Adhyaya 71

Verse 1

ययातिरुवाच । यत्त्वया सर्वमाख्यातं धर्माधर्ममनुत्तमम् । शृण्वतोऽथ मम श्रद्धा पुनरेव प्रवर्तते

યયાતિ બોલ્યા—ધર્મ અને અધર્મનો અનુત્તમ વિવેચનરૂપ જે સર્વ તમે કહ્યુ, તે સાંભળતાં સાંભળતાં મારી શ્રદ્ધા ફરીથી જાગે છે.

Verse 2

देवानां लोकसंस्थानां वद संख्याः प्रकीर्तिताः । यस्य पुण्यप्रसंगेन येन प्राप्तं च मातले

હે માતલિ! દેવલોકોની પ્રસિદ્ધ સંખ્યાઓ અને તેમની વ્યવસ્થા કહો—કwhose પુણ્યસંગથી અને કોના દ્વારા આ (સ્થાન) પ્રાપ્ત થયું છે?

Verse 3

मातलिरुवाच । योगयुक्तं प्रवक्ष्यामि तपसा यदुपार्जितम् । देवानां लोकसंस्थानं सुखभोगप्रदायकम्

માતલિ બોલ્યા—યોગયુક્ત અને તપસ્યા દ્વારા ઉપાર્જિત દેવલોકોની વ્યવસ્થા, જે સુખ અને ભોગ આપે છે, તે હું વર્ણવીશ.

Verse 4

धर्मभावं प्रवक्ष्यामि आयासैरर्जितं पृथक् । उपरिष्टाच्च लोकानां स्वरूपं चाप्यनुक्रमात्

હું ધર્મભાવનું વર્ણન કરીશ—જે પ્રયત્નથી અલગ રીતે પ્રાપ્ત થાય છે; તેમજ ક્રમશઃ ઉપર સ્થિત લોકોના સ્વરૂપને પણ કહેશ।

Verse 5

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं पार्थिवं पिशिताशिनाम् । तस्मात्सद्यो गतानां च नराणां तत्समं स्मृतम्

ત્યાં માંસાહારીઓનું પાર્થિવ અષ્ટગુણ ઐશ્વર્ય કહેવાયું છે; તેથી જે મનુષ્યો હમણાં જ દેહ છોડીને ગયા છે, તેમની સ્થિતિ પણ તે સમાન સ્મૃત છે।

Verse 6

रक्षसां षोडशगुणं पार्थिवानां च तद्विधम् । एवं निरवशेषं च यच्छेषं कुलतेजसाम्

રાક્ષસો માટે તે સોળગુણ છે, અને પાર્થિવ રાજાઓ માટે પણ તે જ પ્રકારનું; આમ નિરવશેષ જે કંઈ બાકી રહે, તે કુલ-તેજસને સંબંધિત છે।

Verse 7

गंधर्वाणां च वायव्यं याक्षं च सकलं स्मृतम् । पांचभौतिकमिंद्रस्य चत्वारिंशद्गुणं महत्

ગંધર્વો માટે તે વાયવ્ય સ્વભાવનું કહેવાયું છે, અને યક્ષો માટે તે તે જ વર્ગનું સંપૂર્ણ સ્મૃત છે; ઇન્દ્ર માટે તે પંચભૌતિક અને મહાન—ચાલીસગુણ કહેવાયું છે।

Verse 8

सोमस्य मानसं दिव्यं विश्वेशं पांचभौतिकम् । सौम्यं प्रजापतीशानामहंकारगुणाधिकम्

સોમનું માનસજન્ય સ્વરૂપ દિવ્ય છે—વિશ્વેશ્વર, પંચભૌતિક; સ્વભાવથી સૌમ્ય, પ્રજાપતિઓમાં ઈશ, અને અહંકાર-ગુણથી અધિક યુક્ત।

Verse 9

चतुष्षष्टिगुणं ब्राह्मं बौधमैश्वर्यमुत्तमम् । विष्णोः प्राधानिकं तंत्रमैश्वर्यं ब्रह्मणः पदम्

બ્રહ્માનું ઐશ્વર્ય ચોસઠગણું કહેવાય છે; બુદ્ધનું ઐશ્વર્ય સર્વોત્તમ છે. વિષ્ણુનું તંત્ર આદ્ય અને પ્રધાન છે; અને ઐશ્વર્ય જ બ્રહ્માનું પરમ પદ છે.

