Adhyaya 81

Verse 1

सुकर्मोवाच । यथेंद्रोसौ महाप्राज्ञः सदा भीतो महात्मनः । ययातेर्विक्रमं दृष्ट्वा दानपुण्यादिकं बहु

સુકર્માએ કહ્યું—યયાતિના પરાક્રમને તથા દાન‑પુણ્યાદિ અનેક મહિમાઓને જોઈને તે મહાપ્રાજ્ઞ ઇન્દ્ર તે મહાત્મા રાજાથી સદા કેમ ભયભીત રહેતો હતો?

Verse 2

मेनकां प्रेषयामास अप्सरां दूतकर्मणि । गच्छ भद्रे महाभागे ममादेशं वदस्व हि

તેણે અપ્સરા મેનકાને દૂતકાર્ય માટે મોકલી અને કહ્યું—“જા ભદ્રે મહાભાગે, નિશ્ચયે મારો આદેશ કહી આવજે.”

Verse 3

कामकन्यामितो गत्वा देवराजवचो वद । येनकेनाप्युपायेन राजानं त्वमिहानय

“અહીંથી કામકન્યા પાસે જઈ દેવરાજના વચન કહેજે; અને જે કોઈ ઉપાયથી બને તે રીતે તે રાજાને અહીં લઈ આવજે.”

Verse 4

एवं श्रुत्वा गता सा च मेनका तत्र प्रेषिता । समाचष्ट तु तत्सर्वं देवराजस्य भाषितम्

આવું સાંભળી ત્યાં મોકલાયેલી મેનકા ગઈ અને દેવરાજ (ઇન્દ્ર)એ કહેલા બધાં વચનો સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યાં.

Verse 5

एवमुक्ता गता सा च मेनका तत्प्रचोदिता । गतायां मेनकायां तु रतिपुत्री मनस्विनी

આ રીતે કહ્યા પછી, તેની પ્રેરણાથી મેનકા રવાના થઈ. મેનકા ગયા પછી રતિની દૃઢમનવાળી પુત્રી (ત્યાં) રહી/કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થઈ.

Verse 6

राजानं धर्मसंकेतं प्रत्युवाच यशस्विनी । राजंस्त्वयाहमानीता सत्यवाक्येन वै पुरा

યશસ્વિની ધર્મના પ્રતીક એવા રાજાને પ્રત્યુત્તર આપ્યો— “હે રાજન, પૂર્વે તું જ તારા સત્યવચનથી મને અહીં લાવ્યો હતો।”

Verse 7

स्वकरश्चांतरे दत्तो भवनं च समाहृता । यद्यद्वदाम्यहं राजंस्तत्तत्कार्यं हि वै त्वया

મેં મારો હાથ તારા હાથમાં આપ્યો છે અને ગૃહસ્થાશ્રમ પણ તૈયાર થયો છે. હે રાજન, હું જે જે કહું તે તે તારે નિશ્ચયે કરવું જ જોઈએ।

Verse 8

तदेवं हि त्वया वीर न कृतं भाषितं मम । त्वामेवं तु परित्यक्ष्ये यास्यामि पितृमंदिरम्

હે વીરે, તું મારા કહ્યા મુજબ કર્યું નથી. તેથી હું તને આ સ્થિતિમાં ત્યજીને પિતૃગૃહે જઈશ।

Verse 9

राजोवाच । यथोक्तं हि त्वया भद्रे तत्ते कर्त्ता न संशयः । असाध्यं तु परित्यज्य साध्यं देवि वदस्व मे

રાજાએ કહ્યું— “હે ભદ્રે, તું જેમ કહ્યું તેમ કરવાનું તને સામર્થ્ય છે—એમાં શંકા નથી. પરંતુ જે અસાધ્ય છે તે છોડીને, હે દેવી, જે સાધ્ય છે તે મને કહો।”

Verse 10

अश्रुबिंदुमत्युवाच । एतदर्थे महीकांत भवानिह मया वृतः । सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वधर्मसमन्वितः

અશ્રુબિંદુમતીએ કહ્યું— “હે મહીકાંત, આ જ હેતુથી મેં અહીં તમારું વરણ કર્યું છે; તમે સર્વ શુભલક્ષણોથી સંપન્ન અને સર્વ ધર્મગુણોથી સમન્વિત છો।”

