Adhyaya 89
Glory of Guru-tīrtha: Mānasarovara Marvels and the Revā Confluence
ભૂમિકાંડની સ્તરિત કથામાં પુલસ્ત્ય ભીષ્મને ગુરુ-તીર્થની મહિમા સંભળાવે છે. શુકપિતા કુંજલ પોતાના પુત્ર સમુજ્જ્વલને એક અપૂર્વ અદ્ભુત વિષે પૂછે છે. સમુજ્જ્વલ માનસરોવર નજીકના પવિત્ર પ્રદેશનું વર્ણન કરે છે—જ્યાં ઋષિઓ અને અપ્સરાઓ ભેગા થાય છે, વિવિધ રંગના હંસો એકત્ર થાય છે અને ચાર ભયંકર સ્ત્રીઓ પ્રગટ થાય છે. પછી પ્રસંગ વિંધ્યમાં રેવા (નર્મદા)ના ઉત્તર કાંઠે આવેલા પાપનાશક સંગમ પર જાય છે. એક વ્યાધ અને તેની પત્ની ત્યાં સ્નાન કરતાં જ તેજસ્વી દિવ્ય દેહ પામી વૈષ્ણવ વિમાનમાં આરોહણ કરે છે. કાળા હંસો પણ સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે; પરંતુ ‘ધાર્તરાષ્ટ્રીઓ’ તરીકે ઓળખાતી કાળી સ્ત્રીઓ સ્નાન કરતાં જ તત્કાળ મરી યમલોકમાં જાય છે. આ વિસંગતિ જોઈ સમુજ્જ્વલ કર્મકારણ, શુદ્ધિ-અશુદ્ધિ અને તીર્થપ્રભાવ અંગે ધર્મતત્ત્વના પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । कुंजलस्तु सुतं वाक्यं समुज्ज्वलमथाब्रवीत् । भवान्कथय भोः पुत्र किमपूर्वं तु दृष्टवान्
વિષ્ણુએ કહ્યું—પછી કુંજલે તેજસ્વી વચનોમાં પોતાના પુત્રને કહ્યું—“હે પુત્ર, કહો; તું કયું અપુર્વ દૃશ્ય જોયું છે?”
Verse 2
तन्मे कथय सुप्रीतः श्रोतुकामोऽस्मि सांप्रतम् । एवमादिश्य तं पुत्रं विरराम स कुंजलः
“તે મને પ્રસન્ન થઈને કહો; હું અત્યારે સાંભળવા ઇચ્છું છું.” એમ પુત્રને આદેશ આપી કુંજલ મૌન રહ્યો।
Verse 3
पितरं प्रत्युवाचाथ विनयावनतस्सुतः । समुज्ज्वल उवाच । हिमवंतं नगश्रेष्ठं देववृंदसमन्वितम्
પછી વિનયથી નમેલો પુત્ર પિતાને ઉત્તર આપ્યો। સમુજ્જ્વલે કહ્યું—“દેવવૃંદથી સમન્વિત પર્વતરાજ હિમવંત પાસે (હું જઈશ).”
