Adhyaya 88

Verse 1

कुंजल उवाच । व्रतं स्तोत्रं महाज्ञानं ध्यानं चैव सुपुत्रक । मयाख्यातं तवाग्रे वै विष्णोः पापप्रणाशनम्

કુંજલ બોલ્યો—હે સుపુત્ર! મેં અગાઉ તને વિષ્ણુના પાપપ્રણાશક વ્રત, સ્તોત્ર, મહાજ્ઞાન અને ધ્યાન વિષે નિશ્ચયે કહેલું છે।

Verse 2

एवं चतुष्टयं सा हि यदा पुण्यं समाचरेत् । प्रयाति वैष्णवं लोकं देवानामपि दुर्लभम्

જ્યારે તે આ પુણ્યદાયક ચતુષ્ટયનું યથાવિધી આચરણ કરે છે, ત્યારે તે વૈષ્ણવ લોકને પામે છે—જે દેવતાઓને પણ દુર્લભ છે।

Verse 3

इतो गत्वा व्रतं वत्स दिव्यां देवीं प्रबोधय । अशून्यशयनं नाम व्रतराजं वदस्व ताम्

હે વત્સ! અહીંથી જઈ તે દિવ્ય દેવીને વ્રત માટે પ્રબોધ કર અને ‘અશૂન્યશયન’ નામના વ્રતરાજ વિશે તેને કહેજે।

Verse 4

समुद्धर महापापाद्राजकन्यां यशस्विनीम् । त्वया पृष्टं मया ख्यातं पुण्यदं पापनाशनम्

તે યશસ્વી રાજકન્યાને મહાપાપમાંથી ઉદ્ધર કર. તું જે પૂછ્યું હતું તે મેં કહી દીધું—તે પુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે।

Verse 5

गच्छ गच्छ महाभाग इत्युक्त्वा विरराम सः । श्रीविष्णुरुवाच । उज्ज्वलोप्येवमुक्तस्तु स पित्रा कुंजलेन हि

“જા, જા, મહાભાગ,” એમ કહી તે મૌન થયો. શ્રીવિષ્ણુ બોલ્યા—પિતા કુંજલ દ્વારા આ રીતે સંબોધિત થયેલો ઉજ્જ્વલ પણ ખરેખર…

Verse 6

प्रणम्य पादौ धर्मात्मा मातापित्रोर्महामतिः । जगाम त्वरितो राजन्प्लक्षद्वीपं स उज्ज्वलः

ધર્માત્મા અને મહામતિ ઉજ્જ્વલે માતા-પિતાના ચરણોમાં પ્રણામ કરીને, હે રાજન, ઝડપથી પ્લક્ષદ્વીપ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 7

तं गिरिं सर्वतोभद्रं नानाधातुसमाकुलम् । नानारत्नमयैस्तुंगैः शिखरैरुपशोभितम्

એ પર્વત સર્વ તરફથી મંગલમય હતો, નાનાવિધ ધાતુઓથી ભરપૂર હતો અને વિવિધ રત્નમય ઊંચા શિખરો વડે શોભિત હતો।

Verse 8

नानाप्रवाहसंपूर्णैरुदकैरुज्ज्वलैर्नृप । नद्यः संति स्वच्छनीरास्तस्मिन्गिरिवरोत्तमे

હે નૃપ, તે ઉત્તમ પર્વતમાં અનેક પ્રવાહોથી પરિપૂર્ણ નદીઓ છે; તેમનું જળ ઉજ્જ્વલ, સ્વચ્છ અને નિર્મળ છે।

Verse 9

किन्नरास्तत्र गायंति गंधर्वाः सुस्वरैर्नृप । अप्सरोभिः समाकीर्णं देववृंदैरुपावृतम्

હે નૃપ, ત્યાં કિન્નરો ગાય છે અને ગંધર્વો મધુર સ્વરોમાં ગાન કરે છે. તે સ્થાન અપ્સરાઓથી ભરેલું અને દેવવૃંદોથી ઘેરાયેલું છે।

Verse 10

सिद्धचारणसंघुष्टं मुनिवृंदैरलंकृतम् । नानापक्षिनिनादैश्च सर्वत्र परिनादितम्

તે સ્થાન સિદ્ધો અને ચારણોના ઘોષથી ગુંજતું હતું, મુનિવૃંદોથી અલંકૃત હતું; નાનાવિધ પક્ષીઓના કલરવથી સર્વત્ર પ્રતિધ્વનિત થઈ ચારે દિશામાં નાદ કરતું હતું।

