Adhyaya 66
Pitṛmātṛtīrtha Greatness & the Discourse on Embodiment: Karma, Birth, Impurity, and Dispassion
આ અધ્યાયમાં ભૂમિખંડના પ્રસંગમાં પુલસ્ત્ય મુનિ રાજાને પિતૃમાતૃતીથની મહિમા સાથે તત્ત્વોપદેશ આપે છે. આરંભે યયાતિ અને માતલિનો સંવાદ આવે છે—કર્મના કારણે દેહનું પતન અને પુનર્જન્મ કેવી રીતે થાય છે; ત્યારબાદ જન્મના ભેદ, આહાર‑પાચન, શરીરની રચના, ગર્ભોત્પત્તિ, ગર્ભવાસના દુઃખ અને પ્રસવવેદના ક્રમે વર્ણવાય છે. દેહની સ્વાભાવિક અશુચિતા દર્શાવી માત્ર બાહ્ય શુદ્ધિ પર આધાર રાખવાની ટીકા થાય છે અને અંતરના ભાવને જ સાચો શુદ્ધિકારક માનવામાં આવે છે. પૃથ્વી‑સ્વર્ગ‑નરક સહિત સર્વ અવસ્થાઓમાં દુઃખની વ્યાપકતા બતાવી બળ‑વૈભવનો ગર્વ તોડવામાં આવે છે; અંતે મોક્ષનો ક્રમ—નિર્વેદથી વૈરાગ્ય, વૈરાગ્યથી જ્ઞાન અને જ્ઞાનથી મુક્તિ—પ્રતિપાદિત થાય છે. ઉપસંહારમાં વેન‑પ્રસંગમાં પિતૃમાતૃતીથ‑માહાત્મ્ય સાથે અધ્યાયનો સંબંધ સૂચિત છે.
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । पापात्पतति कायोयं धर्माच्च शृणु मातले । विशेषं न च पश्यामि पुण्यस्यापि महीतले
યયાતિ બોલ્યા—આ દેહ પાપથી પડે છે અને ધર્મથી પણ; હે માતલિ, સાંભળ. આ ધરતી પર પુણ્યનું પણ કોઈ વિશેષ ભેદ મને દેખાતો નથી।
Verse 2
पुनः प्रजायते कायो यथा हि पतनं पुरा । कथमुत्पद्यते देहस्तन्मे विस्तरतो वद
જેમ પહેલાં પતન થયું હતું તેમ દેહ ફરી જન્મે છે. તો દેહ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે? તે મને વિસ્તારે કહો।
Verse 3
मातलिरुवाच । अथ नारकिणां पुंसामधर्मादेव केवलात् । क्षणमात्रेण भूतेभ्यः शरीरमुपजायते
માતલિ બોલ્યા—હવે નરકસ્થ મનુષ્યોનું શરીર માત્ર અધર્મથી જ બને છે; ક્ષણમાત્રમાં તે ભૂતતત્ત્વોમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 4
तद्वद्धर्मेण चैकेन देवानामौपपादिकम् । सद्यः प्रजायते दिव्यं शरीरं भूतसारतः
એ જ રીતે એકમાત્ર ધર્મકર્મના પ્રભાવથી દેવોને યોગ્ય, ભૂતસારમાંથી રચાયેલું દિવ્ય શરીર તત્ક્ષણે સ્વયં પ્રગટ થાય છે।
Verse 5
कर्मणा व्यतिमिश्रेण यच्छरीरं महात्मनाम् । तद्रूपपरिणामेन विज्ञेयं हि चतुर्विधम्
મહાત્માઓનું જે શરીર મિશ્ર કર્મોથી બને છે, તે તેના રૂપપરિણામના ભેદથી ચતુર્વિધ તરીકે જાણવું જોઈએ।
Verse 6
उद्भिज्जाः स्थावरा ज्ञेयास्तृणगुल्मादि रूपिणः । कृमिकीटपतंगाद्याः स्वेदजानामदेहिनः
ઉદ્ભિજ્જો સ્થાવર—તૃણ, ગુલ્મ વગેરે રૂપવાળા—એમ જાણો; અને કૃમિ, કીટ, પતંગ આદિ સ્વેદજ દેહધારી પ્રાણી છે।
Verse 7
अंडजाः पक्षिणः सर्वे सर्पा नक्राश्च भूपते । जरायुजाश्च विज्ञेया मानुषाश्च चतुष्पदाः
હે ભૂપતે! સર્વ પક્ષીઓ અંડજ છે; સર્પો અને નક્રો (મગર) પણ તેમ જ. અને જરાયુજ તરીકે મનુષ્યો તથા ચતુષ્પદ પશુઓ જાણવાં।
Verse 8
तत्र सिक्ता जलैर्भूमिर्रक्ते उष्मविपाचिता । वायुना धम्यमाना च क्षेत्रे बीजं प्रपद्यते
ત્યાં જળથી સિંચાયેલી ભૂમિ, રક્તિમ માટીમાં ઉષ્માથી પરિપક્વ થઈ અને વાયુથી ધમાઈને ક્ષેત્ર બને છે; તેમાં બીજ આશ્રય લઈને ફળે છે।
Verse 9
यथा उप्तानि बीजानि संसिक्तान्यंभसा पुनः । उपगम्य मृदुत्वं च मूलभावं व्रजंति च
જેમ વાવેલા બીજોને વારંવાર જળથી સિંચન કરવાથી તે નરમ બની પછી મૂળ પકડવાની અવસ્થાને પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
तन्मूलादंकुरोत्पत्तिरंकुरात्पर्णसंभवः । पर्णान्नालं ततः कांडं कांडाच्च प्रभवः पुनः
તેના મૂળમાંથી અંકુર ઉત્પન્ન થાય છે; અંકુરમાંથી પાંદડાં પ્રગટે છે। પાંદડાંમાંથી ડાંઠ, પછી કાંડ; અને કાંડમાંથી ફરી આગળની વૃદ્ધિ થાય છે।
Verse 11
प्रभवाच्च भवेत्क्षीरं क्षीरात्तंदुलसंभवः । तंदुलाच्च ततः पक्वा भवंत्योषधयस्तथा
પ્રભવમાંથી દૂધ ઉત્પન્ન થાય છે; દૂધમાંથી ચોખાનું સર્જન થાય છે। અને ચોખા પક્વ થતાં, તેવી જ રીતે ઔષધિઓ પણ પ્રગટે છે।
Verse 12
यवाद्याः शालिपर्यंताः श्रेष्ठाः सप्तदश स्मृताः । ओषध्यः फलसाराढ्याः शेषा क्षुद्रा प्रःकीर्तिताः
યવથી લઈને શાલી (ધાન) સુધી સત્તર પ્રકારના અન્ન શ્રેષ્ઠ ગણાયા છે. ઔષધિઓ ફળસારથી સમૃદ્ધ; બાકીની ક્ષુદ્ર કહેવાય છે।
Verse 13
एता लूना मर्दिताश्च मुनिभिः पूर्वसंस्कृताः । शूर्पोलूखलपात्राद्यैः स्थालिकोदकवह्निभिः
આને કાપીને અને પીસીને, મુનિઓએ પૂર્વથી જ સંસ્કારિત કર્યા—સૂપ, ઉખળ, પાત્રાદિ તથા હાંડી, જળ અને અગ્નિ દ્વારા।
Verse 14
षड्विधा हि स्वभेदेन परिणामं व्रजंति ताः । अन्योन्यरससंयोगादनेकस्वादतां गताः
તેો પોતાના-પોતાના ભેદ અનુસાર નિશ્ચયે છ પ્રકારમાં પરિણમે છે; અને પરસ્પર રસના સંયોગથી અનેકવિધ સ્વાદોને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 15
भक्ष्यं भोज्यं पेयलेह्यं चोष्यं खाद्यं च भूपते । तासां भेदाः षडंगाश्च मधुराद्याश्च षड्गुणाः
હે ભુપતે! આહાર છ પ્રકારનો છે—ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, પેય, લેહ્ય, ચોષ્ય અને ખાદ્ય. તેમના ભેદ પણ છ છે, તેમજ મધુરાદિ છ રસ-ગુણ પણ છે।
Verse 16
तदन्नं पिंडकवलैर्ग्रासैर्भुक्तं च देहिभिः । अन्नमूलाशये सर्वप्राणान्स्थापयति क्रमात्
એ અન્ન દેહધારીઓ દ્વારા પિંડ, કવલ અને ગ્રાસરૂપે ભક્ષિત થઈ, અન્નમૂલ આશયમાં (જઠરস্থিত પાચનાધારમાં) ક્રમે સર્વ પ્રાણશક્તિઓને સ્થાપે અને ધારણ કરે છે।
Verse 17
अपक्वं भुक्तमाहारं स वायुः कुरुते द्विधा । संप्रविश्यान्नमध्ये च पक्वं कृत्वा पृथग्गुणम्
અપક્વ રીતે ભક્ષિત આહારને તે વાયુ બે ભાગમાં કરે છે; અન્નના મધ્યમાં પ્રવેશ કરીને તેને પક્વ કરે છે અને તેના ભિન્ન ગુણ અનુસાર અલગ કરે છે।
Verse 18
अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्य तदन्नं च जलोपरि । जलस्याधः स्वयं प्राणः स्थित्वाग्निं धमते शनैः
અગ્નિ ઉપર જળ સ્થાપી અને જળ ઉપર અન્ન મૂકીને, જળની નીચે સ્વયં પ્રાણ સ્થિત રહી ધીમે ધીમે અગ્નિને ફૂંકી પ્રજ્વલિત કરે છે।
Verse 19
वायुना धम्यमानोग्निरत्युष्णं कुरुते जलम् । तदन्नमुष्णयोगेन समंतात्पच्यते पुनः
વાયુથી ફૂંકાયેલ અગ્નિ જળને અત્યંત ઉષ્ણ કરે છે; પછી તે અન્ન ઉષ્ણતાના સ્પર્શથી ચારે બાજુથી ફરી પકવે છે.
Verse 20
द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः । मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्व्रजेत्
તે પચેલું અન્ન દ્વિધા બને છે—એક તરફ કિટ્ટ (મલ) અને બીજી તરફ રસ. દ્વાદશ મલભેદોથી વિભક્ત કિટ્ટ દેહમાંથી બહાર નીકળી જાય છે.