Verse 11

सर्वं साध्यमिति ज्ञात्वा सर्वधर्तारमेव च । कर्त्तारं सर्वधर्माणां स्रष्टारं पुण्यकर्मणाम्

એ જાણીને કે તેમના દ્વારા સર્વ સિદ્ધ થાય છે અને તેઓ જ સર્વના ધારક છે—તેઓ સર્વ ધર્મોના કર્તા અને પુણ્યકર્મોના સ્રષ્ટા છે।

Verse 12

त्रैलोक्यसाधकं ज्ञात्वा त्रैलोक्येऽप्रतिमं च वै । विष्णुभक्तमहं जाने वैष्णवानां महावरम्

તેમને ત્રિલોકના હિતો સિદ્ધ કરનાર અને ત્રિલોકમાં ખરેખર અપ્રતિમ જાણીને, હું તેમને વિષ્ણુભક્ત—વૈષ્ણવોમાં મહાવર—રૂપે ઓળખું છું।

Verse 13

इत्याशया मया भर्त्ता भवानंगीकृतः पुरा । यस्य विष्णुप्रसादोऽस्ति स सर्वत्र परिव्रजेत्

આ જ આશયથી મેં તમને પહેલેથી પતિરૂપે સ્વીકાર્યા. જેને વિષ્ણુનો પ્રસાદ છે, તે સર્વત્ર નિર્ભયે વિહરી શકે છે।

Verse 14

दुर्लभं नास्ति राजेंद्र त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वेष्वेव सुलोकेषु विद्यते तव सुव्रत

હે રાજેન્દ્ર! ત્રિલોકમાં—ચરાચર સર્વ જીવોમાં—કંઈ પણ દુર્લભ નથી. હે સુવ્રત! દરેક શુભ લોકમાં તારો આ વ્રત વિદ્યમાન છે।

Verse 15

विष्णोश्चैव प्रसादेन गगने गतिरुत्तमा । मर्त्यलोकं समासाद्य त्वयैव वसुधाधिप

વિષ્ણુના પ્રસાદથી જ આકાશમાં તારી ગતિ ઉત્તમ બની; અને મર્ત્યલોકમાં આવી, હે વસુધાધિપ, આ કાર્ય તું જ સિદ્ધ કર્યું।

Verse 16

जरापलितहीनास्तु मृत्युहीना जनाः कृताः । गृहद्वारेषु सर्वेषु मर्त्यानां च नरर्षभ

લોકોને જરા અને પલિતતા વિનાના બનાવાયા, અને મૃત્યુ પણ તેમનાથી દૂર થયું. હે નરશ્રેષ્ઠ, સર્વ મર્ત્યોના ગૃહદ્વારો પર આ જ સ્થિતિ વ્યાપી હતી।

Verse 17

कल्पद्रुमा अनेकाश्च त्वयैव परिकल्पिताः । येषां गृहेषु मर्त्यानां मुनयः कामधेनवः

તમારા દ્વારા જ અનેક કલ્પદ્રુમો રચાયા છે. જેમના ઘરોમાં મુનિઓ નિવાસ કરે છે, તે મર્ત્યોના ગૃહમાં ખરેખર કામધેનુનો આશ્રય હોય છે।

Verse 18

त्वयैव प्रेषिता राजन्स्थिरीभूताः सदा कृताः । सुखिनः सर्वकामैश्च मानवाश्च त्वया कृताः

હે રાજન, તેઓ તમારા દ્વારા જ પ્રેરિત થયા; તમારા દ્વારા જ સદા સ્થિર અને પ્રતિષ્ઠિત કરાયા. તમારા દ્વારા જ માનવો સુખી અને સર્વકામસમૃદ્ધ બન્યા।

Verse 19

गृहैकमध्ये साहस्रं कुलीनानां प्रदृश्यते । एवं वंशविवृद्धिश्च मानवानां त्वया कृता

એક જ ગૃહમાં કુલીન વંશજોની સહસ્ર સંખ્યા દેખાય છે. આ રીતે માનવ વંશની વૃદ્ધિ તમારા દ્વારા જ કરાઈ છે।

Verse 20

यमस्यापि विरोधेन इंद्रस्य च नरोत्तम । व्याधिपापविहीनस्तु मर्त्यलोकस्त्वया कृतः

હે નરોત્તમ, યમ અને ઇન્દ્રના વિરોધ છતાં તમે મર્ત્યલોકને વ્યાધિ અને પાપથી રહિત કર્યો છે।

Verse 21

स्वतेजसाहंकारेण स्वर्गरूपं तु भूतलम् । दर्शितं हि महाराज त्वत्समो नास्ति भूपतिः

તમારા સ્વતેજ અને રાજગર્વના બળથી તમે ધરતીને સ્વર્ગરૂપ બનાવી દર્શાવી છે. હે મહારાજ, તમારા સમો કોઈ ભૂપતિ નથી.