Verse 11

एवं गिरिं समासाद्य उज्ज्वलो लघुविक्रमः । सुस्वरेणापि सा कन्या गिरौ तस्मिन्प्ररोदिति

આ રીતે લઘુવિક્રમી ઉજ્જ્વલ તે પર્વતને પહોંચી ગયો; અને તે કન્યા પણ તે જ ગિરિ પર મધુર-મૃદુ સ્વરે પણ વિલાપ કરીને રડવા લાગી।

Verse 12

रोरूयमाणां स प्राज्ञो वचनं चेदमब्रवीत् । का त्वं भवसि कल्याणि कस्माद्रोदिषि सांप्रतम्

તેને રડતી જોઈ તે પ્રાજ્ઞ બોલ્યો— “કલ્યાણી, તું કોણ છે? અત્યારે કેમ રડે છે?”

Verse 13

कमाश्रिता महाभागे केन ते विप्रियं कृतम् । समाचक्ष्व ममाद्यैव सर्वदुःखस्य कारणम्

હે મહાભાગે, તું કોના આશ્રયમાં છે? કોણે તને અપ્રીય કર્યું? તારા સર્વ દુઃખનું કારણ આજે જ મને કહી દે।

Verse 14

दिव्यादेव्युवाच । विपाको हि महाभाग कर्मणां मम सांप्रतम् । इह तिष्ठामि दुःखेन वैधव्येन समन्विता

દિવ્યા દેવી બોલ્યાં— “હે મહાભાગ, હું અત્યારે જે અનુભવું છું તે મારા કર્મોનો જ વિપાક છે. હું અહીં દુઃખમાં, વૈધવ્યથી યુક્ત થઈ રહી છું.”

Verse 15

भवान्को हि महाभाग कृपया मम पीडितः । पक्षिरूपधरो वत्स सोत्सवं परिभाषते

હે મહાભાગ! તમે કોણ છો, જે કૃપાથી મારા દુઃખમાં મને બોલાવો છો? વત્સ, પક્ષીરૂપ ધારણ કરીને પણ તમે ઉત્સાહપૂર્વક મને સંબોધો છો।

Verse 16

एवमाकर्ण्य तत्सर्वं भाषितं राजकन्यया । अहं पक्षी महाभागे कृपया तव पीडितः

રાજકન્યાએ કહેલું બધું સાંભળીને તેણે કહ્યું—હે મહાભાગે! હું એક પક્ષી છું; તમારી કૃપાથી મારી પીડા શમાઈ છે।

Verse 17

पक्षिरूपधरो भद्रे नाहं सिद्धो न ज्ञानवान् । रुदमानां महालापैर्भवतीं दृष्टवानिह

હે ભદ્રે! હું પક્ષીરૂપ ધારણ કરેલો છું; હું ન તો સિદ્ધ છું ન જ્ઞાની. અહીં મેં તમને મોટા વિલાપ સાથે રડતાં જોયાં।

Verse 18

ततः पृच्छाम्यहं देवि वद मे कारणं त्विह । पितुर्गेहे यथावृत्तमात्मवृत्तांतमेव हि

અતએવ, હે દેવી, હું પૂછું છું—અહીંનું કારણ કહો. પિતાના ઘરમાં જે રીતે બન્યું તે પ્રમાણે અને તમારો સંપૂર્ણ વૃત્તાંત પણ યથાર્થ કહો।

Verse 19

तया निवेदितं सर्वं यथासंख्येन दुःखदम् । समासेन समाकर्ण्य उज्ज्वलस्तु महमनाः

તેણે ક્રમસર બધું દુઃખદ વર્ણન કર્યું. તે વાત સંક્ષેપમાં સાંભળીને મહામન ઉজ্জ્વલ અત્યંત વ્યથિત થયો।

Verse 20

तामुवाच महापक्षी दिव्यादेवीं सुदुःखिताम् । यथा विवाहकाले ते भर्तारो मरणं गताः

મહાપક્ષીએ અત્યંત શોકગ્રસ્ત તે દિવ્ય દેવીને કહ્યું— “હે દેવી, તમારા વિવાહકાળે જ તમારા પતિઓ કેવી રીતે મૃત્યુને પામ્યા?”

Verse 21

स्वयंवरनिमित्तं ते क्षयं याताश्च क्षत्रियाः । एतत्ते चेष्टितं सर्वं मया पितरि भाषितम्

તમારા સ્વયંવરનાં કારણે તે ક્ષત્રિયો વિનાશને પામ્યા. તમારું આ સર્વ વર્તન મેં મારા પિતાને નિવેદિત કર્યું છે.