Verse 21
कर्णाक्षि नासिका जिह्वा दंतोष्ठ प्रजनं गुदा । मलान्स्रवेदथ स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः
કાન, આંખ, નાક, જીભ, દાંત-હોઠ, જનનેન્દ્રિય અને ગુદા—આમાંથી મલ સ્રવે છે; તેમજ પરસેવો, વિષ્ઠા અને મૂત્ર—આ બાર સ્મૃત છે.
Verse 22
हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यः समंततः । तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणः स्थापयते रसम्
હૃદય-પદ્મમાં ચારે તરફ સર્વ નાડીઓ બંધાયેલી છે; તેમની મુખસ્થાને પ્રાણ તે સૂક્ષ્મ રસ સ્થાપે છે.
Verse 23
रसेन तेन ता नाडीः प्राणः पूरयते पुनः । संतर्पयंति ता नाड्यः पूर्णा देहं समंततः
એ જ રસથી પ્રાણ ફરી નાડીઓને ભરે છે; નાડીઓ પૂર્ણ થઈ દેહને ચારે તરફથી સંતર્પિત અને પોષિત કરે છે.
Verse 24
ततः स नाडीमध्यस्थः शारीरेणोष्मणा रसः । पच्यते पच्यमानश्च भवेत्पाकद्वयं पुनः
પછી નાડીઓના મધ્યમાં સ્થિત તે દેહરસ શરીરની ઉષ્ણતાથી પચાય છે; અને પચાતાં પચાતાં તે ફરી દ્વિવિધ પાકરૂપ પરિપાકને પામે છે।
Verse 25
त्वङ्मांसास्थि मज्जा मेदो रुधिरं च प्रजायते । रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः
ત્વચાથી માંસ, અસ્થિ, મજ્જા, મેદ અને રુધિર ઉત્પન્ન થાય છે. રુધિરથી લોમ, અને માંસથી કેશ તથા સ્નાયુ પણ જન્મે છે.
Verse 26
स्नायोर्मज्जा तथास्थीनि वसा मज्जास्थिसंभवा । मज्जाकारेण वैकल्यं शुक्रं च प्रसवात्मकम्
સ્નાયુમાંથી મજ્જા તથા તેમ જ અસ્થિઓ ઉત્પન્ન થાય છે; મજ્જા-અસ્થિમાંથી વસા (ચરબી) જન્મે છે. મજ્જાના ઘડવામાં વૈકલ્ય થાય તો પ્રસવસ્વભાવવાળું શુક્ર પણ દોષયુક્ત બને છે.
Verse 27
इति द्वादश शान्तस्य परिणामाः प्रकीर्तिताः । शुक्रं तस्य परीणामः शुक्राद्देहस्य संभवः
આ રીતે શાંત (આહારરસ) ના બાર પરિણા્મો વર્ણવાયા. તેનો અંતિમ પરિણા્મ શુક્ર છે; અને શુક્રથી જ દેહનો સંભવ થાય છે.
Verse 28
ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम् । तदा तद्वायुसंसृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत्
ઋતુકાળે જ્યારે નિર્દોષ શુક્ર યોનિમાં સ્થિત થાય છે, ત્યારે તે વાયુસંયુક્ત થઈ સ્ત્રીરક્ત સાથે એકત્વ પામે છે.
Verse 29
विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः । नित्यं प्रविशते योनिं कर्मभिः स्वैर्नियंत्रितः
શુક્રવિસર્જનના સમયે કારણસંયુક્ત જીવાત્મા પોતાના કર્મોથી નિયંત્રિત થઈ સદૈવ ગર્ભયોનિમાં પ્રવેશ કરે છે.
Verse 30
शुक्रस्य सह रक्तस्य एकाहात्कललं भवेत् । पंचरात्रेण कलले बुद्बुदत्वं ततो भवेत्
શુક્ર સાથે રક્ત મળીને એક જ દિવસે ‘કલલ’ (જેલી જેવો પિંડ) બને છે; પાંચ રાત્રિઓમાં એ જ કલલ ‘બુદ્બુદ’ (બબ્બલ જેવો) રૂપ ધારણ કરે છે.
Verse 31
मांसत्वं मासमात्रेण पंचधा जायते पुनः । ग्रीवा शिरश्च स्कंधश्च पृष्ठवंशस्तथोदरम्
માત્ર એક માસમાં માંસત્વ પાંચ રીતે પ્રગટે છે—ગ્રીવા, શિર, સ્કંધ, પૃષ્ઠવંશ અને ઉદર।
Verse 32
पाणीपादौ तथा पार्श्वौ कटिर्गात्रं तथैव च । मासद्वयेन पर्वाणि क्रमशः संभवंति च
ત્યારબાદ હાથ-પગ, પાર्श્વ, કટી અને દેહ પણ બને છે; અને બે-બે માસના અંતરે ક્રમશઃ સંધિ-જોડ (પર્વ) ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 33
त्रिभिर्मासैः प्रजायंते शतशोंकुरसंधयः । मासैश्चतुर्भिर्जायंते अंगुल्यादि यथाक्रमम्
ત્રણ માસમાં સૈકડો અંકુરસદૃશ સંધિ-રચનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે; અને ચોથા માસમાં ક્રમશઃ આંગળીઓ વગેરે બને છે.
Verse 34
मुखं नासा च कर्णौ च मासैर्जायंति पंचभिः । दंतपंक्तिस्तथा जिह्वा जायते तु नखाः पुनः
પાંચ માસમાં મુખ, નાસિકા અને કાન ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારબાદ દાંતની પંક્તિ અને જીભ વિકસે છે; પછી નખો ફરી પ્રગટ થાય છે.
Verse 35
कर्णयोश्च भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरे पुनः । पायुर्मेढ्रमुपस्थं च शिश्नश्चाप्युपजायते
છ માસની અંદર કાનમાં છિદ્ર બને છે. ત્યારબાદ પાયુ, અંડકોષ, ઉપસ્થ-પ્રદેશ અને શિશ્ન પણ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 36
संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः । अंगप्रत्यंगसंपूर्णं शिरः केशसमन्वितम्
સાતમા માસે અંગોમાં રહેલા સંધિઓ ઉત્પન્ન થાય છે. અને શિર, અંગ-પ્રત્યંગોથી પરિપૂર્ણ થઈ, કેશોથી યુક્ત બને છે.
Verse 37
विभक्तावयवस्पष्टं पुनर्मासाष्टमे भवेत् । पंचात्मक समायुक्तः परिपक्वः स तिष्ठति
આઠમા માસે અવયવો સ્પષ્ટ રીતે વિભક્ત થાય છે. પંચતત્ત્વસમાયુક્ત તે પરિપક્વ બની સ્થિર રહે છે.
Verse 38
मातुराहारवीर्येण षड्विधेन रसेन च । नाभिसूत्रनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने
માતાના આહાર-વીર્યથી અને ષડ્રસ દ્વારા પોષાઈ, નાભિસૂત્રથી બંધાયેલો તે ગર્ભ દિન પ્રતિદિન વધે છે.
Verse 39
ततः स्मृतिं लभेज्जीवः संपूर्णोस्मिञ्छरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रां स्वप्नं पुराकृतम्
ત્યારે જીવાત્મા સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરીને આ શરીરમાં પૂર્ણરૂપે સ્થિત થાય છે; તે સુખ-દુઃખ જાણે છે અને પૂર્વકૃત કર્મફળરૂપે નિદ્રા તથા સ્વપ્નનો પણ અનુભવ કરે છે।
Verse 40
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्यनेकधा
હું મર્યો અને ફરી જન્મ્યો; જન્મીને ફરી મર્યો. અનેક રીતે મેં હજારો વિવિધ યોનિઓ (જન્મરૂપો) જોયા છે।
Verse 41
अधुना जातमात्रोहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भे न संभवः
હવે હું હમણાં જ જન્મ્યો છું અને વિધિસંસ્કાર પણ પ્રાપ્ત કર્યા છે; તેથી હું એવું શ્રેયસ્કર આચરણ કરીશ કે જેથી ફરી ગર્ભપ્રવેશ (પુનર્જન્મ) ન થાય।
Verse 42
गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिःसृतः । अध्येष्यामि परं ज्ञानं संसारविनिवर्तकम्
ગર્ભસ્થ રહી તે એમ વિચારે છે—“ગર્ભમાંથી બહાર નીકળીને હું તે પરમ જ્ઞાનનું અધ્યયન કરીશ, જે સંસારથી નિવૃત્ત કરનારું છે।”
Verse 43
अवश्यं गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयेत्
ગર્ભદુઃખના મહા પીડાથી અવશ્ય પીડિત જીવ કર્મવશ રહે છે; તેથી મોક્ષના ઉપાયનું ચિંતન કરવું જોઈએ।
Verse 44
यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति दुःखितः
જેમ મહાન પર્વત નીચે દબાયેલો કોઈ પુરુષ માત્ર દુઃખમાં જ ઊભો રહે છે, તેમ જરાયુ (ગર્ભઝિલ્લી)થી પીડિત દેહી દુઃખિત થઈ દુઃખમાં જ રહે છે।
Verse 45
पतितः सागरे यद्वद्दुःखमास्ते समाकुलः । गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथास्ते व्याकुलात्मकः
જેમ સાગરમાં પડેલો માણસ વ્યાકુળ થઈ દુઃખમાં રહે છે, તેમ ગર્ભજળથી ભીંજાયેલા અંગોવાળો દેહી અંતરમાં વ્યાકુળ થઈ રહે છે।
Verse 46
लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथाक्षिप्तः पच्यते जठराग्निना
જેમ લોખંડના કુંભમાં મૂકાયેલો કોઈ અગ્નિથી પકાવવામાં આવે છે, તેમ ગર્ભ-કુંભમાં ક્ષિપ્ત જીવ જઠરાગ્નિથી તપીને પકાય છે।
Verse 47
सूचीभिरग्निवर्णाभिर्भिन्नगात्रो निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेष्टगुणं भवेत्
અગ્નિવર્ણ સૂઈઓ જેવી તીક્ષ્ણ બિંદુઓથી સતત ભેદાયેલા તેના અંગોમાં જે દુઃખ ઉપજે છે, તે ગર્ભમાં આઠગણું થાય છે।
Verse 48
गर्भवासात्परं वासं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखमतुलं सुघोरमपि संकटम्
દેહધારીઓ માટે ગર્ભવાસ કરતાં વધુ કષ્ટદાયક નિવાસ ક્યાંય નથી; તે અતુલ દુઃખ—અતિ ભયંકર અને મહાસંકટ છે।
Verse 49
इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम् । चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः
આ રીતે પ્રાણીઓનું ગર્ભદુઃખ વર્ણવાયું—ચર અને સ્થિર સર્વ જીવોનું, પોતાના પોતાના ગર્ભસ્વભાવ અનુસાર।
Verse 50
गर्भात्कोटिगुणापीडा योनियंत्रनिपीडनात् । संमूर्च्छितस्य जायेत जायमानस्य देहिनः
યોનિયંત્રના દબાણથી જન્મ સમયે દેહીને ગર્ભની પીડાથી પણ કરોડગણી વધુ વેદના થાય છે; જન્મતો જીવ મૂર્છિત થઈ જાય છે।
Verse 51
इक्षुवत्पीड्यमानस्य पापमुद्गरपेषणात् । गर्भान्निष्क्रममाणस्य प्रबलैः सूतिवायुभिः
તે શેરડીની જેમ પીસાય છે—પૂર્વ પાપોના મુદગરથી કૂટાયેલો; અને પ્રસવવાયુઓના પ્રબળ વેગથી ગર્ભમાંથી બહાર ધકેલાય છે।
Verse 52
जायते सुमहद्दुःखं परित्राणं न विंदति । यंत्रेण पीड्यमानाः स्युर्निःसाराश्च यथेक्षवः
અતિ મહાન દુઃખ થાય છે અને કોઈ રક્ષણ મળતું નથી; યંત્રથી દબાતા તેઓ શેરડીની જેમ નિઃસાર બની જાય છે।
Verse 53
तथा शरीरं योनिस्थं पात्यते यंत्रपीडनात् । अस्थिमद्वर्तुलाकारं स्नायुबंधनवेष्टितम्
તેમ જ ગર્ભસ્થ શરીર યંત્રપીડનથી નીચે ધકેલાય છે—અસ્થિઓથી ભરેલું, ગોળાકાર, અને સ્નાયુબંધનથી વેષ્ટિત।
Verse 54
रक्तमांसवसालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम् । केशलोमनखच्छन्नं रोगायतनमुत्तमम्
આ દેહ રક્ત, માંસ અને ચરબીથી લિપ્ત, વિષ્ઠા‑મૂત્રના દ્રવ્યોનું પાત્ર છે; કેશ, લોમ અને નખથી ઢંકાયેલો—નિશ્ચયે રોગોનું ઉત્તમ નિવાસસ્થાન છે.
