Adhyaya 65
Greatness of the Mother-and-Father Tīrtha (within the Vena Episode)
આ અધ્યાયમાં રાજા યયાતિ દિવ્ય સારથી માતલિને પૂછે છે—ધર્મનું રક્ષણ કરેલું શરીર સ્વર્ગે કેમ નથી ચઢતું? માતલિ ઉત્તર આપે છે કે આત્મા પંચમહાભૂતોથી ભિન્ન છે; ભૂત તત્ત્વો ખરેખર એકરૂપ થઈ સ્થિર રહેતા નથી, અને વૃદ્ધાવસ્થા તથા મૃત્યુ સમયે પોતાના-પોતાના ક્ષેત્રમાં વિલીન થાય છે. પછી તે પૃથ્વી–દેહની ઉપમા આપે છે—જેમ ભીંજાયેલી માટી નરમ થઈ કીડીઓ અને ઉંદરોથી છિદ્રિત થાય છે, તેમ દેહમાં સૂજન, ફોડા-ફૂંસી, કૃમિ અને પીડાદાયક ગાંઠો ઊભી થાય છે. નિષ્કર્ષ એ કે દેહનો પાર્થિવ અંશ પૃથ્વી પર જ રહે છે; માત્ર પ્રાણસંયોગથી સ્વર્ગયોગ્યતા મળતી નથી—સ્વર્ગારોહણ આત્મા અને પુણ્યને સંબંધિત છે, નાશવંત દેહને નહીં. આ વેનપ્રસંગમાં ‘માતૃ-પિતૃ તીર્થ’ની મહિમાનો અધ્યાય છે.
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । धर्मस्य रक्षकः कायो मातले चात्मना सह । नाकमेष न प्रयाति तन्मे त्वं कारणं वद
યયાતિ બોલ્યા— હે માતલિ, આ દેહ આત્મા સાથે ધર્મનો રક્ષક રહ્યો છે, છતાં સ્વર્ગે નથી જતો; તેનું કારણ મને કહો.
Verse 2
मातलिरुवाच । पंचानामपि भूतानां संगतिर्नास्ति भूपते । आत्मना सह वर्तंते संगत्या नैव पंच ते
માતલિ બોલ્યા— હે ભુપતે, પાંચ ભૂતોમાં પણ સાચી એકતા નથી. તેઓ આત્મા સાથે જ કાર્ય કરે છે; માત્ર પરસ્પર સંપર્કથી તેઓ એક બનતા નથી.
Verse 3
सर्वेषां तत्र संघातः कायग्रामे प्रवर्तते । जरया पीडिताः सर्वेः स्वंस्वं स्थानं प्रयांति ते
ત્યાં દેહ-ગ્રામમાં સર્વનો સંઘાત પ્રવર્તે છે. પરંતુ જરા દ્વારા સર્વે પીડિત થતાં તેઓ પોતપોતાના સ્થાને ચાલ્યા જાય છે.
Verse 4
यथा रसाधिका पृथ्वी महाराज प्रकल्पिता । रसैः क्लिन्ना ततः पृथ्वी मृदुत्वं याति भूपते
હે મહારાજ! જેમ પૃથ્વી રસોથી સમૃદ્ધ રચાયેલી છે, તેમ જ તે રસોથી ભીની થતાં, હે ભૂપતે, પૃથ્વી કોમળ બને છે।
Verse 5
भिद्यते पिपीलिकाभिर्मूषिकाभिस्तथैव च । छिद्राण्येव प्रजायंते वल्मीकाश्च महोदराः
તે કીડીઓથી અને તેમ જ ઉંદરોથી પણ ભેદાય છે; માત્ર છિદ્રો જ ઊપજે છે અને મોટા પેટવાળા વલ્મીક (બાંબી) પણ ઊભા થાય છે।
Verse 6
तद्वत्काये प्रजायंते गंडमाला विचार्चिकाः । कृमिभिर्भिद्यमानश्च काय एष नरोत्तम
તેમ જ દેહમાં ગંડમાળા અને વિચાર્ચિકા (ચર્મવિકાર) ઉત્પન્ન થાય છે; હે નરોત્તમ, આ દેહ કૃમિઓથી ભેદાતો ક્ષીણ થાય છે।
Verse 7
गुल्मास्तत्र प्रजायंते सद्यः पीडाकरास्तदा । एभिर्दोषैः समायुक्तः कायोयं नहुषात्मज । कथं प्राणसमायोगाद्दिवं याति नरेश्वर
ત્યાં તરત જ પીડા કરનાર ગુલ્મ (ગાંઠ/અર્બુદ) ઉત્પન્ન થાય છે. હે નહુષાત્મજ! આવા દોષોથી યુક્ત આ દેહ, હે નરેશ્વર, માત્ર પ્રાણ-સંયોગથી સ્વર્ગે કેવી રીતે જઈ શકે?
Verse 8
काये पार्थिवभागोऽयं समानार्थं प्रतिष्ठितः । न कायः स्वर्गमायाति यथा पृथ्वी तथास्थितः
દેહમાં આ પાર્થિવ અંશ એ જ હેતુ માટે સ્થાપિત છે. દેહ સ્વર્ગે નથી જતો; પૃથ્વીની જેમ અહીં જ સ્થિર રહે છે।
Verse 9
एतत्ते सर्वमाख्यातं दोषौघैः पार्थिवस्य यः
આ બધું તને સમજાવવામાં આવ્યું છે—દોષસમૂહથી પીડિત એવા રાજાનું વર્ણન।
Verse 65
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थ । माहात्म्ये पंचषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘માતા-પિતા તીર્થ-માહાત્મ્ય’ નામનો પંચસષ્ટિતમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।