Verse 22

नरो नैव प्रसूतो हि नोत्पत्स्यति भवादृशः । भवंतमित्यहं जाने सर्वधर्मप्रभाकरम्

તમારા જેવો મનુષ્ય ક્યારેય જન્મ્યો નથી અને આગળ પણ જન્મશે નહીં. હું તમને સર્વ ધર્મોના પ્રકાશક તરીકે જાણું છું.

Verse 23

तस्मान्मया कृतो भर्ता वदस्वैवं ममाग्रतः । नर्ममुक्त्वा नृपेंद्र त्वं वद सत्यं ममाग्रतः

અતએવ મેં તમને જ મારા પતિ તરીકે સ્વીકાર્યા છે—મારા સમક્ષ એમ જ સ્પષ્ટ કહો. હે નૃપેન્દ્ર, રમૂજ છોડીને મારી સામે સત્ય બોલો.

Verse 24

यदि ते सत्यमस्तीह धर्ममस्ति नराधिप । देवलोकेषु मे नास्ति गगने गतिरुत्तमा

હે નરાધિપ, જો તમામાં અહીં સત્ય અને ધર્મ ખરેખર હોય, તો દેવલોકોમાં પણ આકાશમાર્ગે મારા માટે આથી ઊંચી ગતિ નથી.

Verse 25

सत्यं त्यक्त्वा यदा च त्वं नैव स्वर्गं गमिष्यसि । तदा कूटं तव वचो भविष्यति न संशयः

જ્યારે તું સત્ય ત્યજી દેશે, ત્યારે તું સ્વર્ગે નહીં જઈ શકે. ત્યારે તારા વચન કૂટ અને કપટભર્યા બનશે—એમાં શંકા નથી.

Verse 26

पूर्वंकृतं हि यच्छ्रेयो भस्मीभूतं भविष्यति । राजोवाच । सत्यमुक्तं त्वया भद्रे साध्यासाध्यं न चास्ति मे

પૂર્વે કરેલું જે શ્રેય છે તે નિશ્ચયે ભસ્મીભૂત થશે. રાજાએ કહ્યું—હે ભદ્રે, તું સત્ય બોલી; મારા માટે સાધ્ય-અસાધ્યનો ભેદ નથી, સર્વે કાર્ય શક્ય છે.

Verse 27

सर्वंसाध्यं सुलोकं मे सुप्रसादाज्जगत्पते । स्वर्गं देवि यतो नैमि तत्र मे कारणं शृणु

હે જગત્પતે, તમારા સુપ્રસાદથી મારા માટે સર્વે કાર્ય સાધ્ય બન્યાં છે અને મારી ગતિ શુભ લોક છે. હે દેવી, હું સ્વર્ગે જઈ રહ્યો છું; તેનું કારણ મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 28

आगंतुं तु न दास्यंति लोके मर्त्ये च देवताः । ततो मे मानवाः सर्वे प्रजाः सर्वा वरानने

પરંતુ દેવતાઓ તેમને મર્ત્યલોકમાં આવવા દેશે નહીં. તેથી, હે વરાનને, મારા બધા માનવો—મારી સર્વ પ્રજા—તે મુજબ અસરગ્રસ્ત થશે.

Verse 29

मृत्युयुक्ता भविष्यंति मया हीना न संशयः । गंतुं स्वर्गं न वाञ्छामि सत्यमुक्तं वरानने

મારા વિના તેઓ નિશ્ચયે મૃત્યુબંધનમાં પડશે—એમાં શંકા નથી. હે વરાનને, હું સ્વર્ગે જવા ઇચ્છતો નથી; મેં સત્ય કહ્યું છે.

Verse 30

देव्युवाच । लोकान्दृष्ट्वा महाराज आगमिष्यसि वै पुनः । पूरयस्व ममाद्यत्वं जातां श्रद्धां महातुलाम्

દેવીએ કહ્યું—હે મહારાજ, લોકોનું દર્શન કરીને તું નિશ્ચયે ફરી પાછો આવશે. આજે મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કર; મારા હૃદયમાં અતુલ શ્રદ્ધા ઉદ્ભવી છે.