Verse 55
वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम् । ओष्ठद्वयकपाटं तु दंतजिह्वागलान्वितम्
મુખ એક મહાદ્વાર છે, આઠ ગવાક્ષોથી શોભિત; તેના કપાટ બે હોઠ છે, અને તેમાં દાંત, જીભ તથા ગળું રહેલાં છે.
Verse 56
नाडीस्वेदप्रवाहं च कफपित्तपरिप्लुतम् । जराशोकसमाविष्टं कालवक्त्रानलेस्थितम्
આ નાડીઓ અને સ્વેદના પ્રવાહથી ભરેલું, કફ‑પિત્તથી પરિપ્લુત છે; જરા અને શોકથી આવૃત, અને કાળ (મૃત્યુ)ના મુખાગ્નિમાં સ્થિત છે.
Verse 57
कामक्रोधसमाक्रांतं श्वसनैश्चोपमर्दितम् । भोगतृष्णातुरं गूढं रागद्वेष वशानुगम्
આ કામ‑ક્રોધથી આક્રાંત, પ્રાણશ્વાસોના આઘાતથી પીડિત; ભોગ‑તૃષ્ણાથી વ્યાકુલ, અંદરથી ગૂઢ—રાગ‑દ્વેષના વશમાં ચાલે છે.
Verse 58
सवर्णितांगप्रत्यंगं जरायु परिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्
અંગ‑પ્રત્યંગો યથાવત્ રચાયેલા, જરાયુ (ગર્ભપટ)થી આવરિત; સંકુચિત, અવિવક્ત યોનિમાર્ગ દ્વારા—કષ્ટ વચ્ચે—બહાર નીકળે છે.
Verse 59
विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं षट्कौशिकसमुद्भवम् । अस्थिपंजरसंघातं ज्ञेयमस्मिन्कलेवरे
આ કલેવરમાં અંગો વિણ, મૂત્ર અને રક્તથી લિપ્ત છે; આ દેહ ષટ્કોશમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે અને માત્ર અસ્થિપંજરનો એક સંઘાત છે—એવું જાણો।
Verse 60
शतत्रयं शताधिकं पंचपेशी शतानि च । सार्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः
આમાં ત્રણસો એક અસ્થિઓ અને પાંચસો પેશીઓ છે; અને શરીર સર્વત્ર સાડા ત્રણ કરોડ રોમોથી ઢંકાયેલું છે।
Verse 61
शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्यादृश्याभिरंततः । एताभिर्मांसनाडीभिः कोटिभिस्तत्समन्वितम्
આ શરીર સ્થૂલ-સૂક્ષ્મ, દૃશ્ય-અદૃશ્ય એવી માંસ-નાડીઓથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; અસંખ્ય કરોડ નાડીઓથી જ આ દેહ રચાયેલો છે।
Verse 62
प्रस्वेदमशुचिं ताभिरंतरस्थं च तेन हि । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः
ઘમ અશુચિ છે, અને તેના કારણે અંદર રહેલું પણ અશુચિ છે; તેથી દાંત બત્રીસ કહેવાયા છે અને નખ વીસ સ્મૃત છે।
Verse 63
पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्यार्धाढकं तथा । वसायाश्च पलाः पंच तदर्धं फलकस्य च
પિત્તનું પ્રમાણ એક કુડવ જાણો; કફનું અર્ધ આઢક. વસાનું પ્રમાણ પાંચ પલ છે; અને ફલકનું તેનું અર્ધ કહેવાયું છે।
Verse 64
पंचार्बुद पला ज्ञेयाः पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जा रक्ताच्चतुर्गुणा
મેદ (ચરબી)નું પ્રમાણ દસ પલ જાણવું; મહારક્ત ત્રણ પલ; અને મજ્જા રક્તથી ચારગણી—આ દેહના પરિમાણો કહેવાયા છે.
Verse 65
शुक्रार्धकुडवं ज्ञेयं तदर्धं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकं पिंडेन पलसाहस्रमुच्यते
શુક્રનું પ્રમાણ અર્ધ કુડવ જાણવું; તેનું અર્ધ દેહધારીઓનું બળ છે. અને માંસનો એક પિંડ હજાર પલ જેટલો કહેવાયો છે.
Verse 66
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने पितृमातृतीर्थ । माहात्म्ये षट्षष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત પિતૃમાતૃતીર્થ-માહાત્મ્ય વિષયક છાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 67
अशुद्धं च विशुद्धस्य कर्मबंधविनिर्मितम् । शुक्रशोणितसंयोगाद्देहः संजायते क्वचित्
વિશુદ્ધ વ્યક્તિને પણ કર્મબંધથી રચાયેલ અશુદ્ધ દેહ ક્યારેક ઉત્પન્ન થાય છે; કારણ કે શુક્ર અને શોણિતના સંયોગથી ક્યારેક શરીર બને છે.
Verse 68
नित्यं विण्मूत्रसंयुक्तस्तेनायमशुचिः स्मृतः । यथा वै विष्ठया पूर्णः शुचिः सांतर्बहिर्घटः
દેહ સદા વિણ્ અને મૂત્ર સાથે જોડાયેલો રહે છે, તેથી તેને અશુચિ માનવામાં આવ્યો છે; જેમ ઘડો બહારથી ધોયેલો હોય છતાં અંદર મલથી ભરેલો હોય તો તે શુદ્ધ નથી.
Verse 69
शौचेन शोध्यमानोपि देहोयमशुचिर्भवेत् । यं प्राप्यातिपवित्राणि पंचगव्य हवींषि च
શૌચકર્મોથી શુદ્ધ કરાતો હોવા છતાં આ દેહ અશુચિ જ રહે છે; પરંતુ તેને પ્રાપ્ત કરતાં પરમ પાવન પંચગવ્ય અને યજ્ઞની હવિષ્ય આહુતિઓ પણ ખરેખર પવિત્ર બને છે।
Verse 70
अशुचित्वं प्रयांत्याशु देहोयमशुचिस्ततः । हृद्यान्यप्यन्नपानानि यं प्राप्य सुरभीणि च
અશુચિતા તરત જ ઊભી થાય છે, કારણ કે આ દેહ પોતે અશુચિ છે; મનોહર અન્ન-પાન પણ તેને સ્પર્શતાં, સુગંધિત હોવા છતાં, દુર્ગંધિત બની જાય છે।
Verse 71
अशुचित्वं प्रयांत्याशु कोऽन्य स्यादशुचिस्ततः । हे जनाः किं न पश्यध्वं यन्निर्याति दिनेदिने
અશુચિતા તરત આવે છે; તો પછી બીજો કોણ શુચિ કહેવાય? હે જનોએ, દિવસે દિવસે શું શું બહાર નીકળે છે તે તમે નથી જોતા?