Verse 10

श्रीमच्छिवपुरे दिव्ये ऐश्वर्यं सर्वकामिकम् । अनंतगुणमैश्वर्यं शिवस्यात्मगुणं महत्

દિવ્ય શ્રીમદ્ શિવપુરમાં સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું ઐશ્વર્ય છે. અનંત ગુણોથી યુક્ત તે જ પ્રભુત્વ સ્વયં શિવનું મહાન આત્મગુણ છે.

Verse 11

आदिमध्यांतरहितं विशुद्धं तत्त्वलक्षणम् । सर्वावभासकं सूक्ष्ममनौपम्यं परात्परम्

તે તત્ત્વ આદિ-મધ્ય-અંત રહિત, પરમ વિશુદ્ધ અને સત્યલક્ષણ છે; સર્વને પ્રકાશિત કરનારું, સૂક્ષ્મ, અનુપમ અને પરાત્પર છે.

Verse 12

सुसंपूर्णं जगद्वेषं पशुपाशाविमोक्षणम् । यो यत्स्थानमनुप्राप्तस्तस्य भोगस्तदात्मकः

આ (ઉપદેશ) જગતના દ્વેષનું સંપૂર્ણ નિરૂપણ કરે છે અને પશુપાશના બંધનોથી મુક્તિ બતાવે છે. જે જે સ્થાનને પામે છે, તેનો ભોગ તે જ સ્વરૂપનો થાય છે.

Verse 13

विमानं तत्समानं च भवेदीशप्रसादतः । नानारूपाणि ताराणां दृश्यंते कोटयस्त्विमा

ઈશ્વરના પ્રસાદથી તે (દિવ્ય) વિમાન સમાન વિમાન પ્રાપ્ત થાય છે. અને ત્યાં નાનારૂપ તારાઓની આ કરોડો સંખ્યાઓ દેખાય છે.

Verse 14

अष्टविंशतिरेवं ते संदीप्ताः सुकृतात्मनाम् । ये कुर्वंति नमस्कारमीश्वराय क्वचित्क्वचित्

આ રીતે સુકૃતાત્માઓ માટે આ અઠ્ઠાવીસ ફળો તેજસ્વી બને છે—જે ક્યારેક ક્યારેક ઈશ્વરને નમસ્કાર અર્પે છે.

Verse 15

संपर्कात्कौतुकाल्लोभात्तद्विमानं लभंति ते । नामसंकीर्तनाद्वापि प्रसंगेन शिवस्य यः

સંગથી, કૌતુકથી કે લોભથી પણ તેઓ તે દિવ્ય વિમાન મેળવે છે; અને જે પ્રસંગવશ શિવનામ-સંકીર્તન કરે છે, તે પણ તેને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 16

कुर्याद्वापि नमस्कारं न तस्य विलयो भवेत् । इत्येता गतयस्तत्र महत्यः शिवकर्मणि

જે માત્ર નમસ્કાર પણ કરે, તેનો પતન થતો નથી; શિવકર્મમાં ત્યાં આવી મહાન ગતિઓ અને ફળો પ્રગટે છે.

Verse 17

कर्मणाभ्यंतरेणापि पुंसामीशानभावतः । प्रसंगेनापि ये कुर्युः शंकरस्मरणं नराः

કર્મમાં લાગેલા હોવા છતાં જે પુરુષ ઈશાન (શિવ) પ્રત્યે ભક્તિભાવથી, પ્રસંગવશ પણ શંકરનું સ્મરણ કરે છે, તે પુણ્યના ભાગી બને છે.