Verse 31

राजोवाच । सर्वमेवं करिष्यामि यत्त्वयोक्तं न संशयः । समालोक्य महातेजा ययातिर्नहुषात्मजः

રાજાએ કહ્યું—તમે જે કહ્યું છે તે બધું હું નિઃસંદેહ કરીશ; તેમાં શંકા નથી. આ બધું નિહાળી મહાતેજસ્વી નહુષપુત્ર યયાતિ આગળ બોલ્યો.

Verse 32

एवमुक्त्वा प्रियां राजा चिंतयामास वै तदा । अंतर्जलचरो मत्स्यः सोपि जाले न बध्यते

પ્રિયાને આમ કહી રાજા ત્યારે વિચારવા લાગ્યો—“પાણીમાં જ રહેનારો માછલો પણ હંમેશાં જાળમાં બંધાતો નથી.”

Verse 33

मरुत्समानवेगोपि मृगः प्राप्नोति बंधनम् । योजनानां सहस्रस्थमामिषं वीक्षते खगः

પવન સમાન વેગ ધરાવતો હરણ પણ બંધનમાં પડે છે; પરંતુ ખગ હજાર યોજન દૂરનું પણ આહાર જોઈ શકે છે.

Verse 34

सकंठलग्नपाशं च न पश्येद्दैवमोहितः । कालः समविषमकृत्कालः सन्मानहानिदः

દૈવમોહિત મનુષ્ય પોતાના ગળે લાગેલો ફાંસો પણ નથી જોતો. કાળ—સમ અને વિષમ બંને ફેરફારો કરનાર—માન-સન્માન હરી લે છે.

Verse 35

परिभावकरः कालो यत्रकुत्रापि तिष्ठतः । नरं करोति दातारं याचितारं च वै पुनः

પરાભવ અને પલટો લાવનાર કાળ જ્યાં ક્યાંય રહે, ત્યાં તે મનુષ્યને વારંવાર ક્યારેક દાતા અને ક્યારેક યાચક બનાવી દે છે.

Verse 36

भूतानि स्थावरादीनि दिवि वा यदि वा भुवि । सर्वं कलयते कालः कालो ह्येक इदं जगत्

સ્થાવરાદિ સર્વ ભૂતો—સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર—બધાને કાળ જ માપે અને શાસે છે; ખરેખર આ સમગ્ર જગત કાળ જ છે.

Verse 37

अनादिनिधनो धाता जगतः कारणं परम् । लोकान्कालः स पचति वृक्षे फलमिवाहितम्

આદિ-અંત રહિત ધાતા જ જગતનું પરમ કારણ છે; તે જ કાળરૂપે લોકોને વૃક્ષ પર લાગેલા ફળ જેમ પરિપક્વ કરે છે.

Verse 38

न मंत्रा न तपो दानं न मित्राणि न बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

ન મંત્ર, ન તપ, ન દાન—ન મિત્ર, ન બંધુ—કાળથી પીડિત મનુષ્યને રક્ષી શકતા નથી.

Verse 39

त्रयः कालकृताः पाशाः शक्यंते नातिवर्तितुम् । विवाहो जन्ममरणं यदा यत्र तु येन च

કાળે રચેલા ત્રણ પાશો ઓળંગી શકાતા નથી—વિવાહ, જન્મ-મરણ, અને ક્યારે, ક્યાં તથા કોના દ્વારા (તે થાય).

Verse 40

यथा जलधरा व्योम्नि भ्राम्यंते मातरिश्वना । तथेदं कर्मयुक्तेन कालेन भ्राम्यते जगत्

જેમ આકાશમાં વાદળો પવનથી ચલિત થઈ ભ્રમે છે, તેમ કર્મયુક્ત કાળ દ્વારા આ જગત ફેરવાય છે.

Verse 41

सुकर्मोवाच । कालोऽयं कर्मयुक्तस्तु यो नरैः समुपासितः । कालस्तु प्रेरयेत्कर्म न तं कालः करोति सः

સુકર્મ બોલ્યો—આ કાળ કર્મસંયુક્ત છે અને મનુષ્યો દ્વારા ઉપાસિત છે. કાળ જ કર્મને પ્રેરિત કરે છે; પરંતુ કાળ પોતે તે કર્મ કરતો નથી.