Verse 72
देहानुगो मलः पूतिस्तदाधारः कथं शुचिः । देहः संशोध्यमानोपि पंचगव्यकुशांबुभिः
મલ અને દુર્ગંધ દેહને અનુસરે છે; જે તેમનો આધાર છે તે દેહ કેવી રીતે શુચિ બને? પંચગવ્ય અને કુશાસંસ્કૃત જળથી શુદ્ધ કરાય તોય દેહની અશુચિતા યથાર્થ રીતે દૂર થતી નથી।
Verse 73
घृष्यमाण इवांगारो निर्मलत्वं न गच्छति । स्रोतांसि यस्य सततं प्रवहंति गिरेरिव
જેમ ઘસવામાં આવતો જ્વલંત અંગાર પણ નિર્મળ થતો નથી, તેમ જેના અંતઃસ્રોત રજસ્-ચંચળતાથી પર્વતપ્રવાહની જેમ સતત વહે છે, તે શુદ્ધિ પામતો નથી।
Verse 74
कफमूत्राद्यमशुचिः स देहः शुध्यते कथम् । सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते
કફ, મૂત્ર વગેરે થી અશુચિ આ દેહ કેવી રીતે શુદ્ધ થાય? સર્વ અશુચિનો નિધાન એવા શરીરમાં સાચી શુદ્ધિ મળતી નથી।
Verse 75
शुचिरेकप्रदेशोपि शुचिर्न स्यादृतेऽपि वा । दिवा वा यदि वा रात्रौ मृत्तोयैः शोध्यते करः
એક ભાગ શুচિ ગણાય તોય, વિધિપૂર્વક શુદ્ધિ વિના સાચી શુચિતા થતી નથી. દિવસ હોય કે રાત, માટી અને પાણીથી હાથ શુદ્ધ થાય છે।
Verse 76
तथापि शुचिभाङ्नस्यान्न विरज्यंति ते नराः । कायोयमग्र्यधूपाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः
તથાપિ માત્ર બાહ્ય શૌચથી મનુષ્ય અંતરમાં વૈરાગી બનતો નથી. આ દેહ ઉત્તમ ધૂપ-સુગંધ વગેરે વડે યત્નપૂર્વક સજાવાય તોય, એથી જ વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થતું નથી।
Verse 77
न जहाति स्वभावं हि श्वपुच्छमिव नामितम् । तथा जात्यैव कृष्णोर्णा न शुक्ला जातु जायते
મનુષ્ય પોતાનો સ્વભાવ છોડતો નથી—જેમ કૂતરાની પૂંછડી વાળી દઈએ તોય પોતાનું સ્વરૂપ છોડતી નથી. તેમ જ જન્મથી કાળી ઊન કદી સફેદ બની જન્મતી નથી।
Verse 78
संशोध्यमानापि तथा भवेन्मूर्तिर्न निर्मला । जिघ्रन्नपि स्वदुर्गंधं पश्यन्नपि मलं स्वकम्
શોધન થતું હોવા છતાં દેહધારી જીવની મૂર્તિ સાચે નિર્મળ થતી નથી—પોતાનો દુર્ગંધ સૂંઘે અને પોતાનું મલિનપણું જુએ તોય।
Verse 79
न विरज्यति लोकोऽयं पीडयन्नपि नासिकाम् । अहो मोहस्य माहात्म्यं येन व्यामोहितं जगत्
નાસિકા દબાવી પીડા આપતાં પણ આ લોક વૈરાગ્ય પામતો નથી. અહો, મોહનું એવું માહાત્મ્ય છે કે તેનાથી સમગ્ર જગત સંપૂર્ણ રીતે વ્યામોહિત થયું છે.
Verse 80
जिघ्रन्पश्यन्स्वकान्दोषान्कायस्य न विरज्यते । स्वदेहस्य विगंधेन विरज्येत न यो नरः
શરીરના પોતાના દોષોને સૂંઘીને અને જોઈને પણ તે વૈરાગ્ય પામતો નથી. જે મનુષ્ય પોતાના જ દેહની દુર્ગંધથી પણ વિરક્ત થતો નથી, તે કેટલો મોહગ્રસ્ત!
Verse 81
विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यते । सर्वमेव जगत्पूतं देहमेवाशुचिः परम्
તેના વૈરાગ્ય માટે બીજું કયું કારણ ઉપદેશવું? ખરેખર, સમગ્ર જગત પવિત્ર છે; પરમ અશુચિ તો માત્ર આ દેહ જ છે.
Verse 82
यन्मलावयवस्पर्शाच्छुचिरप्यशुचिर्भवेत् । गंधलेपापनोदाय शौचं देहस्य कीर्तितम्
મલમય અંગોના સ્પર્શથી શુચિ મનુષ્ય પણ અશુચિ બને છે. તેથી દુર્ગંધ અને મેલ દૂર કરવા દેહશૌચનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 83
द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुद्ध्यति । गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैर्गात्रलेपनैः
દ્વૈતનો અપગમ થયા પછી ભાવશુદ્ધિથી મનુષ્ય વિશુદ્ધ થાય છે; તેમજ ગંગાજળના સર્વ પ્રયોગથી અને પવિત્ર મૃત્તિકાના ભારોથી ગાત્રલેપન કરવાથી (શુદ્ધિ થાય છે).
Verse 84
मर्त्यो दुर्गंधदेहोसौ भावदुष्टो न शुध्यति । तीर्थस्नानैस्तपोभिश्च दुष्टात्मा न च शुध्यति
જે મર્ત્યનું દેહ દુર્ગંધયુક્ત છે અને જેના અંતર્ભાવ દૂષિત છે, તે કદી શુદ્ધ થતો નથી. તીર્થસ્નાન અને તપ કર્યાં છતાં દुष્ટાત્મા શુદ્ધ થતો નથી.
Verse 85
स्वमूर्तिः क्षालिता तीर्थे न शुद्धिमधिगच्छति । अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोपि हुताशनम्
તીર્થમાં દેહ ધોઈ લીધા છતાં શુદ્ધિ મળતી નથી; કારણ કે જેના અંતર્ભાવ કલુષિત છે, તે અગ્નિમાં પ્રવેશે તોય અશુદ્ધ જ રહે છે.
Verse 86
न स्वर्गो नापवर्गश्च देहनिर्दहनं परम् । भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु
ન સ્વર્ગ, ન અપવર્ગ (મોક્ષ)—એ પરમ લક્ષ્ય નથી; પરમ દહન તો દેહાભિમાનનું દહન છે. ભાવશુદ્ધિ જ પરમ શૌચ છે અને તે જ સર્વ કર્મોમાં પ્રમાણ છે.
Verse 87
अन्यथा लिंग्यते कांता भावेन दुहितान्यथा । मनसा भिद्यते वृत्तिरभिन्नेष्वपि वस्तुषु
ભાવના ભેદથી પ્રિયા એક રીતે અને પુત્રી બીજી રીતે જણાય છે. વસ્તુઓ અભિન્ન હોવા છતાં મનથી વૃત્તિ ભિન્ન બની જાય છે.
Verse 88
अन्यथैव सती पुत्रं चिंतयेदन्यथा पतिम् । यथायथा स्वभावस्य महाभाग उदाहृतम्
હે મહાભાગ! સતી સ્ત્રી પુત્રને એક રીતે અને પતિને બીજી રીતે ચિંતવે છે—જેમ જેમ તેમના સ્વભાવ અનુસાર ઉદાહરિત થયું છે.
Verse 89
परिष्वक्तोपि यद्भार्यां भावहीनां न कारयेत् । नाद्याद्विविधमन्नाद्यं रस्यानि सुरभीणि च
પુરુષે પત્નીને પરિષ્વક્ત કર્યો હોય તોય, જો તે પ્રેમભાવથી રહિત હોય તો તેની સાથે સંભોગ ન કરવો. તેમજ નાનાવિધ અન્ન, રસાળ તથા સુગંધિત લોભામણા વ્યંજન પણ ન ખાવાં.
Verse 90
अभावेन नरस्तस्माद्भावः सर्वत्र कारणम् । चित्तं शोधय यत्नेन किमन्यैर्बाह्यशोधनैः
અતએવ મનુષ્યનું સ્વરૂપ આંતરિક ભાવથી જ ઘડાય છે; સર્વત્ર કારણ ભાવ જ છે. પ્રયત્નપૂર્વક ચિત્તને શુદ્ધ કર—માત્ર બાહ્ય શુદ્ધિઓથી શું લાભ?
Verse 91
भावतः शुचिशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सवैराग्यमृदापुनः
સદ્ભાવથી શુચિ અને શુદ્ધાત્મા પુરુષ સ્વર્ગ તથા મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનનું નિર્મળ જળ અને વૈરાગ્યની કોમળ મૃદા મળીને મનુષ્યને ફરી શુદ્ધ અને સ્થિર કરે છે.
Verse 92
अविद्या रागविण्मूत्र लेपो नश्येद्विशोधनैः । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचिं विदुः
અવિદ્યાનો લેપ—રાગ, મલ અને મૂત્ર સહિત—શોધનક્રિયાઓથી દૂર થઈ શકે છે. છતાં જ્ઞાનીજન આ શરીરને સ્વભાવથી જ અશુચિ જાણે છે.
Verse 93
विद्यादसार निःसारं कदलीसारसन्निभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिली भवेत्
સારવિહિન વિદ્યા કેળાના થાંભલાના ગૂદાની જેમ ખોખલી છે—એવું જાણી, અને દેહ દોષયુક્ત છે એમ સમજી, પ્રાજ્ઞ પુરુષ વૈરાગ્યથી આસક્તિ છોડે છે.
Verse 94
सोतिक्रामति संसारं दृढग्राहोवतिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्मदुःखं प्रकीर्तितम्
આ રીતે દૃઢ નિશ્ચયથી સ્થિર રહી મનુષ્ય સંસારને પાર કરે છે. આ રીતે જન્મમાં રહેલું મહાકષ્ટ—જન્મદુઃખ—પ્રકીર્તિત થયું છે।
Verse 95
पुंसामज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च । गर्भस्थस्य मतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति
મનુષ્યોમાં અજ્ઞાનદોષથી અને વિવિધ કર્મોના વશથી, ગર્ભસ્થ અવસ્થામાં જે સમજ હોય છે તે જન્મતાં જ નષ્ટ થઈ જાય છે।
Verse 96
सुमूर्च्छितस्य दुःखेन योनियंत्रनिपीडनात् । बाह्येन वायुना चास्य मोहसंगेन देहिनाम्
યોનિ-યંત્રના દબાણથી થયેલા દુઃખથી તે અત્યંત મૂર્ચ્છિત થાય છે; બાહ્ય વાયુના આઘાતથી અને મોહસંગના બંધનથી દેહધારી જીવો કષ્ટ ભોગવે છે।
Verse 97
स्पृष्टमात्रस्य घोरेण ज्वरः समुपजायते । तेन ज्वरेण महता महामोहः प्रजायते
તે ભયાનક (સ્પર્શ) માત્ર સ્પર્શથી જ જ્વર ઉપજે છે; અને તે મહાન જ્વરથી મહામોહ ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 98
संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः । स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च
મોહગ્રસ્ત વ્યક્તિને સ્મૃતિભ્રંશ ઝડપથી ફરી થાય છે; અને તે સ્મૃતિભ્રંશથી, પૂર્વકર્મના વશમાં, આગળના પરિણામો ઉપજે છે।
Verse 99
रतिः संजायते तस्य जंतोस्तत्रैव जन्मनि । रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्त्तते
એ જ જન્મમાં તે જીવમાં રતિ (આસક્તિ) ઉત્પન્ન થાય છે; અને આ લોક રાગથી રંગાયેલો તથા મોહથી મૂઢ બની અકર્મ્યમાં પ્રવર્તે છે।
Verse 100
न चात्मानं विजानाति न परं न च दैवतम् । न शृणोति परं श्रेयः सचक्षुरपि नेक्षते
તે ન પોતાનાં આત્મસ્વરૂપને જાણે છે, ન પરમ તત્ત્વને, ન દૈવને; પરમ શ્રેયની વાત સાંભળતો નથી, અને આંખો હોવા છતાં સાચું જોતો નથી।
Verse 101
समे पथि शनैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे । सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि
સમ માર્ગે ધીમે ચાલતો હોવા છતાં તે જાણે દરેક પગલે લથડે છે; ‘સત્ય’ માનીને બુદ્ધિમાં સ્થિર રહી, વિદ્વાનો સમજાવે તોય સમજતો નથી।
Verse 102
संसारे क्लिश्यते तेन नरो लोभवशानुगः । गर्भस्मृतेरभावे च शास्त्रमुक्तं शिवेन च
અતએવ સંસારમાં લોભના વશમાં ચાલનાર મનુષ્ય ક્લેશ પામે છે; અને ગર્ભસ્મૃતિના અભાવથી આ ઉપદેશ શાસ્ત્રમાં—શિવે પણ—કહ્યો છે।
Verse 103
तद्दुःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम् । येन तस्मिञ्छिवे ज्ञाते धर्मकामार्थसाधने
તે દુઃખનું વર્ણન કરવા માટે હું તે સાધન કહું છું જે સ્વર્ગ અને મોક્ષ સિદ્ધ કરે; તે શિવતત્ત્વ (મંગલસ્વરૂપ) જાણી લેવાથી ધર્મ, કામ અને અર્થના સાધનો પણ સિદ્ધ થાય છે।
Verse 104
न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र महदद्भुतम् । अव्यक्तेंद्रियबुद्धित्वाद्बाल्येदुःखं महत्पुनः
તેઓ પોતાના સાચા શ્રેયનું અનુસરણ કરતા નથી—આ અહીં મહા આશ્ચર્ય છે. ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિ હજુ અવ્યક્ત હોવાથી બાળપણમાં ફરી મહાન દુઃખ થાય છે.
