Adhyaya 80
Yayāti, Yadu’s Refusal, and the Merit of the Mother–Father Tīrtha
પિપ્પલના પ્રશ્નથી સુકર્મા રાજા યયાતિના અંતઃપુરમાં ઊભેલા સંકટનું વર્ણન કરે છે. યયાતિ કામકન્યાને ઘેર લાવે ત્યારે દેવયાની ઈર્ષ્યાથી વ્યાકુળ થઈ ક્રોધમાં પોતાના પુત્રોને શાપ આપે છે અને દેવયાની તથા શર્મિષ્ઠા વચ્ચેનું વૈર વધે છે. કામજા તેમની શત્રુભાવના જાણીને રાજાને જાણ કરે છે. ક્રોધિત યયાતિ યદુને આજ્ઞા આપે છે—દેવયાની અને શર્મિષ્ઠાનો વધ કર. યદુ ધર્મનો આશ્રય લઈને ઇનકાર કરે છે—માતૃવધ મહાપાતક છે, તેઓ નિર્દોષ છે; માતા તથા રક્ષણયોગ્ય સ્ત્રી-સંબંધિનીઓ કદી વધ્ય નથી. આજ્ઞાભંગથી યયાતિ યદુને શાપ આપી પ્રસ્થાન કરે છે; અંતે તપ, સત્ય અને વિષ્ણુધ્યાનની પ્રતિષ્ઠા તથા માતૃ–પિતૃ તીર્થના પુણ્યમાહાત્મ્ય સાથે આ કથા જોડાય છે।
Shlokas
Verse 1
पिप्पल उवाच । कामकन्यां यदा राजा उपयेमे द्विजोत्तम । किं चक्राते तदा ते द्वे पूर्वभार्ये सुपुण्यके
પિપ્પલ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! જ્યારે રાજાએ કામકન્યાને પરણાવી, ત્યારે તે બે પૂર્વ પત્નીઓ—અતિ પુણ્યવતી—તે સમયે શું કરવા લાગી?
Verse 2
देवयानी महाभागा शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । तयोश्चरित्रं तत्सर्वं कथयस्व ममाग्रतः
મહાભાગા દેવયાની અને વૃષપર્વણની પુત્રી શર્મિષ્ઠા—તેમના બંનેના ચરિત્રનો સર્વ વર્ણન મારા સમક્ષ સંપૂર્ણ રીતે કહો.
Verse 3
सुकर्मोवाच । यदानीता कामकन्या स्वगृहं तेन भूभुजा । अत्यर्थं स्पर्धते सा तु देवयानी मनस्विनी
સુકર્મા બોલ્યા—જ્યારે તે રાજાએ કામકન્યાને પોતાના ગૃહમાં લાવી, ત્યારે મનસ્વિની દેવયાની અત્યંત ઈર્ષ્યા અને સ્પર્ધાથી વ્યાકુળ થઈ.
Verse 4
तस्यार्थे तु सुतौ शप्तौ क्रोधेनाकुलितात्मना । शर्मिष्ठां च समाहूय शब्दं चक्रे यशस्विनी
તેના કારણે ક્રોધથી વ્યાકુળ મન થઈ તેણે પોતાના બે પુત્રોને શાપ આપ્યો; અને યશસ્વિનીએ શર્મિષ્ઠાને બોલાવી ઊંચા સ્વરે કહ્યું.
Verse 5
रूपेण तेजसा दानैः सत्यपुण्यव्रतैस्तथा । शर्मिष्ठा देवयानी च स्पर्धेते स्म तया सह
રૂપ, તેજ, દાન, તેમજ સત્ય-પુણ્યના વ્રતોમાં—શર્મિષ્ઠા અને દેવયાની તેની સાથે સ્પર્ધા કરતી હતી.
Verse 6
दुष्टभावं तयोश्चापि साऽज्ञासीत्कामजा तदा । राज्ञे सर्वं तया विप्र कथितं तत्क्षणादिह
ત્યારે કામજાએ પણ તે બંનેનો દુષ્ટ ભાવ જાણી લીધો. હે વિપ્ર, તેણે તત્ક્ષણે અહીંની સર્વ વાત રાજાને કહી સંભળાવી।
Verse 7
अथ क्रुद्धो महाराजः समाहूयाब्रवीद्यदुम् । शर्मिष्ठा वध्यतां गत्वा शुक्रपुत्री तथा पुनः
પછી મહારાજ ક્રોધિત થઈ યદુને બોલાવી કહ્યું—“જા, શર્મિષ્ઠાને વધ કર; અને તેવી જ રીતે શુક્રની પુત્રીને પણ.”