Verse 4
आहारार्थं प्रगच्छामि भवतश्चात्मनः पितः । पश्यामि कौतुकं तत्र न दृष्टं न श्रुतं पुरा
આહાર માટે હું તમારા પિતા—અને મારા પણ પિતા—પાસે જઈ રહ્યો છું. ત્યાં હું એવું અદભુત કૌતુક જોઈશ, જે પહેલાં કદી જોયું કે સાંભળ્યું નથી।
Verse 5
प्रदेशमृषिगणाकीर्णमप्सरोभिः प्रशोभितम् । बहुकौतुकशोभाढ्यं मंगल्यं मंगलैर्युतम्
એ પ્રદેશ ઋષિગણોથી ભરેલો અને અપ્સરાઓથી શોભિત હતો. અનેક અદ્ભુત ઉત્સવોની શોભાથી સમૃદ્ધ, તે મંગલમય હતો અને શુભ ક્રિયા તથા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતો।
Verse 6
बहुपुण्यफलोपेतैर्वनैर्नानाविधैस्ततः । अनेककौतुकभरैर्मनसः परिमोहनम्
પછી ત્યાં નાનાવિધ વનો હતાં, જે બહુ પুণ્યફળોથી સમૃદ્ધ હતાં. અસંખ્ય અદ્ભુત કૌતુકોથી ભરેલા તે મનને સંપૂર્ણ મોહી લેતા હતાં।
Verse 7
तत्र दृष्टं मया तात अपूर्वं मानसांतिके । बहुहंसैः समाकीर्णो हंस एकः समागतः
ત્યાં, હે તાત, માનસની નજીક મેં એક અપૂર્વ દૃશ્ય જોયું. ઘણા હંસોમાં એક જ હંસ આવ્યો અને બધા તેને ઘેરી રહ્યા।
Verse 8
एवं कृष्णा महाभाग अन्ये तत्र समागताः । सितेतरैश्चंचुपादैरन्यतः शुक्लविग्रहाः
આ રીતે, હે મહાભાગ, ત્યાં અન્ય કૃષ્ણવર્ણ પક્ષીઓ પણ ભેગા થયા. અને બીજી તરફ શ્વેતદેહવાળા પણ હતાં, જેમની ચાંચ અને પગ સફેદ-કાળા મિશ્ર રંગના હતાં।
Verse 9
तादृशास्ते च नीला वै अन्ये शुभ्रा महामते । चतस्रस्तत्र वै नार्यो रौद्राकारा विभीषणाः
તેમામાં કેટલાક તેવા નીલવર્ણ હતા અને કેટલાક શ્વેત, હે મહામતે. ત્યાં ચાર સ્ત્રીઓ પણ હતી, જે રૌદ્રાકાર અને અત્યંત ભયંકર રૂપવાળી હતી।
Verse 10
दंष्ट्राकरालसंक्रूरा ऊर्ध्वकेश्यो भयानकाः । पश्चात्तास्तु समायातास्तस्मिन्सरसि मानसे
વિકરાળ દંષ્ટ્રાવાળી, અતિ ક્રૂર અને ઊભા વાળવાળી ભયાનક સ્ત્રીઓ પછીથી ‘માનસ’ નામના સરોવર પાસે આવી પહોંચી।
Verse 11
कृष्णा हंसास्तु संस्नाता मानसे तात मत्पुरः । विभ्रांताः परितश्चान्ये न स्नातास्तत्र मानसे
હે પ્રિય, મારા નગરની સામે આવેલા માનસ સરોવરમાં કૃષ્ણવર્ણ હંસોએ સ્નાન કર્યું છે; પરંતુ ચારે તરફ ભટકતા અન્ય હંસોએ ત્યાં માનસમાં સ્નાન કર્યું નથી.
Verse 12
जहसुस्ताः स्त्रियस्तात हास्यैरट्टाट्टदारुणैः । तस्मात्सराद्विनिष्क्रांतो हंस एको महातनुः
હે પ્રિય, તે સ્ત્રીઓ કઠોર અને ભયાનક અট্টહાસથી હસી ઉઠीं. ત્યારબાદ તે સરોવરમાંથી એક મહાકાય હંસ બહાર આવ્યો.
Verse 13
पश्चात्त्रयो विनिष्क्रांतास्तैश्चाहं समुपेक्षितः । याता आकाशमार्गेण विवदंतः परस्परम्
પછી તે ત્રણેય નીકળી ગયા અને તેમણે મારી અવગણના કરી. તેઓ આકાશમાર્ગે જતા જતા પરસ્પર વિવાદ કરતા રહ્યા.
Verse 14
तास्तु स्त्रियो महाभीमाः समंतात्परिबभ्रमुः । विंध्यस्य शिखरे पुण्ये वृक्षच्छायासुपक्षिणः
તે મહાભયાનક સ્ત્રીઓ સર્વ દિશામાં ભટકતી રહી—પવિત્ર વિંધ્યશિખર પર, જ્યાં વૃક્ષછાયામાં પક્ષીઓ આશ્રય લેતા હતા.