Verse 22

अन्यजन्मकृतंकर्मतव पापं सुलोचने । मम पित्रा ममाग्रे तु कृपया परिभाषितम्

હે સુલોચને, અન્ય જન્મમાં કરેલું તમારું પાપકર્મ મારા પિતાએ કરુણાથી મને પહેલેથી જ સમજાવ્યું હતું.

Verse 23

तेन दोषेण संपुष्टा लिप्ता जाता वरानने । एतावत्कारणं सर्वं तातेन परिभाषितम्

તે દોષથી પોષાઈ અને તેમાં લિપ્ત થઈને તમે એવી બન્યા છો, હે વરાનને. આટલા સુધીનું સર્વ કારણ પિતાએ સમજાવ્યું છે.

Verse 24

पूर्वकर्मविपाकं तु भुंक्ष्व त्वं च समाश्वस । एवं सा भाषितं तस्य श्रुत्वा कन्योज्ज्वलस्य तत्

“પૂર્વકર્મનો વિપાક તો તારે ભોગવવો જ પડશે; સહન કર અને શાંત રહો.” તેણીનું એવું વચન સાંભળી કન્યોજ્જ્વલા આગળ…

Verse 25

प्रत्युवाच महात्मानं ब्रुवंतं पक्षिणं पुनः । प्रणता दीनया वाचा कुरु पक्षिन्कृपां मम

મહાત્મા પક્ષી બોલતો હતો ત્યારે તેણીએ ફરી ઉત્તર આપ્યો. દીન વાણીથી નમ્ર થઈ પ્રણામ કરીને કહ્યું—“હે પક્ષિન્, મારી ઉપર કૃપા કરો.”

Verse 26

कथयस्व प्रसादेन तस्य पापस्य निष्कृतिम् । प्रायश्चित्तं सुपुण्यं च मम पातकशोधनम्

કૃપા કરીને તે પાપની નિષ્કૃતિ કહો—અત્યંત પુણ્યદાયક પ્રાયશ્ચિત્ત, જે મારા પાતકને શુદ્ધ કરે.

Verse 27

येन व्रजाम्यहं पुण्यं विशुद्धाधौतकल्मषा । प्रायश्चित्तं महाभाग वद मे त्वं प्रसादतः

કયા ઉપાયથી હું પુણ્યને પ્રાપ્ત કરું અને મારા કલ્મષ સંપૂર્ણ ધોવાઈ જાય? હે મહાભાગ, કૃપાથી તે પ્રાયશ્ચિત્ત મને કહો.

Verse 28

उज्ज्वल उवाच । तवार्थं तु महाभागे पितरं पृष्टवानहम् । समाख्यातमतः पित्रा प्रायश्चित्तमनुत्तमम्

ઉજ્જ્વલે કહ્યું—“હે મહાભાગે, તારા હિત માટે મેં મારા પિતાને પૂછ્યું. તેથી પિતાએ અનુત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત સમજાવ્યું છે.”

Verse 29

तत्त्वं कुरु महाभागे सर्वपातकशोधनम् । ध्यायस्व हि हृषीकेशं शतनामजपस्व च

હે મહાભાગે, સર્વ પાતકોનું શोधन કરનાર તત્ત્વરૂપ આચરણ કર. હૃષીકેશનું ધ્યાન કર અને તેમના શતનામનો જપ પણ કર.

Verse 30

भव ज्ञानपरा नित्यं कुरु व्रतमनुत्तमम् । अशून्यशयनं पुण्यं व्रतं पापप्रणाशकम्

તમે સદા જ્ઞાનપરાયણ રહો અને હંમેશાં તે અનુત્તમ વ્રતનું આચરણ કરો. ‘અશૂન્યશયન’ નામનું આ પવિત્ર વ્રત પુણ્યદાયક અને પાપનાશક છે.

Verse 31

समाचष्ट स धर्मात्मा सर्वज्ञानप्रकाशकम् । ज्ञानं स्तोत्रं व्रतं ध्यानं विष्णोश्चैव महात्मनः

પછી તે ધર્માત્માએ સર્વ જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરનાર ઉપદેશ આપ્યો—મહાત્મા ભગવાન વિષ્ણુને અર્પિત તત્ત્વજ્ઞાન, સ્તોત્ર, વ્રત અને ધ્યાન.

Verse 32

विष्णुरुवाच । तस्मात्सा हि प्रजग्राह संस्थिता निर्जने वने । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्ता संजाता तपसि स्थिता

વિષ્ણુએ કહ્યું—અતએવ તેણીએ તે સ્વીકાર્યું; નિર્જન વનમાં નિવાસ કરીને તે સર્વ દ્વંદ્વોથી મુક્ત થઈ તપમાં સ્થિર થઈ ગઈ.