Verse 8
सुप्रियं कुरु मे वत्स यदि श्रेयो हि मन्यसे । एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं यदुस्तदा
“વત્સ, જો તું પોતાનું શ્રેય માને છે તો મને જે અત્યંત પ્રિય છે તે કર.” પિતાના આ વચન સાંભળી યદુ ત્યારે (ઉત્તર આપવા/કરવા લાગ્યો).
Verse 9
प्रत्युवाच नृपेंद्रं तं पितरं प्रति मानद । नाहं तु घातये तात मातरौ दोषवर्जिते
માન આપનાર યદુએ તે નૃપેન્દ્ર પિતાને કહ્યું: “તાત, નિર્દોષ માતા-પિતાનો વધ હું કરાવું નહીં.”
Verse 10
मातृघाते महादोषः कथितो वेदपंडितैः । तस्माद्घातं महाराज एतयोर्न करोम्यहम्
વેદપંડિતોએ કહ્યું છે કે માતૃઘાત મહાદોષ છે. તેથી, હે મહારાજ, આ બંનેનો વધ હું કરું નહીં.
Verse 11
दोषाणां तु सहस्रेण माता लिप्ता यदा भवेत् । भगिनी च महाराज दुहिता च तथा पुनः
હે મહારાજ, જ્યારે માતા સહસ્ર દોષોથી લિપ્ત થાય છે, ત્યારે ભગિની અને દુહિતા પણ પુનઃ તેવી જ રીતે કલુષિત ગણાય છે।
Verse 12
पुत्रैर्वा भ्रातृभिश्चैव नैव वध्या भवेत्कदा । एवं ज्ञात्वा महाराज मातरौ नैव घातये
પુત્રો કે ભાઈઓ દ્વારા પણ તે કદી વધ્ય નથી. આ જાણીને, હે મહારાજ, તે બે માતાઓને કદી ન ઘાત કરશો।
Verse 13
यदोर्वाक्यं तदा श्रुत्वा राजा क्रुद्धो बभूव ह । शशाप तं सुतं पश्चाद्ययातिः पृथिवीपतिः
તે સમયે યદુના વચન સાંભળી રાજા ક્રોધિત થયો. ત્યારબાદ પૃથ્વીપતિ યયાતિએ પોતાના તે પુત્રને શાપ આપ્યો।
Verse 14
यस्मादाज्ञाहता त्वद्य त्वया पापि समोपि हि । मातुरंशं भजस्व त्वं मच्छापकलुषीकृतः
આજે મારી આજ્ઞાથી તું દંડિત થયો છે—પાપી હોવા છતાં મારી સમાન છે—અતએવ મારા શાપથી કલુષિત થઈ હવે માતાના અંશનો ભાગ ભોગવ।
Verse 15
एवमुक्त्वा यदुं पुत्रं ययातिः पृथिवीपतिः । पुत्रं शप्त्वा महाराजस्तया सार्द्धं महायशाः
આ રીતે પુત્ર યદુને કહી પૃથ્વીપતિ યયાતિએ પુત્રને શાપ આપ્યો; અને તે મહાયશસ્વી મહારાજા તેણી સાથે ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 16
रमते सुखभोगेन विष्णोर्ध्यानेन तत्परः । अश्रुबिंदुमतीसा च तेन सार्द्धं सुलोचना
વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તત્પર અને તેમને સમર્પિત રહી તે સુખભોગમાં રમતો હતો; અને સુલોચના અશ્રુબિંદુમતી પણ તેની સાથે આનંદિત થઈ।
Verse 17
बुभुजे चारुसर्वांगी पुण्यान्भोगान्मनोनुगान् । एवं कालो गतस्तस्य ययातेस्तु महात्मनः
સુંદર સર્વાંગી તેણીએ મનને અનુરૂપ અને પુણ્યદાયક ભોગોનો ઉપભોગ કર્યો; આ રીતે મહાત્મા યયાતિનો સમય પસાર થયો।
Verse 18
अक्षया निर्जराः सर्वा अपरास्तु प्रजास्तथा । सर्वे लोका महाभाग विष्णुध्यानपरायणाः
બધા દેવો અક્ષય છે અને અન્ય પ્રજાઓ પણ તેવી જ છે; હે મહાભાગ, સર્વ લોક વિષ્ણુધ્યાનમાં પરાયણ છે।
Verse 19
तपसा सत्यभावेन विष्णोर्ध्यानेन पिप्पल । सर्वे लोका महाभाग सुखिनः साधुसेवकाः
તપ, સત્યભાવ અને વિષ્ણુધ્યાન દ્વારા, હે પિપ્પલ—હે મહાભાગ, સર્વ લોક સુખી બની સાધુઓની સેવામાં તત્પર થાય છે।
Verse 80
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययातिचरित्रेऽशीतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત માતાપિતૃતીથ વર્ણન તથા યયાતિચરિત્રવાળો એંસીમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।