Verse 15
निषण्णास्तत्र ते सर्वे दग्धा दुःखैः सुदारुणैः । तेषां सुवीक्षमाणानां भिल्ल एकः समागतः
ત્યાં તેઓ બધા અતિ ભયંકર દુઃખોથી દગ્ધ થઈ બેઠા હતા. તેઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે એક ભિલ્લ (વનવાસી) ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
Verse 16
मृगान्स पीडयित्वा तु बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । शिलातलं समाश्रित्य निषसाद सुखेन वै
હરણોને પીડાવી, બાણ હાથમાં લઈને ધનુર્ધર તે શિલાતળનો આશ્રય કરી નિશ્ચિંતપણે બેઠો.
Verse 17
पश्चाद्भिल्ली समायाता अन्नमादाय सोदकम् । स्वं प्रियं वीक्षते राज्ञा मुदितैर्लक्षणैर्युतम्
પછી ભિલ્લી પાણીসহ અન્ન લઈને આવી અને તેણે પોતાના પ્રિયને જોયો—રાજાએ આપેલા આનંદમય શુભલક્ષણોથી યુક્ત.
Verse 18
अन्यादृशं समावीक्ष्य स्वकांतं तेजसावृतम् । दिव्यतेजः समाक्रांतं यथा सूर्यं दिविस्थितम्
પહેલાંથી ભિન્ન રૂપે, પોતાના તેજથી આવૃત અને દિવ્ય કાંતિથી વ્યાપ્ત પોતાના કાંતને જોઈ, તેણીએ તેને આકાશસ્થ સૂર્ય સમાન માન્યો.
Verse 19
नरमन्यं परिज्ञाय तं परित्यज्य सा ययौ । व्याध उवाच । एह्येहि त्वं प्रिये चात्र कस्मान्मां त्वं न पश्यसि
તેને બીજો પુરુષ જાણીને તેણી તેને ત્યજીને ચાલી ગઈ. વ્યાધ બોલ્યો—“આવ, આવ પ્રિયે! અહીં તું મને કેમ નથી જોતી?”
Verse 20
क्षुधया पीड्यमानोहं त्वामहं चावलोकये । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य शीघ्रं व्याधी समागता
ક્ષુધાથી પીડિત થઈને મેં તને જોયો. તેનું વચન સાંભળતાં જ મારા પર રોગો ત્વરિત આવી પડ્યા.
Verse 21
भर्तुः पार्श्वं समासाद्य विस्मिता साभवत्तदा । कोयं तेजः समाचारो देवोयं मां समाह्वयेत्
પતિની બાજુએ પહોંચી તે ત્યારે આશ્ચર્યચકિત થઈ—“આ કેવું તેજ અને કેવો આચાર? કયો દેવ મને બોલાવે છે?”
Verse 22
तमुवाच ततो व्याधी भर्तारं दीप्ततेजसम् । अत्र किं ते कृतं वीर भवान्को दिव्यलक्षणः
પછી વ્યાધિ તેજસ્વી પતિને બોલી—“હે વીર, અહીં તું શું કર્યું? અને તું કોણ, જેમાં દિવ્ય લક્ષણો છે?”
Verse 23
सूत उवाच । एवमाभाषितो व्याध्या व्याधः प्रियामभाषत । अहं ते वल्लभः कांते भवती च मम प्रिया
સૂત બોલ્યા—વ્યાધિએ એમ કહ્યે પછી વ્યાધે પોતાની પ્રિયાને કહ્યું—“હે કાંતે, હું તારો વલ્લભ છું અને તું મારી પ્રિયા છે.”
Verse 24
कस्मात्त्वं मां न जानासि कथं शंका प्रवर्तते । क्षुधया पीड्यमानेन पयश्चान्नं प्रतीक्ष्यते
તું મને કેમ નથી ઓળખતી? શંકા કેવી રીતે ઊભી થાય? ભૂખથી પીડિત માણસ તો દૂધ અને અન્નની જ અપેક્ષા રાખે છે.