Verse 105
इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं न सत्कृती । दंतजन्ममहद्दुःखं लौल्येन वायुना तथा
ઇચ્છા હોવા છતાં તે બોલી કે કરી શકતો નથી; સદાચારી પણ માન પામતો નથી. તેમ જ દાંત ઊગવાનો મહાદુઃખ ચંચળતા અને વાયુના વિકોપથી થાય છે.
Verse 106
बालरोगैश्च विविधैः पीडाबालग्रहैरपि । तृड्बुभुक्षा परीतांगः क्वचित्तिष्ठति गच्छति
તે અનેક પ્રકારના બાળરોગોથી પીડાય છે અને બાલગ્રહોની પીડાથી પણ સતાય છે. તરસ અને ભૂખથી ઘેરાયેલું તેનું શરીર ક્યારેક ઊભું રહે છે, ક્યારેક ભટકે છે.
Verse 107
विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत् । कौमारः कर्णवेधेन मातापित्रोश्च ताडनैः
મોહવશ બાળક વિણ્મૂત્રભક્ષણ વગેરે પણ કરી બેસે છે. અને કૌમારમાં કાનછેદ (કર્ણવેધ) તથા માતા-પિતાના તાડનથી પણ (દુઃખ ભોગવે છે).
Verse 108
अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं गुर्वादिशासनात् । प्रमत्तेंद्रियवृत्तेश्च कामरागप्रपीडिनः
કામ-રાગથી પીડિત તેઓ અક્ષરાધ્યયન વગેરે અભ્યાસથી, ગુરુઓ-વડીલોની શાસનશિસ્તથી, અને ઇન્દ્રિયોની પ્રમત્ત પ્રવૃત્તિથી પણ દુઃખ પામે છે.
Verse 109
रोगार्दितस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने । ईर्ष्यासु महद्दुःखं मोहाद्दुःखं प्रजायते
જે સદા રોગથી પીડિત છે, તેને યુવાનીમાં પણ સુખ ક્યાંથી? ઈર્ષ્યામાં મહાદુઃખ છે, અને મોહમાંથી દુઃખ જન્મે છે.
Verse 110
तत्रस्यात्कुपितस्यैव रागो दुःखाय केवलम् । रात्रौ न विंदते निद्रा कामाग्नि परिखेदितः
એ સ્થિતિમાં ક્રોધિત થયેલાનો રાગ માત્ર દુઃખ માટે જ થાય છે. કામાગ્નિથી પીડિત થઈ તે રાત્રે નિદ્રા પામતો નથી.
Verse 111
दिवा वापि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया । स्त्रीष्वायासितदेहस्य ये पुंसः शुक्रबिंदवः
અર્થ ઉપાર્જનની ચિંતા હોય ત્યારે દિવસમાં પણ સુખ ક્યાં? અને જે પુરુષ સ્ત્રીઓમાં દેહ થકાવે છે, તેના તે શુક્રબિંદુઓ ત્યાં વ્યર્થ ક્ષય પામે છે.
Verse 112
न ते सुखाय मंतव्याः स्वेदजा इव बिंदवः । कृमिभिस्ताड्यमानस्य कुष्ठिनः पामरस्य च
એ બિંદુઓને સુખદાયક માનવા ન જોઈએ—તે તો પરસેવાના ટીપાં જેવા જ છે—કૃમિઓથી પીડાતો દીન કুষ্ঠી જેમ.
Verse 113
कंडूयनाग्नितापेन यत्सुखं स्त्रीषु तद्विदुः । यादृशं मन्यते सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
સ્ત્રીઓમાં જે ‘સુખ’ કહેવાય છે, તે ખંજવાળ ખંજવાળતાં થતી બળતરાની શાંતિ જેવું છે; તેમ જ અર્થ ઉપાર્જનની ચિંતા વચ્ચે પણ માણસ એવો જ સુખનો ભ્રમ રાખે છે.
Verse 114
तादृशं स्त्रीषु मंतव्यमधिकं नैव विद्यते । मर्त्यस्य वेदना सैव यां विना चित्तनिर्वृतिः
સ્ત્રીઓ વિષે એવો અનુભવ જ પરમ માનવો; તેનાથી વધુ કંઈ નથી. મર્ત્ય માટે એ જ વેદના છે; જેના વિના ચિત્તને શાંતિ મળતી નથી.
Verse 115
ततोन्योन्यं पुरा प्राप्तमंते सैवान्यथा भवेत् । तदेवं जरया ग्रस्तमामया व्यपिनप्रियम्
અતએવ પૂર્વકાળે બંનેએ પરસ્પર જે મેળવ્યું હતું, અંતે તે અન્યથા થઈ શકે છે. આમ જે પ્રિય હતું, તે જરાથી ગ્રસ્ત અને રોગોથી વ્યાપ્ત બને છે.
Verse 116
अपूर्ववत्समात्मानं जरया परिपीडितम् । यः पश्यन्न विरज्येत कोन्यस्तस्मादचेतनः
જે પોતાનાં શરીરને પૂર્વવત્ ન રહી જરાથી પીડિત થયેલું જોઈને પણ વૈરાગ્ય ન કરે—તે કરતાં વધુ અચેતન બીજો કોણ?
Verse 117
जराभिभूतोपि जंतुः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते
જરાથી અભિભૂત જીવ પણ અશક્તતાને કારણે પત્ની, પુત્ર વગેરે બંધુઓ તથા દુર્વર્તન સેવકો દ્વારા તિરસ્કૃત અને અપમાનિત થાય છે.
Verse 118
न धर्ममर्थं कामं च मोक्षं च जरयायुतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
જરાથી ભારિત મનુષ્ય ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—કશુ પણ સાધી શકતો નથી. તેથી યુવાનીમાં જ ધર્મનું શ્રદ્ધાપૂર્વક આચરણ કરવું જોઈએ.
Verse 119
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहेन देहोयं परिकीर्तितः
વાત, પિત્ત, કફ વગેરેનું વૈષમ્ય જ ‘વ્યાધિ’ કહેવાય છે. અને આ દેહ તો વાતાદિ દોષોના સમૂહથી જ રચાયેલો કહેવાયો છે.
Verse 120
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । वाताद्यव्यतिरिक्तत्वाद्व्याधीनां पंजरस्य च
અતએવ આત્માનું આ શરીર ‘વ્યાધિમય’ જાણવું જોઈએ; કારણ કે તે વાતાદિ દોષોથી અલગ નથી અને જાણે વ્યાધિઓનું પાંજરું છે.
Verse 121
रोगैर्नानाविधैर्याति देही दुःखान्यनेकधा । तानि च स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम्
નાનાવિધ રોગોથી પીડિત દેહધારી અનેક રીતે અસંખ્ય દુઃખો ભોગવે છે. તે તો પોતાના આત્માને જ જાણીતા છે—હું બીજું શું કહું?
Verse 122
एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम् । तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषाश्चागंतवः स्मृताः
આ દેહમાં એકસો એક પ્રકારના મૃત્યુ સ્થાપિત છે એમ કહેવાયું છે. તેમાં એક કાળસંયુક્ત (કાળનિયત) છે; બાકીના આગંતુક (આકસ્મિક) માન્યા છે.
Verse 123
ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यंति भेषजैः । जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति
અહીં આગંતુક કહેવાયેલી વ્યાધિઓ ઔષધોથી શમન પામે છે; તેમજ જપ, હોમ અને દાનથી પણ. પરંતુ કાળનિયત મૃત્યુ શમતું નથી.
Verse 124
यदि वापमृत्युर्न स्याद्विषास्वादादशंकितः । न चात्ति पुरुषस्तस्मादपमृत्योर्बिभेति सः
જો અકાળમૃત્યુ નામની વસ્તુ ન હોત, તો મનુષ્ય નિર્ભય થઈને વિષનો સ્વાદ લેત; પરંતુ તે વિષ ખાતો નથી, તેથી તે અકાળમૃત્યુથી જ ડરે છે.
Verse 125
विविधा व्याधयस्तत्र सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा । विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम्
ત્યાં વિવિધ રોગો, સર્પ વગેરે પ્રાણીઓ, તેમજ વિષો અને અભિચારકર્મ—આ બધાં દેહધારીઓ માટે મૃત્યુના દ્વાર છે.
Verse 126
पीडितं सर्वरोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम् । स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं न चान्यथा
જ્યારે નિયત સમય આવી પહોંચે, ત્યારે સર્વ રોગોથી પીડિત વ્યક્તિને સ્વયં ધન્વંતરી પણ સ્વસ્થ કરી શકતા નથી; અને તે અન્યથા થઈ પણ શકતું નથી.