Verse 33

व्रतं चक्रे जिताहारा निराधारा सुदुःखिता । कामक्रोधविहीना सा वर्गं संयम्य नित्यशः

તેણીએ આહારને જીતીને વ્રત કર્યું; આધાર વિના તે અત્યંત દુઃખિત હતી. કામ-ક્રોધ રહિત બની તે દરરોજ ઇન્દ્રિયવર્ગને સંયમમાં રાખતી રહી.

Verse 34

इंद्रियाणां महाराज महामोहं निरस्य सा । अब्दे चतुर्थके प्राप्ते सुप्रसन्नो जनार्दनः

હે મહારાજ, ઇન્દ્રિયજન્ય મહામોહને દૂર કરીને તેણીએ—ચોથું વર્ષ આવતા—જનાર્દન (ભગવાન વિષ્ણુ)ને અત્યંત પ્રસન્ન જોયા.

Verse 35

तस्यै वरं दातुकामश्चायातो वरनायकः । तस्यै संदर्शयामास स्वरूपं वरदः प्रभुः

તેણીને વર આપવા ઇચ્છીને વરદાતા પ્રભુ સ્વયં તેની પાસે આવ્યા; તે કૃપાળુ સ્વામીએ તેને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું।

Verse 36

सूत उवाच । इंद्रनीलघनश्यामं शंखचक्रगदाधरम् । सर्वाभरणशोभाढ्यं पद्महस्तं महेश्वरम्

સૂત બોલ્યા—મેં મહેશ્વરને જોયા: ઇન્દ્રનીલના ઘન મેઘ સમા શ્યામ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર; સર્વ આભૂષણોની શોભાથી દીપ્ત, અને હાથમાં પદ્મ ધરાવનાર।

Verse 37

बद्धांजलिपुटा भूत्वा वेपमाना निराश्रया । उवाच गद्गदैर्वाक्यैः प्रणता मधुसूदनम्

તે હાથ જોડીને, કંપતી અને નિરાશ્રય બની, પ્રણામ કરીને મધુસૂદનને ગદગદ વાણીથી બોલી।

Verse 38

तेजसा तव दिव्येन स्थातुं शक्नोमि नैव हि । दिव्यरूपो भवेः कस्त्वं कृपया मम चाग्रतः

તમારા દિવ્ય તેજ સામે હું ઊભી રહી શકતી નથી. દિવ્યરૂપધારી તમે કોણ? કૃપા કરીને મારા સમક્ષ પોતાને પ્રગટ કરો।

Verse 39

कथयस्व प्रसादेन किमत्र तव कारणम् । सर्वमेव प्रसादेन प्रब्रवीहि महामते

કૃપા કરીને કહો—આ વિષયમાં તમારું કારણ શું છે? હે મહામતિ, પ્રસન્ન થઈને બધું સંપૂર્ણ રીતે સમજાવો।

Verse 40

देवमेवं विजानामि तेजसा इंगितैस्तव । ज्ञानहीना जगन्नाथ न जाने रूपनामनी

હે દેવ! હું તને માત્ર આ રીતે જ જાણું છું—તારા તેજ અને સૂક્ષ્મ સંકેતો દ્વારા. હે જગન્નાથ! જ્ઞાનહીન હું તારો રૂપ અને નામો જાણતો નથી.

Verse 41

किं ब्रह्मा वा भवान्विष्णुः किं वा शंकर एव हि । एवमुक्त्वा प्रणम्यैवं दंडवद्धरणीं गता

“શું તમે બ્રહ્મા છો? કે વિષ્ણુ? અથવા ખરેખર શંકર?” એમ કહી તેણે પ્રણામ કર્યો અને દંડવત્ થઈ ધરતી પર પડી ગઈ.

Verse 42

तामुवाच जगन्नाथः प्रणतां राजनंदिनीम् । श्रीभगवानुवाच । त्रयाणामपि देवानामंतरं नास्ति शोभने

પ્રણત રાજકન્યાને જગન્નાથે કહ્યું—ભગવાન બોલ્યા: “હે શોભને! ત્રણેય દેવોમાં કોઈ અંતર નથી.”