Verse 25
व्याध्युवाच । बर्बरः कृष्णवर्णश्च रक्ताक्षः कृष्णकंचुकः । ईदृशश्चास्ति मे भर्ता सर्वसत्वभयंकरः
વ્યાધે કહ્યું— મારો પતિ બર્બર છે, કૃષ્ણવર્ણ, રક્તનેત્ર અને કાળો કંચુક ધારણ કરનાર; એવો તે સર્વ પ્રાણીઓને ભયંકર છે।
Verse 26
भवान्को दिव्यदेहस्तु प्रियेत्युक्त्वा समाह्वयेत् । एष मे संशयो जातो वद सत्यं ममाग्रतः
તમે કોણ, દિવ્યદેહધારી? ‘પ્રિયે’ કહીને મને નજીક બોલાવો છો. મને સંશય થયો છે— મારા સમક્ષ સત્ય કહો।
Verse 27
कुलं नाम स्वकं ग्रामं क्रीडां लिगं सुतं सुताम् । समाचष्ट प्रियाग्रे तु तस्याः प्रत्यय हेतवे
તેણીનો વિશ્વાસ મેળવવા માટે તેણે પ્રિયાની સામે પોતાનું કુળ, નામ, પોતાનો ગામ, ક્રીડાઓ, ઓળખચિહ્ન તથા પુત્ર-પુત્રીનો વર્ણન કહી સંભળાવ્યો।
Verse 28
प्रत्युवाच स्वभर्तारं सा व्याधी हृष्टमानसा । कस्मात्ते ईदृशः कायः श्वेतकंचुकधारकः
હર્ષિત મનથી વ્યાધિનીએ પોતાના પતિને કહ્યું— તારો દેહ એવો કેમ થયો છે, અને તું શ્વેત કંચુક કેમ ધારણ કરે છે?
Verse 29
कथं जातः समाचक्ष्व ममाश्चर्यं प्रवर्तते । एवं संपृच्छमानस्तु भार्यया मृगघातकः
આ કેવી રીતે થયું તે કહો; મારું આશ્ચર્ય જાગ્યું છે. આ રીતે પત્નીએ પૂછતાં મૃગઘાતક (વ્યાધ) જવાબ આપવા લાગ્યો।
Verse 30
सूत उवाच । प्रत्युवाच ततः श्रुत्वा तां प्रियां प्रश्रयान्विताम् । नर्मदा उत्तरे कूले संगमश्चास्ति सुव्रते
સૂત બોલ્યા—વિનય અને આદરથી ભરેલી તે પ્રિય સ્ત્રીની વાત સાંભળી તેણે ઉત્તર આપ્યો—“હે સુવ્રતે, નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે એક પવિત્ર સંગમ છે.”
Verse 31
आतपेनाकुलो जीवो मम जातोति सुप्रिये । अस्मिन्वै संगमे कांते श्रमश्रांतो हि सत्वरः
“હે સુપ્રિયે, તાપથી મારું જીવન અત્યંત વ્યાકુળ થયું છે. હે કાંતે, આ સંગમમાં હું ઝડપથી શ્રમથી થાકી ને અશક્ત થયો છું.”
Verse 32
गतः स्नात्वा जलं पीत्वा पश्चाच्चाहं समागतः । तदाप्रभृति मे काय ईदृशस्तेजसावृतः
ત્યાં જઈ મેં સ્નાન કર્યું અને જળ પાન કર્યું; પછી પાછો આવ્યો. તે સમયથી મારું શરીર આવું બન્યું છે—તેજથી આવૃત.
Verse 33
संजातो वस्त्रसंयुक्तः कंचुकः शुभ्रतां गतः । पूर्वोक्तलिंगसंस्थानैः कुलैः स्थानेन वै तथा
તે વસ્ત્રોથી યુક્ત થઈ પ્રગટ થયું; કંચુક પણ શુદ્ધ શ્વેત બન્યું. અને અગાઉ કહ્યા મુજબ લક્ષણો, દેહરચના, કુળો તથા યોગ્ય સ્થાન સાથે સુસંગત હતું.