Verse 127
नौषधं न तपो दानं न माता न च बांधवाः । शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्
ન ઔષધ, ન તપ, ન દાન—અને ન માતા કે ન સગાંબંધુઓ—કાળથી પીડિત મનુષ્યને બચાવી શકતા નથી.
Verse 128
रसायन तपो जाप्ययोगसिद्धैर्महात्मभिः । अवांतरितशांतिः स्यात्कालमृत्युमवाप्नुयात्
મહાત્માઓ દ્વારા આચરિત રસાયન-સાધના, તપ, જપ અને યોગસિદ્ધિના પરિપૂર્ણ અનુષ્ઠાનો વડે અવિચ્છિન્ન શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે અને અકાળમૃત્યુ પર પણ વિજય મેળવી શકાય છે.
Verse 129
जायते योनिकीटेषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पश्येद्वियोगं कर्मसंक्षयात्
કર્મવશાત્ મરેલો જીવ ફરી યોનિજ પ્રાણીઓ અને કીટોમાં જન્મ લે છે. પરંતુ જે દેહભેદનો વિવેક કરીને કર્મક્ષયથી થતો દેહ-વિયોગ જુએ છે, તે યથાર્થદર્શી છે.
Verse 130
मरणं तद्विनिर्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमः प्रविष्टस्य छिद्यमानेषु मर्मसु
આને જ ‘મરણ’ તરીકે નિર્દેશિત કર્યું છે; પરમાર્થમાં આ નાશ નથી. જે ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશ્યો છે, તેના મર્મસ્થાનો છેદાતા હોય ત્યારે આવી સ્થિતિ થાય છે.
Verse 131
यद्दुःखं मरणे जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातः कांतेति क्रंदत्येवं सुदुःखितः
મરણ સમયે જીવને જે દુઃખ થાય છે, તેની આ લોકમાં ક્યાંય ઉપમા નથી. તે અત્યંત વ્યાકુળ થઈ ‘હા પિતા! હા માતા! હા પ્રિય!’ કહીને વારંવાર રડે છે.
Verse 132
मंडूक इव सर्पेण ग्रस्यते मृत्युना जगत् । बांधवैः स परित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः
જેમ સાપ દેડકાને ગળી જાય છે, તેમ મૃત્યુ જગતને ગ્રસી લે છે. માણસ બાંધવો દ્વારા ત્યજાય છે, ભલે તે પ્રિયજનો વડે ઘેરાયેલો હોય.
Verse 133
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुखेन परिशुष्यता । खट्वायां परिवृत्तो हि मुह्यते च मुहुर्मुहुः
તે લાંબા અને ગરમ શ્વાસ છોડે છે અને તેનું મોઢું સુકાઈ જાય છે. ખાટ પર વળાંકો લેતો તે વારંવાર મોહમાં પડી ગૂંચવાઈ જાય છે.
Verse 134
संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
અત્યંત મોહગ્રસ્ત થઈ તે વ્યાકુલતામાં હાથ-પગ ઇધર-ઉધર ફેંકે છે. ખાટ પરથી જમીન ઇચ્છે છે, અને જમીન પરથી ફરી ખાટ—આ રીતે વારંવાર થાય છે.
Verse 135
विवशस्त्यक्तलज्जश्च मूत्रविष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककंठोष्ठतालुकः
તે વિવશ બની લાજ ત્યજી દે છે અને મૂત્ર-વિષ્ઠાથી લિપ્ત રહે છે. ગળું, હોઠ અને તાલુ સૂકાઈ જતાં તે પાણી માટે યાચના કરે છે.
Verse 136
चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । यमदूतैर्नीयमानः कालपाशेन कर्षितः
તે પોતાના ધનને વિચારે છે—‘હું મરી જાઉં તો આ કોના થશે?’ યમદૂત તેને લઈ જાય છે અને કાળના પાશથી ખેંચાઈ જાય છે.
Verse 137
म्रियते पश्यतामेवं गलो घुरुघुरायते । जीवस्तृणजलौकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
આ રીતે જોતા જોતા તે મરી જાય છે; ગળું ઘુરઘુર અવાજ કરે છે. જીવ તૃણ અને જળમાં ચોંટેલી જોક જેવી રીતે, ક્રમે એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં પ્રવેશે છે.
Verse 138
प्राप्नोत्युत्तरमंगं च देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थनाद्दुःखमधिकं हि विवेकिनाम्
તે ઉત્તમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે, પરંતુ પહેલાં આ દેહનો ત્યાગ કરવો પડે છે. વિવેકીઓ માટે યાચના કરવાથી થતું દુઃખ, મૃત્યુના દુઃખ કરતાં પણ વધારે છે.
Verse 139
क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । जगतां पतिरर्थित्वाद्विष्णुर्वामनतां गतः
મરણ સમયે થતું દુઃખ ક્ષણિક છે, પરંતુ પ્રાર્થનાથી ઉત્પન્ન થતું ફળ અનંત છે. તેથી જગત્પતિ વિષ્ણુ, વિનંતી થવાથી, વામનરૂપે પ્રગટ થયા।
Verse 140
अधिकः कोपरस्तस्माद्यो न यास्यति लाघवम् । ज्ञातं मयेदमधुना मृत्योर्भवति यद्गुरुः
અતએવ જે વિનમ્રતા તરફ નથી આવતો, તેનો ક્રોધ વધુ જ વધે છે. હવે મને સ્પષ્ટ જાણ થયું—એ જ મૃત્યુનો પણ ગુરુ બને છે।
Verse 141
न परं प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णालाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये दुःखमंते च दारुणम्
તૃષ્ણા હળવી કરવા માટે પણ વારંવાર વધુની પ્રાર્થના ન કરવી. કારણ કે શરૂઆતમાં દુઃખ, મધ્યમાં દુઃખ, અને અંતે ભયંકર દુઃખ થાય છે।
Verse 142
निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःख परंपरा । वर्तमानान्यतीतानि दुःखान्येतानि यानि तु
સર્વ પ્રાણીઓના સ્વભાવથી જ દુઃખની અવિચ્છિન્ન પરંપરા ઊભી થાય છે—આ દુઃખો, જે વર્તમાન છે અને જે ભૂતકાળમાં ગયા છે।
Verse 143
न नरः शोचयेज्जन्म न विरज्यति तेन वै । अत्याहारान्महद्दुःखमल्पाहारात्तदंतरम्
માણસે પોતાના જન્મ માટે શોક ન કરવો, અને એ કારણે વૈરાગ્ય પણ ન ધારવું. અતિભોજનથી મહાદુઃખ થાય છે; અલ્પાહારથી તે દુઃખ તુલનાએ ઓછું થાય છે।
Verse 144
त्रुटते भोजने कंठो भोजने च कुतः सुखम् । क्षुधा हि सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
ભોજન કરતી વેળાએ કંઠ અટકી જાય છે; તો ભોજનમાં સુખ ક્યાં? કારણ કે ક્ષુધા સર્વ રોગોમાં સર્વોત્તમ વ્યાધિ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 145
सच्छांतौषधलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्व्याधि वेदना तीव्रा निःशेषबलकृंतनी
સાચે શાંતિકારક ઔષધ-લેપથી તે ક્ષણમાત્ર શમે છે; પરંતુ ક્ષુધા-વ્યાધિની તીવ્ર વેદના સર્વ બળને નિઃશેષ કાપી નાખે છે.
Verse 146
तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्नरः । तद्रसेपि हि किं सौख्यं जिह्वाग्रपरिवर्तिनि
તેના વડે અભિભૂત મનુષ્ય અન્ય વ્યાધિઓની જેમ મરી જાય છે; અને તેના રસમાં પણ સુખ શું, જે માત્ર જીભના અગ્ર પર ક્ષણિક ફેરવે છે?
Verse 147
तत्क्षणादर्धकालेन कंठं प्राप्य निवर्तते । इति क्षुद्व्याधितप्तानामन्नमोषधवत्स्मृतम्
ક્ષણમાં—અર્ધક્ષણમાં—તે કંઠ સુધી પહોંચી પાછું વળી જાય છે; તેથી ક્ષુધા-વ્યાધિથી તપ્ત જન માટે અન્નને ઔષધ સમાન સ્મરાયું છે.
Verse 148
न तत्सुखाय मंतव्यं परमार्थेन पंडितैः । मृतोपमश्च यः शेते सर्वकार्यविवर्जितः
પરમાર્થ દૃષ્ટિએ પંડિતોએ તેને સુખ માનવું નહીં—જ્યારે મનુષ્ય મૃત સમાન પડી રહે અને સર્વ કર્તવ્ય-કર્મોથી વિમુખ થાય.
Verse 149
तत्रापि च कुतः सौख्यं तमसा चोदितात्मनः । प्रबोधेपि कुतः सौख्यं कार्येषूपहतात्मनः
ત્યાં પણ તમસથી પ્રેરિત મનવાળાને સુખ ક્યાંથી? અને જાગૃત અવસ્થામાં પણ કાર્યોના આઘાતથી પીડિત આત્માને સુખ ક્યાં?
Verse 150
कृषिवाणिज्यसेवाद्य गोरक्षादि परश्रमैः । प्रातर्मूत्रपुरीषाभ्यां मध्याह्ने क्षुत्पिपासया
કૃષિ, વાણિજ્ય, સેવા વગેરે તથા ગોરક્ષા જેવા કઠિન પરિશ્રમોથી—સવારે મૂત્ર-પુરીષથી અને મધ્યાહ્ને ભૂખ-તરસથી (જીવ પીડાય છે).
Verse 151
तृप्ताः काम्येन बाध्यंते निद्रया निशि जंतवः । अर्थस्योपार्जने दुःखं दुःखमर्जितरक्षणे
તૃપ્ત હોવા છતાં જીવ કામનાથી બંધાય છે; રાત્રે નિદ્રા તેમને વશ કરે છે. ધન ઉપાર્જનમાં દુઃખ, અને ઉપાર્જિત ધનની રક્ષામાં પણ દુઃખ.
Verse 152
नाशे दुःखं व्यये दुःखमर्थस्यैव कुतः सुखम् । चौरेभ्यः सलिलेभ्योग्नेः स्वजनात्पार्थिवादपि
ધન નાશ પામે તો દુઃખ, ખર્ચાય તો પણ દુઃખ—તો ધનમાં સુખ ક્યાં? તે ચોરો, પાણી, અગ્નિ, સ્વજનો અને રાજાથી પણ ભય પામે છે.