Verse 43

ब्रह्मा समर्चितो येन शंकरो वा वरानने । तेनाहमर्चितो नित्यं नात्र कार्या विचारणा

હે વરાનને! જે બ્રહ્માને યોગ્ય રીતે પૂજે છે, અથવા શંકરને પણ—તે મને પણ નિત્ય પૂજે છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 44

एतौ ममाभिन्नतरौ नित्यं चापि त्रिरूपवान् । अहं हि पूजितो यैश्च तावेतौ तैः सुपूजितौ

આ બે મારા થી અભિન્ન છે અને સદા ત્રિરূপ છે. જે કોઈ મને પૂજે છે, તે જ આ બેને પણ સુપુજિત કરે છે.

Verse 45

अहं देवो हृषीकेशः कृपया तव चागतः । स्तवेनानेन पुण्येन व्रतेन नियमेन च

હું દેવ હૃષીકેશ છું; કરુણાથી તારા પાસે આવ્યો છું. આ પુણ્ય સ્તવન તથા તારા વ્રત અને નિયમોથી પ્રેરિત થઈને।

Verse 46

संजाता कल्मषैर्हीना वरं वरय शोभने । दिव्यादेव्युवाच । विजयस्व हृषीकेश कृष्णक्लेशापहारक

હવે તું કલ્મષોથી રહિત થઈ છે; હે શોભને, વર માગ—શ્રેષ્ઠ વર પસંદ કર. દિવ્ય દેવી બોલ્યાં: હે હૃષીકેશ, હે કૃષ્ણ, ક્લેશહર, તારો વિજય થાઓ.

Verse 47

नमामि चरणद्वंद्वं मामुद्धर सुरेश्वर । वरं मे दातुकामोऽसि चक्रपाणे प्रसीद मे

હું તમારા ચરણયુગળને નમું છું; હે સુરેશ્વર, મને ઉદ્ધારો. તમે મને વર આપવા ઇચ્છુક છો; હે ચક્રપાણિ, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 48

आत्मपादयुगस्यापि भक्तिं देहि ममानघ । दर्शयस्व जगन्नाथ मोक्षमार्गं निरामयम्

હે અનઘ પ્રભુ, તમારા પોતાના ચરણકમળોમાં મને ભક્તિ આપો. હે જગન્નાથ, મોક્ષનો નિરામય અને નિર્દોષ માર્ગ મને દર્શાવો.

Verse 49

दासत्वं देहि वैकुंठ यदि तुष्टो जनार्दन । श्रीभगवानुवाच । एवमस्तु महाभागे गच्छ निर्धूतकल्मषा

હે જનાર્દન, જો તમે પ્રસન્ન હો તો વૈકુંઠમાં મને દાસત્વ આપો. શ્રીભગવાન બોલ્યા: તેમજ થાઓ, હે મહાભાગે; જા, તારા કલ્મષો ધોવાઈ ગયા છે.

Verse 50

वैष्णवं परमं लोकं दुर्लभं योगिभिः सदा । गच्छ गच्छ परं लोकं प्रसादान्मम सांप्रतम्

વૈષ્ણવોનું પરમ લોક યોગીઓ માટે પણ સદા દુર્લભ છે. મારા પ્રસાદથી આ ક્ષણે જ તે પરમ લોકમાં જા, જા.

Verse 51

एवमुक्ते ततो वाक्ये माधवेन महात्मना । दिव्यादेवी अभूद्दिव्या सूर्यतेजः समप्रभा

મહાત્મા માધવે એમ વચન કહ્યાં ત્યારે તે દેવી દિવ્યરૂપે તેજસ્વી બની, સૂર્યતેજ સમાન કાંતિથી ઝળહળી ઉઠી.

Verse 52

पश्यतां सर्वलोकानां दिव्याभरणभूषिता । दिव्यमालान्विता सा च दिव्यहारविलंबिनी

સર્વ લોકો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત થઈ; દિવ્ય માળાથી યુક્ત અને લટકતા સ્વર્ગીય હારથી વિરાજમાન હતી.

Verse 53

गता सा वैष्णवं लोकं दाहप्रलयवर्जितम् । पुनः पक्षी समायातः स्वगृहं हर्षसंयुतः

તે દાહ અને પ્રલયથી રહિત વૈષ્ણવ લોકમાં ગઈ. પછી તે પક્ષી હર્ષથી ભરાઈ પોતાના ઘેર પાછો આવ્યો.

Verse 54

तत्सर्वं कथयामास पितरं प्रति सत्तमः

પછી તે સત્તમ પુરુષે તે બધું પોતાના પિતાને કહી સંભળાવ્યું.

Verse 88

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थे च्यवनचरित्रेऽष्टाशीतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન, ગુરુતીર્થ તથા ચ્યવનચરિત્રનું વર્ણન કરતો અઠ્ઠ્યાસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।