Verse 34
स्वप्रियं लक्षयित्वा तु ज्ञात्वा पुण्यस्य संभवम् । प्रत्युवाचाथ भर्तारं संगमं मम दर्शय
ત્યારે તેણે પોતાના પ્રિયનું લક્ષણ જોઈ અને પુણ્યના કારણને જાણી પતિને કહ્યું—“મને તે સંગમ દર્શાવો.”
Verse 35
तव पश्चात्प्रदास्यामि भोजनं पानसंयुतम् । इत्युक्तः प्रियया व्याधः सत्वरेण जगाम ह
“તારા પછી હું પેય સહિત ભોજન આપીશ”—પ્રિયાએ એમ કહ્યે વ્યાધ તત્કાળ ઝડપથી નીકળી ગયો.
Verse 36
संगमो दर्शितस्तेन ततोग्रे पापनाशनः । समुड्डीना महाभाग पक्षिणो लघुविक्रमाः
તેણે તેને સંગમ દર્શાવ્યો; અને આગળ પાપનાશક તીર્થ હતું. ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, ઝડપી ગતિ ધરાવતા પક્ષીઓ ઉડી ગયા.
Verse 37
तया सार्द्धं ययुः सर्वे रेवासंगममुत्तमम् । तेषां तु वीक्षमाणानां पक्षिणां मम पश्यतः
તેણી સાથે તેઓ બધા રેવા નદીના પરમ ઉત્તમ સંગમ પર ગયા. અને તે પક્ષીઓ જોતા જોતા, મારી નજર સામે જ, તે બન્યું.
Verse 38
तया हि स्नापितो भर्ता पुनः स्नाता हि सा स्वयम् । दिव्यदेहधरौ चोभौ दिव्यकांतिसमन्वितौ
તેણે પોતાના પતિને સ્નાન કરાવ્યું; અને તે પોતે પણ ફરી સ્નાન કરી. ત્યારબાદ બંનેએ દિવ્ય દેહ ધારણ કર્યો અને દિવ્ય કાંતિથી યુક્ત થયા.
Verse 39
संजातौ पक्षिणां श्रेष्ठ दिव्यवस्त्रानुलेपनौ । दिव्यमालांबरधरौ दिव्यगंधानुलेपनौ
હે પક્ષિશ્રેષ્ઠ, તે બંને દિવ્ય વસ્ત્રો અને દિવ્ય અનુલેપનથી અલંકૃત થઈ પ્રગટ થયા; દિવ્ય માળા-આભૂષણ ધારણ કરીને દિવ્ય સુગંધથી અનુલિપ્ત હતા.
Verse 40
वैष्णवं यानमासाद्य मुनिगंधर्वपूजितौ । गतौ तौ वैष्णवं लोकं वैष्णवैः परिपूजितौ
વૈષ્ણવ વિમાનને પ્રાપ્ત કરીને, મુનિ અને ગંધર્વોથી પૂજિત તે બંને વૈષ્ણવ લોકમાં ગયા; ત્યાં વિષ્ણુભક્તોએ તેમનું પૂર્ણ સન્માન કર્યું।
Verse 41
स्तूयमानौ महात्मानौ दंपती दृष्टवानहम् । व्रजंतौ स्वर्गमार्गेण कूजंते पक्षिणस्तथा
સ્તુતિથી પ્રશંસિત તે મહાત્મા દંપતીને મેં જોયા; તેઓ સ્વર્ગમાર્ગે આગળ વધતા હતા અને પક્ષીઓ પણ મધુર કૂજન કરતા હતા।
Verse 42
तीर्थराजं परं दृष्ट्वा हर्षव्यक्ताक्षरैस्तदा । चत्वारः कृष्णहंसास्ते संगमे पापनाशने
ત્યારે તે પરમ ‘તીર્થરાજ’ને જોઈ, હર્ષથી સ્પષ્ટ વાણી ઉચ્ચારતા તે ચાર કૃષ્ણહંસ પાપનાશક સંગમમાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 43
स्नात्वा वै भावशुद्धास्ते प्राप्ता उज्ज्वलतां पुनः । स्नात्वा पीत्वा जलं ते तु पुनर्बहिर्विनिर्गताः