Verse 42

उपद्रवा घातदोषाः सर्पाश्च व्याधयस्ततः । सर्वे कर्मनियुक्तास्ते प्रचरंति च मानुषे

તેથી ઉપદ્રવો, ઘાતક દોષો, સર્પો અને વ્યાધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. તે બધા કર્મનિયુક્ત થઈ મનુષ્યોમાં વિહરે છે.

Verse 43

सुखस्य हेतवो ये च उपायाः पुण्यमिश्रिताः । ते सर्वे कर्मसंयुक्ता न पश्येयुः शुभाशुभम्

સુખના હેતુ કહેવાતા ઉપાયો, પુણ્યમિશ્રિત હોય તોય, બધા કર્મસંયુક્ત છે; તેથી તેમને સ્વભાવથી શુભ કે અશુભ ન માનવા.

Verse 44

कर्मदा यदि वा लोके कर्मसंबधि बांधवाः । कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः

લોકમાં કર્મદાતા હોય કે કર્મસંબંધિત બાંધવો હોય, અહીં તો પોતાના કર્મો જ પુરુષને સુખ-દુઃખ તરફ પ્રેરિત કરે છે.

Verse 45

सुवर्णं रजतं वापि यथा रूपं विनिश्चितम् । तथा निबध्यते जंतुः स्वकर्मणि वशानुगः

જેમ સુવર્ણ કે રજતનું રૂપ નિશ્ચિત હોય છે, તેમ જ જીવ સ્વકર્મના વશમાં રહી પોતાના કર્મમાં જ દૃઢપણે બંધાય છે.

Verse 46

पंचैतानीह सृज्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः । आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानिधनमेव च

અહીં દેહધારી જીવ માટે—ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં પણ—પાંચ બાબતો નિશ્ચિત થાય છે: આયુષ્ય, કર્મ, ધન, વિદ્યા અને મૃત્યુ।

Verse 47

यथा मृत्पिंडतः कर्ता कुरुते यद्यदिच्छति । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

જેમ કુંભાર માટીના પિંડમાંથી જે ઇચ્છે તે ઘડે છે, તેમ પૂર્વકૃત કર્મ કર્તાને અનુસરે છે।

Verse 48

देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षिता तथा । तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं च प्राप्यते च स्वकर्मभिः

પોતાના કર્મોથી દેવત્વ, માનવજન્મ, પશુત્વ કે પક્ષિત્વ પ્રાપ્ત થાય છે; અને એ જ કર્મોથી તિર્યક્ તથા સ્થાવર (વનસ્પતિ વગેરે) અવસ્થাও મળે છે।

Verse 49

स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मना । आत्मना विहितं दुःखं चात्मना विहितं सुखम्

તે સદાય એ જ ભોગવે છે જે તેના પોતાના આત્મા દ્વારા નિર્ધારિત છે; પોતાના દ્વારા જ દુઃખ રચાય છે અને પોતાના દ્વારા જ સુખ રચાય છે।

Verse 50

गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदैहिकम् । संत्यजंति स्वकं कर्म न क्वचित्पुरुषा भुवि

ગર્ભશય્યા ધારણ કરીને તેઓ પૂર્વદેહના કર્મફળને ભોગવે છે; ધરતી પર ક્યાંય મનુષ્યો પોતાનું કર્મ કદી ત્યજતા નથી।

Verse 51

बलेन प्रज्ञया वापि समर्थाः कर्तुमन्यथा । सुकृतान्युपभुंजंति दुःखानि च सुखानि च

બળથી કે બુદ્ધિથી લોકો અન્યથા કરવાને સમર્થ હોય તોય, તેઓ પોતાના પૂર્વસુકૃતનું ફળ જ ભોગવે છે—દુઃખ પણ અને સુખ પણ।

Verse 52

हेतुं प्राप्य नरो नित्यं कर्मबंधैस्तु बध्यते । यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम्

યોગ્ય હેતુ પ્રાપ્ત થતાં મનુષ્ય સદા કર્મબંધનોથી બંધાય છે; જેમ હજારો ગાયોમાં વાછરડું પોતાની જ માતાને શોધી લે છે।

Verse 53

तथा शुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति । उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते

એ જ રીતે શુભ અને અશુભ કર્મ કર્તાને અનુસરે છે; ભોગ વિના તેનું નાશ ક્યારેય થતો નથી।