Verse 153
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योर्देहभृतामिव । खे यथा पक्षिभिर्मांसं भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि
ધનવંતોને સદા ભય રહે છે, જેમ દેહધારીઓને મૃત્યુનો ભય. જેમ આકાશમાં પક્ષીઓ અને ધરતી પર શ્વાપદો માંસ ભક્ષે છે તેમ.
Verse 154
जले च भक्ष्यते मत्स्यैस्तथा सर्वत्र वित्तवान् । विमोहयंति संपत्सु वारयंति विपत्सु च
જળમાં તે માછલીઓથી ભક્ષાય છે; તેમ જ સર્વત્ર ધનવાન્ બંધાય છે. સંપત્તિમાં મોહિત થાય છે અને વિપત્તિમાં રોકાય છે.
Verse 155
खेदयंत्यर्जने काले कदार्थाः स्युः सुखावहाः । प्रागर्थपतिरुद्विग्नः पश्चात्सर्वार्थनिःस्पृहः
અર્જનના કાળે તુચ્છ ધન પણ ખેદ આપે; તો તે સુખદાયક કેમ બને? પહેલાં ધનાર્થી વ્યાકુળ રહે છે, પછી સર્વ ભોગોમાં નિસ્પૃહ બને છે.
Verse 156
तयोरर्थपतिर्दुःखी सुखी मन्येर्विरक्तधीः । वसंतग्रीष्मतापेन दारुणं वर्षपर्वसु
આ બેમાં ધનનો સ્વામી દુઃખી છે; હું વિરક્તબુદ્ધિવાળાને સુખી માનું છું. વસંત-ગ્રીષ્મની તાપશક્તિ દારુણ છે, તેમ જ વર્ષાકાળના ફેરફારો પણ કઠિન છે.
Verse 157
वातातपेन वृष्ट्या च कालेप्येवं कुतः सुखम् । विवाहविस्तरे दुःखं तद्गर्भोद्वहने पुनः
પવન, તાપ અને વરસાદથી—ઋતુ પ્રમાણે પણ—આવી સ્થિતિમાં સુખ ક્યાં? લગ્નના વિસ્તારમાં દુઃખ છે, અને પછી ગર્ભ ધારણ કરીને તેને વહન કરવામાં ફરી દુઃખ છે.
Verse 158
सूतिवैषम्यदुःखैश्च दुखं विष्ठादिकर्मभिः । दन्ताक्षिरोगे पुत्रस्य हा कष्टं किं करोम्यहम्
“અનિયમિત પ્રસવના દુઃખોથી હું પીડિત છું, અને મલમૂત્ર વગેરે કામોથી પણ દુઃખ છે. હવે મારા પુત્રને દાંત અને આંખના રોગ—હાય કષ્ટ! હું શું કરું?”
Verse 159
गावो नष्टाः कृषिर्भग्ना भार्या च प्रपलायिता । अमी प्राघूर्णिकाः प्राप्ता भयं मे शंसिनो गृहान्
મારી ગાયો ખોવાઈ ગઈ, ખેતી બગડી ગઈ અને પત્ની પણ ભાગી ગઈ. હવે આ ભટકતા દુષ્ટો મારા ઘરે આવીને મારા માટે ભયની વાત કહી રહ્યા છે.
Verse 160
बालापत्या च मे भार्या कः करिष्यति रंधनम् । विवाहकाले कन्यायाः कीदृशश्च वरो भवेत्
મારી પત્ની હજી નાની છે અને નાનું બાળક પણ છે—રસોઈ કોણ કરશે? અને કન્યાના લગ્ન સમયે કેવો વર હોવો જોઈએ?
Verse 161
एतच्चिंताभिभूतानां कुतः सौख्यं कुटुंबिनाम्
આવી ચિંતાઓથી દબાયેલા ગૃહસ્થોને સુખ ક્યાંથી મળે?
Verse 162
कुटुंबचिंताकुलितस्य पुंसः श्रुतं च शीलं च गुणाश्च सर्वे । अपक्वकुंभे निहिता इवापः प्रयांति देहेन समं विनाशनम्
કુટુંબચિંતાથી વ્યાકુળ પુરુષનું શ્રુતજ્ઞાન, શીલ અને સર્વ ગુણ—કાચા ઘડામાં રાખેલા પાણીની જેમ—દેહ સાથે જ નાશ પામે છે.
Verse 163
राज्येपि हि कुतः सौख्यं संधिविग्रहचिंतया । पुत्रादपि भयं यत्र तत्र सौख्यं हि कीदृशम्
રાજ્યમાં પણ સંધિ-વિગ્રહની ચિંતા હોય ત્યારે સુખ ક્યાં? જ્યાં પોતાના પુત્રથી પણ ભય હોય, ત્યાં સુખ કેવું રહે?
Verse 164
स्वजातीयाद्भयं प्रायः सर्वेषामेव देहिनाम् । एकद्रव्याभिलाषित्वाच्छुनामिव परस्परम्
પ્રાયઃ સર્વ દેહધારીઓને ભય પોતાના જ જાતિજનોથી થાય છે. એક જ વસ્તુની લાલસાથી તેઓ કૂતરાંની જેમ પરસ્પર વૈરી બને છે॥
Verse 165
न प्रविश्य वनं कश्चिन्नृपः ख्यातोस्ति भूतले । निखिलं यस्तिरस्कृत्य सुखं तिष्ठति निर्भयः
વનમાં પ્રવેશ કર્યા વિના પૃથ્વી પર કોઈ રાજા ખ્યાતિ પામ્યો નથી. જે સર્વ ત્યજીને નિર્ભય થઈ સુખથી સ્થિર રહે છે, તે જ નિશ્ચિંત છે॥
Verse 166
युद्धे बाहुसहस्रं हि पातयामास भूतले । श्रीमतः कार्तवीर्यस्य ऋषिपुत्रः प्रतापवान्
યુદ્ધમાં તે પ્રતાપવાન ઋષિપુત્રે શ્રીમાન કાર્તવીર્યના સહસ્ર બાહુઓને ભૂમિ પર પાડી દીધા॥
Verse 167
ऋषिपुत्रस्य रामस्य रामो दशरथात्मजः । जघान वीर्यमतुलमूर्ध्वगं सुमहात्मनः
ઋષિપુત્ર રામ (પરશુરામ)નું અતુલ પરાક્રમ—તે મહાત્મા અને ઉન્નત તેજવાળા હતા—દશરથનંદન રામે દમન કર્યું॥
Verse 168
जरासंधेन रामस्य तेजसा नाशितं यशः । जरासंधस्य भीमेन तस्यापि पवनात्मजः
જરાસંધે પોતાના તેજથી રામનું યશ ઢાંકી દીધું; અને જરાસંધનું યશ ભીમે નાશ કર્યું—અને ભીમનું પણ પવનપુત્ર (હનુમાન)એ॥
Verse 169
हनुमानपि सूर्येण विक्षिप्तः पतितः क्षितौ । निवातकवचान्सर्वदानवान्बलदर्पितान्
હનુમાન પણ સૂર્યના પ્રહારે વિક્ષિપ્ત થઈ ધરતી પર પડી ગયા; તેઓ તો અપ્રવેશ્ય કવચધારી, બળના દર્પથી મત્ત સર્વ દાનવોને સામનો કરનાર હતા।
Verse 170
हतवानर्जुनः श्रीमान्गोपालैः स विनिर्जितः । सूर्यः प्रतापयुक्तोऽपि मेघैः संछाद्यते क्वचित्
શત્રુહંતા શ્રીમાન અર્જુન પણ ગોપાલો દ્વારા પરાજિત થયો; અને પ્રતિાપયુક્ત સૂર્ય પણ ક્યારેક મેઘોથી ઢંકાઈ જાય છે।
Verse 171
क्षिप्यते वायुना मेघो वायोर्वीर्यं नगैर्जितम् । दह्यंते वह्निना शैलाः स वह्निः शाम्यते जलैः
મેઘ પવનથી હંકાય છે, પરંતુ પવનનું બળ પર્વતો દ્વારા રોકાય છે; પર્વતો અગ્નિથી દહે છે, પરંતુ એ જ અગ્નિ જળથી શાંત થાય છે।
Verse 172
तज्जलं शोष्यते सूर्यैस्ते सूर्याः सह वारिणा । त्रैलोक्येन समस्ताश्च नश्यंति ब्रह्मणो दिने
તે જળ સૂર્યો દ્વારા શોષાઈ જાય છે; અને તે સૂર્યો પણ જળ સાથે—સમસ્ત ત્રૈલોક્ય સહિત—બ્રહ્માના દિવસના અંતે નાશ પામે છે।
Verse 173
ब्रह्मापि त्रिदशैः सार्धमुपसंह्रियते पुनः । परार्धद्वयकालांते शिवेन परमात्मना
બ્રહ્મા પણ દેવતાઓ સાથે ફરી સંહારમાં લીન થાય છે; બે પરાર્ધ કાળના અંતે પરમાત્મા શિવ સર્વનું ઉપસંહાર કરે છે।
Verse 174
एवं नैवास्ति संसारे यच्च सर्वोत्तमं बलम् । विहायैकं जगन्नाथं परमात्मानमव्ययम्
આ સંસારમાં ખરેખર કોઈ પણ શક્તિ સર્વોત્તમ નથી—અવ્યય પરમાત્મા જગન્નાથને છોડીને।
Verse 175
ज्ञात्वा सातिशयं सर्वमतिमानं विवर्जयेत् । एवंभूते जगत्यस्मिन्कः सुरः पंडितोपि वा
ઉત્તમતા સાપેક્ષ છે—એ જાણીને મનુષ્યે પોતાની બુદ્ધિનો સર્વ અભિમાન ત્યજવો જોઈએ. આવા જગતમાં ખરેખર કોણ વિશેષ—દેવ કે પંડિત?
Verse 176
न ह्यस्ति सर्ववित्कश्चिन्न वा मूर्खोपि सर्वतः । यावद्यस्तु विजानाति तावत्तत्र स पंडितः
કોઈ સર્વજ્ઞ નથી, અને કોઈ સર્વ રીતે મૂર્ખ પણ નથી. જે જેટલું સમજે, તે તેટલો જ તે વિષયમાં પંડિત ગણાય.
Verse 177
समाधाने तु सर्वत्र प्रभावः सदृशः स्मृतः । वित्तस्यातिशयत्वेन प्रभावः कस्यचित्क्वचित्
સમાધાનના કાર્યમાં સામાન્ય રીતે પ્રભાવ સર્વત્ર સમાન માનવામાં આવ્યો છે; પરંતુ ધનની અતિશયતા કારણે કેટલાકનો પ્રભાવ ક્યાંક વધારે થાય છે.