સ્નાન કરીને તેઓ નિશ્ચયે ભાવથી શુદ્ધ થયા અને ફરી ઉજ્જ્વલતા પ્રાપ્ત કરી. સ્નાન કરીને જળ પીને તેઓ ફરી બહાર નીકળી આવ્યા।
Verse 44
तावत्यस्ताः स्त्रियः कृष्णा मृतास्तत्स्नानमात्रतः । क्रंदमाना विचेष्टंत्यो हाहाकार विकंपिताः
એ જ ક્ષણે તે કૃષ્ણવર્ણ સ્ત્રીઓ માત્ર તે સ્નાનમાત્રથી મરી ગઈ; રડતી-ચીસો પાડતી, તડફડતી ‘હાય! હાય!’ના હાહાકારથી કંપી ઉઠી।
Verse 45
यमलोकं गतास्तास्तु तात दृष्टा मया तदा । उड्डीनास्तु ततो हंसाः स्वस्थानं प्रतिजग्मिरे
ત્યારે, હે તાત, મેં તેમને યમલોક તરફ જતા જોયા. ત્યારબાદ હંસો ઉડીને પોતાના સ્વધામે પાછા ફર્યા.
Verse 46
एवं तात मया दृष्टं प्रत्यक्षं कथितं तव । कृष्णपक्षा महाकाया धार्तराष्ट्रास्तु ताः स्त्रियः
હે તાત, મેં જે પ્રત્યક્ષ જોયું તે જ તને કહ્યું. તે સ્ત્રીઓ ધાર્તરાષ્ટ્રની—કૃષ્ણવર્ણ અને મહાકાય હતી.
Verse 47
कथयस्व प्रसादेन के भविष्यंति वै पितः । निर्गतान्मानसान्मध्याद्धार्तराष्ट्रान्वदस्व मे
હે પિતા, કૃપા કરીને કહો—તેઓ ખરેખર કોણ બનશે? તમારા મનના મધ્યમાંથી નીકળેલા તે ધાર્તરાષ્ટ્રો વિષે મને કહો.
Verse 48
के भविष्यंति ते तात कथय त्वं तु सांप्रतम् । कस्मात्सुकृष्णतां प्राप्ता हंसाः शुद्धाश्च ते पुनः
હે તાત, તેઓ શું બનશે તે હમણાં કહો. અને તે હંસો ફરી ગાઢ કૃષ્ણવર્ણ કેમ પામ્યા, છતાં શુદ્ધ કેમ રહ્યા?
Verse 49
संजातास्तत्क्षणात्तात कस्मान्मृतास्तु ताः स्त्रियः । एवं मे संशयस्तात संजातो दारुणो हृदि
હે તાત, તેઓ એ જ ક્ષણે જન્મ્યા—તો પછી તે સ્ત્રીઓ કેમ મરી ગઈ? હે તાત, આ રીતે મારા હૃદયમાં ભયંકર સંશય ઊભો થયો છે.
Verse 50
छेत्तुमर्हसि अद्यैव भवाञ्ज्ञानविचक्षणः । प्रसादसुमुखो भूत्वा प्रणतस्य सदैव मे
તમે જ્ઞાનવિચક્ષણ છો; આને આજે જ દૂર કરવું યોગ્ય છે. પ્રસન્નમુખ બની, સદા પ્રણામ કરનાર મારા પર હંમેશાં કૃપા કરો।
Verse 51
एवं संभाष्य पितरं विरराम समुज्ज्वलः । ततः प्रवक्तुमारेभे स शुकः कुंजलाभिधः
આ રીતે પિતასთან વાત કરીને સમુજ્જ્વલ મૌન રહ્યો. ત્યારબાદ કુંજલ નામનો શુક બોલવા લાગ્યો।
Verse 89
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थवर्णने च्यवनचरित्रे एकोननवतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થવર્ણન અને ચ્યવનચરિત્ર સહિતનો એકોનનવ્વદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।