Verse 54

प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथा कर्तुमर्हति । सुशीघ्रमपि धावंतं विधानमनुधावति

પ્રાચીન બંધનરૂપ કર્મને કોણ અન્યથા કરી શકે? અતિશય ઝડપે દોડનારને પણ વિધિનું વિધાન પીછો કરે છે।

Verse 55

शेते सह शयानेन पुरा कर्म यथाकृतम् । उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छंतमनुगच्छति

પૂર્વે જેમ કરેલું કર્મ હોય તેમ તે મનુષ્ય સાથે જ રહે છે—તે સૂએ તો સાથે સૂએ, ઊઠે તો ઊઠે, ઊભા રહે તો પાસે રહે અને ચાલે તો અનુસરે।

Verse 56

करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते । यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्

કર્તાના કર્મો તેની છાયાની જેમ તેને અનુસરે છે; જેમ છાંયો અને તાપ સદા પરસ્પર સંકળાયેલા રહે છે।

Verse 57

तद्वत्कर्म च कर्ता च सुसंबद्धौ परस्परम् । ग्रहा रोगा विषाः सर्पाः शाकिन्यो राक्षसास्तथा

એ જ રીતે કર્મ અને કર્તા પરસ્પર ઘનિષ્ઠ રીતે બંધાયેલા છે; તેમ જ ગ્રહપીડા, રોગ, વિષ, સર્પ, તથા શાકિનીઓ અને રાક્ષસો પણ।

Verse 58

पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा । येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा

પૂર્વકર્મથી પીડિત મનુષ્યને પછી પણ વધુ પીડવામાં આવે છે, જેથી જે રીતે અને જ્યાં ભોગવવાનું હોય ત્યાં સુખ હોય કે માત્ર દુઃખ—તે અવશ્ય ભોગવવું પડે।

Verse 59

स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वा वै बलाद्दैवेन नीयते । दैवः प्रभुर्हि भूतानां सुखदुःखोपपादने

ત્યાં તેને દોરાથી બાંધી, બળજબરીથી દૈવ દ્વારા લઈ જવાય છે; કારણ કે સુખ-દુઃખ ઉપજાવવામાં દૈવ જ પ્રાણીઓનો પ્રભુ છે।

Verse 60

अन्यथा चिंत्यते कर्म जाग्रता स्वपतापि वा । अन्यथा स तथा प्राज्ञ दैव एवं जिघांसति

મનુષ્ય જાગતો હોય કે સ્વપ્નમાં પણ, કર્મ એક રીતે વિચારે છે; પરંતુ તે અન્યથા બની જાય છે. હે પ્રાજ્ઞ, દૈવ એમ જ કરે છે, જાણે સંકલ્પને જ ઘાત કરવા ઇચ્છે।

Verse 61

शस्त्राग्नि विष दुर्गेभ्यो रक्षितव्यं च रक्षति । अरक्षितं भवेत्सत्यं तदेवं दैवरक्षितम्

શસ્ત્ર, અગ્નિ, વિષ અને દુર્ગમ આપત્તિઓથી મનુષ્યનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. જે રક્ષિત હોય તે જ રક્ષા કરે; જે અરક્ષિત રહે તે ખરેખર નાશ પામે—આ રીતે તે દૈવી રક્ષણથી સુરક્ષિત છે.

Verse 62

दैवेन नाशितं यत्तु तस्य रक्षा न दृश्यते । यथा पृथिव्यां बीजानि उप्तानि च धनानि च

દૈવે જેનું નાશ કર્યું હોય તેની રક્ષા ક્યાંય દેખાતી નથી. જેમ ધરતીમાં વાવેલા બીજ અને દફન કરેલું ધન પણ (ક્યારેક) નષ્ટ થઈ જાય છે.

Verse 63

तथैवात्मनि कर्माणि तिष्ठंति प्रभवंति च । तैलक्षयाद्यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति

તેમ જ આત્મામાં કર્મો સ્થિત રહે છે અને ત્યાંથી જ પ્રભવિત થાય છે. જેમ તેલ ક્ષય પામે ત્યારે દીવો નિર્વાણ (બુઝી જવું) પામે છે.

Verse 64

कर्मक्षयात्तथा जंतुः शरीरान्नाशमृच्छति । कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतः

કર્મક્ષય થતાં જીવ શરીરનો નાશ પામે છે. તત્ત્વવિદોએ કહ્યું છે કે કર્મક્ષયથી જ મૃત્યુ થાય છે.