Verse 178
दानवैर्निर्जिता देवास्ते दैवैर्निजिताः पुनः । इत्यन्योन्यं श्रितो लोको भाग्यैर्जयपराजयैः
દેવો દાનવો દ્વારા પરાજિત થયા, અને તે દાનવો ફરી દેવો દ્વારા જીતાયા. આમ જગત પરસ્પર-આશ્રિત છે—ભાગ્યજન્ય જય-પરાજયોથી.
Verse 179
एवं वस्त्रयुगं राज्ञां प्रस्थमात्रांबुभोजनम् । यानं शय्यासनं चैव शेषं दुःखाय केवलम्
આ રીતે રાજાઓ માટે માત્ર બે વસ્ત્ર અને પ્રસ્થ-પરિમિત અન્ન-જળ જ પૂરતું છે; રથ, શય્યા અને આસન વગેરે—આથી વધુ બધું માત્ર દુઃખનું કારણ બને છે।
Verse 180
सप्तमे चापि भवने खट्वामात्र परिग्रहः । उदकुंभसहस्रेभ्यः क्लेशायास प्रविस्तरः
સાતમા નિવાસમાં પણ પરિગ્રહ માત્ર એક ખાટલો જ છે; હજારો પાણીના કુંભોની સરખામણીએ તે પણ ક્લેશ અને પરિશ્રમનો વિશાળ ભાર બને છે।
Verse 181
प्रत्यूषे तूर्यनिर्घोषः समं पुरनिवासिभिः । राज्येभिमानमात्रं हि ममेदं वाद्यते गृहे
પ્રત્યૂષે નગરવાસીઓ સાથે તૂર્યનો નિઘોષ ગુંજે છે; પરંતુ મારા ઘરમાં તે માત્ર રાજ્યાભિમાનના દેખાડા માટે જ વગાડાય છે।
Verse 182
सर्वमाभरणं भारः सर्वमालेपनं मलम् । सर्वं प्रलपितं गीतं नृत्यमुन्मत्तचेष्टितम्
બધાં આભૂષણો ભાર છે, બધું લેપન-શૃંગાર મલ સમાન છે; બધો પ્રલાપ જ ગીત ગણાય છે, અને નૃત્ય ઉન્મત્તની ચેષ્ટા છે।
Verse 183
इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां विग्रहे चिंता वान्योन्यविजिगीषया
આ રીતે રાજ્યભોગોમાં વિચાર કરીએ તો સુખ ક્યાં? રાજાઓને વિગ્રહ-યુદ્ધમાં પરસ્પર જીતવાની ઇચ્છાથી માત્ર ચિંતા જ રહે છે।
Verse 184
प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्ता निपतिताः कः श्रिया विंदते सुखम्
પ્રાયઃ નહુષ આદિ મહાનૃપો શ્રી-સમૃદ્ધિના મદલેપથી મોહિત થઈ સ્વર્ગને પામ્યા, છતાં ત્યાંથી પતિત થયા. માત્ર ભાગ્ય-ઐશ્વર્યથી સ્થિર સુખ કોને મળે?
Verse 185
स्वर्गेपि च कुतः सौख्यं दृष्ट्वा दीप्तां परश्रियम् । उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशयस्थिताम्
સ્વર્ગમાં પણ સુખ ક્યાંથી હોય? પરની દીપ્તિમાન શ્રેષ્ઠ શ્રીને જોઈને—દેવોમાં પણ એકબીજા કરતાં ઉપર-ઉપર, પરસ્પર અતિશયની સ્થિતિ રહે છે.
Verse 186
नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते । न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः
મનુષ્યો સ્વર્ગમાં પુણ્યફળને મૂળછેદ થયેલાની જેમ જ ભોગવીને ક્ષીણ કરે છે; ત્યાં નવું કર્મ થતું નથી. આ જ અહીં અત્યંત દારુણ દોષ છે.
Verse 187
छिन्नमूलतरुर्यद्वद्दिवसैः पतति क्षितौ । पुण्यस्य संक्षयात्तद्वन्निपतंति दिवौकसः
જેમ મૂળ કાપેલ વૃક્ષ થોડા દિવસોમાં ધરતી પર પડી જાય છે, તેમ પુણ્ય ક્ષય થતાં સ્વર્ગવાસીઓ પણ પતિત થાય છે.
Verse 188
सुखाभिलाषनिष्ठानां सुखभोगादि संप्लवैः । अकस्मात्पतितं दुःखं कष्टं स्वर्गेदिवौकसाम्
સુખાભિલાષામાં સ્થિર રહેનારાઓ માટે, ભોગ-વિલાસના પ્રવાહ વચ્ચે દુઃખનું અચાનક પડવું અત્યંત કષ્ટદાયક છે—સ્વર્ગવાસીઓ માટે પણ.
Verse 189
इति स्वर्गेऽपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः । क्षयश्च विषयासिद्धौ स्वर्गे भोगाय कर्मणाम्
આ રીતે સ્વર્ગમાં પણ દેવોને વિચાર કરતાં સાચું સુખ મળતું નથી. અને જ્યારે ભોગના વિષયો સિદ્ધ ન થાય, ત્યારે સ્વર્ગભોગ માટે કરેલા કર્મનું પુણ્ય પણ ક્ષય પામે છે.
Verse 190
तत्र दुःखं महत्कष्टं नरकाग्निषु देहिनाम् । घोरैश्च विविधैर्भावैर्वाङ्मनः काय संभवैः
ત્યાં નરકની અગ્નિઓમાં દેહધારી જીવોને મહાદુઃખ અને ભારે કષ્ટ થાય છે. વાણી, મન અને કાયાથી ઉત્પન્ન ભયંકર તથા વિવિધ ભાવોથી તેઓ તપે છે.
Verse 191
कुठारच्छेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशाखाफलानां च पातश्चंडेन वायुना
ત્યાં કુહાડીઓથી તીવ્ર કાપકૂટ થાય છે અને છાલ પણ ઉતારી લેવાય છે. પ્રચંડ પવનના વેગથી પાંદડા, ડાળીઓ અને ફળો પણ નીચે પડી જાય છે.
Verse 192
उन्मूलनान्नदीभिश्च गजैरन्यैश्च देहिभिः । दावाग्निहिमशोषैश्च दुःखं स्थावरजातिषु
સ્થાવર જાતિઓમાં (વૃક્ષ-લતા વગેરે) નદીઓથી ઉખડી જવું, હાથીઓ તથા અન્ય દેહધારી જીવો દ્વારા નુકસાન, તેમજ દાવાગ્નિ, હિમ અને શોષક તાપથી પણ દુઃખ થાય છે.
Verse 193
तद्वद्भुजंगसर्पाणां क्रोधे दुःखं च दारुणम् । दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबंधनम्
એ જ રીતે ભુજંગો અને સર્પોમાં ક્રોધ ઉદય પામે ત્યારે અત્યંત દારુણ દુઃખ થાય છે. અને લોકમાં દુષ્ટોનો ઘાત થાય છે તથા તેમને પાશથી બાંધવામાં પણ આવે છે.
Verse 194
अकस्माज्जन्ममरणं कीटानां च मुहुर्मुहुः । सरीसृपनिकायानामेवं दुःखान्यनेकधा
કીટકોનું જન્મ અને મરણ અચાનક વારંવાર થાય છે; અને સરિસૃપવર્ગના સમૂહને પણ આ રીતે અનેક પ્રકારનાં દુઃખો ભોગવવા પડે છે।
Verse 195
पशूनामात्मशमनं दंडताडनमेव च । नासावेधेन संत्रासः प्रतोदेन सुताडनम्
પશુઓને ‘વશ’ કરવું દંડથી માર મારવાથી જ થાય છે; નાકમાં છેદ કરવાથી ભય થાય છે, અને પ્રતિોદથી કઠોર પ્રહાર થાય છે।
Verse 196
वेत्रकाष्ठादिनिगडैरंकुशेनांगबंधनम् । भावेन मनसा क्लेशैर्भिक्षा युवादिपीडनम्
વાંસ, લાકડાં વગેરેના બાંધણો અને અંકુશથી અંગો બાંધવામાં આવે છે; અને મન-ભાવને ક્લેશ આપી બળજબરીથી ભિક્ષા કરાવે છે, યુવાનો વગેરેને પણ પીડે છે।
Verse 197
आत्मयूथवियोगैश्च बलान्नयनबंधने । पशूनां संति कायानामेवं दुःखान्यनेकशः
પોતાના ઝુંડથી વિયોગ અને બળજબરીથી લઈ જઈ બાંધી દેવામાં આવવાથી—દેહધારી પશુઓને આ રીતે અનેક પ્રકારનાં દુઃખો થાય છે।
Verse 198
वर्षाशीतातपाद्दुःखं सुकष्टं ग्रहपक्षिणाम् । क्लेशमानाति कायानामेवं दुःखान्यनेकधा
વરસાદ, ઠંડી અને તપતી ધુપથી દુઃખ થાય છે—ગૃહસ્થ જીવ અને પક્ષીઓ માટે તે અત્યંત કષ્ટદાયક છે; દેહધારી પ્રાણીઓ આ રીતે અનેક રૂપે ક્લેશ અને પીડા સહે છે।
Verse 199
गर्भवासे महद्दुःखं जन्मदुःखं तथा नृणाम् । सुबाल्यदुःखं चाज्ञानं कौमारे गुरुशासनम्
મનુષ્યોને ગર્ભવાસમાં મહાદુઃખ થાય છે અને જન્મ સમયે પણ કષ્ટ થાય છે. બાળપણમાં અજ્ઞાનજન્ય પીડા રહે છે અને કુમારાવસ્થામાં ગુરુનું શાસન-અનુશાસન સહન કરવું પડે છે.
Verse 200
यौवने कामरागाभ्यां दुःखं चैवेर्ष्यया पुनः । कृषिवाणिज्यसेवाद्यैर्गोरक्षादिक कर्मभिः
યૌવનમાં કામ અને રાગથી કષ્ટ થાય છે, અને ફરી ઈર્ષ્યાથી પણ દુઃખ થાય છે. ખેતી, વેપાર, સેવા વગેરે વ્યવસાયો તથા ગો-રક્ષા જેવા કર્મોના પરિશ્રમથી પણ પીડા થાય છે.