Verse 18

तैर्लभ्यं त्वतुलं सौख्यं किं पुनस्तत्परायणैः । विष्णुचिंतां प्रकुर्वंति ध्यानेन गतमानसाः

તેમના દ્વારા અતુલ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે—તો જે સંપૂર્ણપણે તેમના શરણાગત છે, તેમનું તો શું કહેવું; ધ્યાનમાં લીન મનવાળા સતત વિષ્ણુચિંતન કરે છે.

Verse 19

ते यांति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् । शैवं च वैष्णवं रूपमेकरूपं नरोत्तम

તેઓ પરમ સ્થાનને—વિષ્ણુના પરમ પદને—પ્રાપ્ત કરે છે. હે નરોત્તમ! શૈવ અને વૈષ્ણવ રૂપ ખરેખર એક જ સ્વરૂપ છે.

Verse 20

द्वयोश्च अंतरं नास्ति एकरूपमहात्मनोः । शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे

એકરૂપ મહાત્માઓ એવા આ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી—વિષ્ણુરূপ શિવને નમસ્કાર, અને શિવરૂપ વિષ્ણુને નમસ્કાર.

Verse 21

शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः । एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

શિવનું હૃદય વિષ્ણુ છે અને વિષ્ણુનું હૃદય શિવ છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—ત્રણ રૂપે પ્રગટ થઈ પણ—એક જ મૂર્તિતત્ત્વ છે.

Verse 22

त्रयाणामंतरं नास्ति गुणभेदाः प्रकीर्तिताः । शिवभक्तोसि राजेंद्र तथा भागवतोसि वै

ત્રણેયમાં વાસ્તવિક ભેદ નથી; ગુણભેદો માત્ર કહેવાય છે. હે રાજેન્દ્ર! તમે શિવભક્ત છો અને નિશ્ચયે ભાગવત (વિષ્ણુ) ના પણ ભક્ત છો.

Verse 23

तेन देवाः प्रसन्नास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुप्रीता वरदा राजन्कर्मणस्तव सुव्रत

તે કર્મથી તે દેવો—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર—પ્રસન્ન થયા. હે રાજન, હે સુવ્રત! તમારા આ કાર્યથી તેઓ અત્યંત તૃપ્ત થઈ વરદાતા બન્યા.

Verse 24

इंद्रादेशात्समायातः सन्निधौ तव मानद । ऐंद्रमेनं पदं याहि पश्चाद्ब्राह्मं महेश्वरम्

ઇન્દ્રની આજ્ઞાથી આ તારા સન્નિધિમાં આવ્યો છે, હે માનદ. એને પહેલાં ઇન્દ્રપદે લઈ જા, અને પછી બ્રહ્મલોકે, હે મહેશ્વર.

Verse 25

वैष्णवं च प्रयाहि त्वं दाहप्रलयवर्जितम् । अनेनापि विमानेन दिव्येन सर्वगामिना

અને તું પણ દાહ અને પ્રલયથી રહિત એવા વૈષ્ણવ લોકમાં જા. આ દિવ્ય સર્વગામી વિમાન દ્વારા ત્યાં ગમન કર.

Verse 26

दिव्यमूर्तिरतो भुंक्ष्व दिव्यभोगान्मनोरमान् । समारुह्य विमानं त्वं पुष्पकं सुखगामिनम्

અતએવ દિવ્ય મૂર્તિ ધારણ કરીને મનોહર દિવ્ય ભોગોનો આસ્વાદ કર. પછી સુખથી ચાલતા પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કરીને આરામથી પ્રસ્થાન કર.

Verse 27

सुकर्मोवाच । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मौनवान्मातलिस्तदा । राजानं धर्मतत्त्वज्ञं ययातिं नहुषात्मजम्

સુકર્મ બોલ્યો—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આમ કહીને માતલિ ત્યારે ધર્મતત્ત્વજ્ઞ નહુષપુત્ર રાજા યયાતિ સમક્ષ મૌન રહ્યો.

Verse 71

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरित्रे एकसप्ततितमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી પદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન હેઠળ માતાપિતૃતીર્થવર્ણન તથા યયાતિચરિત્રમાં એકોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.