Verse 65

विविधाः प्राणिनस्तस्य मृत्यो रोगाश्च हेतवः । तथा मम विपाकोयं पूर्वं कृतस्य नान्यथा

તે પ્રાણી માટે મૃત્યુ અને રોગના કારણો અનેક પ્રકારના હોય છે. અને હું જે ફળ અનુભવું છું, તે પૂર્વકૃત કર્મનો જ પરિપાક છે—બીજું નથી.

Verse 66

संप्राप्तो नात्र संदेहः स्त्रीरूपोऽयं न संशयः । क्व मे गेहं समायाता नाटका नटनर्तकाः

તે નિશ્ચયે આવી પહોંચ્યો છે—અહીં કોઈ સંશય નથી. અને તેણે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું છે, તેમાં પણ સંશય નથી. મારું ઘર ક્યાં લાવવામાં આવ્યું છે—નાટકો, કલાકારો અને નર્તકો સહિત?

Verse 67

तेषां संगप्रसंगेन जरा देहं समाश्रिता । सर्वं कर्मकृतं मन्ये यन्मे संभावितं ध्रुवम्

તેમની સતત સંગતથી મારા દેહમાં જરા વસે છે. મારા પર જે કંઈ બન્યું છે, તે બધું હું મારા જ કર્મનું ફળ માનું છું—આ નિશ્ચયે કર્મથી નિર્ધારિત છે.

Verse 68

तस्मात्कर्मप्रधानं च उपायाश्च निरर्थकाः । पुरा वै देवराजेन मदर्थे दूतसत्तमः

અતએવ કર્મ જ મુખ્ય છે, અને માત્ર ઉપાયો-યુક્તિઓ નિષ્ફળ છે. પૂર્વે દેવરાજે મારા હિતાર્થે એક ઉત્તમ દૂત મોકલ્યો હતો.

Verse 69

प्रेषितो मातलिर्नाम न कृतं तस्य तद्वचः । तस्य कर्मविपाकोऽयं दृश्यते सांप्रतं मम

માતલિ નામે દૂત મોકલાયો હતો, પરંતુ મેં તેના વચનનું પાલન કર્યું નહીં. હવે તે કર્મનો વિપાક મારા સમક્ષ દેખાય છે.

Verse 70

इति चिंतापरो भूत्वा दुःखेन महतान्वितः । यद्यस्याहि वचः प्रीत्या न करोमि हि सर्वथा

આ રીતે ચિંતામાં લીન થઈ, તે મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત થયો. (તે વિચારે:) “જો હું પ્રીતિપૂર્વક તેના વચનો સર્વથા ન કરું તો…”

Verse 71

सत्यधर्मावुभावेतौ यास्यतस्तौ न संशयः । सदृशं च समायातं यद्दृष्टं मम कर्मणा

સત્ય અને ધર્મ—આ બન્ને નિઃસંદેહ પોતાના નિયત લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરશે; તેમાં શંકા નથી. અને મારા જ કર્મથી મેં જેમ જોયું હતું તેમ જ પરિણામ આવ્યું છે.

Verse 72

भविष्यति न संदेहो दैवो हि दुरतिक्रमः । एवं चिंतापरो भूत्वा ययातिः पृथिवीपतिः

આ થશે જ—તેમાં સંદેહ નથી; કારણ કે દૈવ (વિધિ)ને વટાવવું કઠિન છે. એમ વિચારીને પૃથ્વીપતિ રાજા યયાતિ ચિંતામાં લીન થયા.

Verse 73

कृष्णं क्लेशापहं देवं जगाम शरणं हरिम् । ध्यात्वा नत्वा ततः स्तुत्वा मनसा मधुसूदनम्

ક્લેશહર દેવ હરિ—કૃષ્ણ—ની શરણમાં તે ગયો. મનથી મધુસૂદનનું ધ્યાન કરી, નમસ્કાર કરી, પછી સ્તુતિ કરીને, હૃદયથી આરાધના કરી.

Verse 74

त्राहि मां शरणं प्राप्तस्त्वामहं कमलाप्रिय

હે કમલાપ્રિય! હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું—મારી રક્ષા કરો.

Verse 81

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रे एकाशीतितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન તથા માતા-પિતા તીર્થવર્ણનના અંતર્ગત, યયાતિચરિત્ર વિષયક એક્યાસી અધ્યાય સમાપ્ત થયો.