ! દરેક ત્રીજા દિવસે ઉષ્ણ જળ, દૂધ અને ઘી પીવું. એકવાર જ સ્નાન કરનાર આ આચરણ ‘તપ્તકૃચ્છ્ર’ તરીકે સ્મૃત છે, હે મુને, અને પાપહર છે.

Verse 27

अभोजनं द्वादशाहं कृच्छ्रोऽयं पापनाशनः । पराको नाम विज्ञेयः प्रसिद्धश्च तपोधन

બાર દિવસ અન્નભોજનનો ત્યાગ કરાવતો આ કૃચ્છ્ર પાપનાશક છે. તેને ‘પરાક’ નામે જાણવો જોઈએ; હે તપોધન, તે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 28

एकैकं वर्द्धयेत्पिंडं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् । इंदुक्षये न भुंजीत चांद्रायणव्रतं स्मृतम्

શુક્લ પક્ષમાં દરરોજ પિંડ (ગ્રાસ) એક-એક વધારવો અને કૃષ્ણ પક્ષમાં દરરોજ એક-એક ઘટાડવો. અમાવાસ્યા (ઇંદુક્ષયે)ના દિવસે ભોજન ન કરવું—આને ‘ચાંદ્રાયણ’ વ્રત કહે છે.

Verse 29

अश्नीयाच्चतुरः प्रातः पिंडान्विप्र समाहितः । चतुरोऽस्तमिते चार्के शिशुचांद्रायणं स्मृतम्

સમાધાનવાળો બ્રાહ્મણ પ્રાતઃ ચાર પિંડ (ગ્રાસ) ખાય અને સૂર્યાસ્તે પણ ચાર. આને ‘શિશુ-ચાંદ્રાયણ’ વ્રત તરીકે સ્મરે છે.

Verse 30

कूष्मांडघाती या नारी पंचगव्यं पिबेत्त्र्यहम् । कूष्मांडपंचकं दद्यात्ससुवर्णं सवस्त्रकम् । तस्या वारि तथा भक्तं ग्राह्यं स्याद्वै तपोधन

જે સ્ત્રીએ ગર્ભનાશ કર્યો હોય, તે ત્રણ દિવસ પંચગવ્ય પીવે. ત્યારબાદ સોનું અને વસ્ત્ર સાથે પાંચ કૂષ્માંડ (કદૂ) દાન કરે. ત્યારે જ, હે તપોધન, તેના હાથનું પાણી અને અન્ન ગ્રહ્ય ગણાય.