Adhyaya 56
Kāma and Indra’s Attempt to Shatter Chastity; the ‘Abode of Satya’ and the Ethics of the Virtuous Home
આ અધ્યાયમાં ગૃહસ્થાશ્રમને સત્ય અને પુણ્યનું ‘ધામ’ ગણાવી તેની નૈતિક મહિમા દર્શાવવામાં આવે છે. સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સાથે કામ/મન્મથ આવી પતિવ્રતા-ધર્મ અને ઘરનું શિસ્તબદ્ધ જીવન ભંગ કરવા પ્રયત્ન કરે છે. જ્યાં ક્ષમા, શાંતિ, સંયમ, કરુણા, ગુરુસેવા અને વિષ્ણુભક્તિ વસે છે તે સદ્ગૃહ ‘સત્યધામ’ સમાન સ્તુત્ય છે; એવા ઘરમાં લક્ષ્મીસહિત વિષ્ણુ અને દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થઈ નિવાસ કરે છે એમ કહેવામાં આવે છે. સાથે ચેતવણી છે કે કામના પ્રલોભનનો પ્રવેશ મહાન પરિસ્થિતિઓમાં પણ થઈ શકે—વિશ્વામિત્ર–મેનકા અને અહલ્યા જેવા પ્રસંગો સ્મરાવવામાં આવે છે. ત્યારે ધર્મરાજ યમ કામના તેજને રોકી તેના પતનનો સંકલ્પ કરે છે. આ વચ્ચે ‘પ્રજ્ઞા’ પક્ષીરૂપ શુભશકુન બની પતિના આગમનની સૂચના આપે છે, જેથી સુકલાનો સંકલ્પ સ્થિર રહે છે. ઉપસંહાર એ કે ગૃહસ્થમાં સત્ય અને પતિવ્રતાનું રક્ષણ માત્ર બળથી નહીં, પરંતુ વિવેક, શુભલક્ષણો અને અડગ ધર્મનિષ્ઠાથી થાય છે।
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । तस्याः सत्यविनाशाय मन्मथः ससुराधिपः । प्रस्थितः सुकलां तर्हि सत्यो धर्ममथाब्रवीत्
વિષ્ણુએ કહ્યું—તેના સતીત્વના વિનાશ માટે મનમથ દેવાધિપતિ ઇન્દ્ર સાથે પ્રસ્થાન કર્યો. ત્યારે સત્યાએ ધર્મને આ વચન કહ્યું।
Verse 2
पश्य धर्म महाप्राज्ञ मन्मथस्य विचेष्टितम् । तवार्थमात्मनश्चैव पुण्यस्यापि महात्मनः
હે મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મ! મનમથની ચેષ્ટાઓ જુઓ—આ તારા હિત માટે, મારા પોતાના હિત માટે, અને મહાત્મા પુણ્યના હિત માટે પણ છે।
Verse 3
विसृजामि महास्थानं वास्तुरूपं सुखोदयम् । सत्याख्यं च सुप्रियाख्यं सुदेवाख्यं गृहोत्तमम्
હું તે મહાસ્થાનને પ્રગટ કરું છું—ગૃહરૂપ ધારણ કરનારું, સુખનો ઉદય કરાવનારું; જે ઉત્તમ ઘર ‘સત્ય’, ‘સુપ્રિયા’ અને ‘સુદેવ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 4
तमेव नाशयेद्गत्वा काम एष प्रमत्तधीः । रिपुरूपः सुदुष्टात्मा अस्माकं हि न संशयः
તેની પાસે જઈને તેને જ નાશ કરવો જોઈએ—આ કામ, જેના બુદ્ધિ પ્રમત્ત છે. તે શત્રુરૂપે આવેલો અતિ દુષ્ટ સ્વભાવનો છે; તેમાં અમને શંકા નથી।
Verse 5
पतिस्तपोधनो विप्रः सुसती या पतिव्रता । सुसत्यो भूपतिर्धर्मममगेहानसंशयः
તેણો પતિ તપોધન બ્રાહ્મણ છે; તે સતી, પતિવ્રતા અને નિષ્ઠાવાન પત્ની છે. રાજા સત્યવાદી અને ધર્માત્મા છે; તેનું ગૃહ નિઃસંદેહ સુશાસિત છે.
Verse 6
यत्राहं वृद्धिसंपुष्टस्तत्र वासो हि ते भवेत् । तत्र पुण्यं समायाति श्रद्धया सह क्रीडते
જ્યાં હું પોષાઈને વૃદ્ધિ પામું, ત્યાં જ તારો નિવાસ થાઓ. ત્યાં પુણ્ય સમાગમ કરે છે અને શ્રદ્ધા સાથે ક્રીડા કરે છે.
Verse 7
क्षमा शांत्या समायुक्ता आयाति मम मंदिरम् । यथा सत्यो दमश्चैव दया सौहृदमेव च
શાંતિ સાથે જોડાયેલી ક્ષમા મારા મંદિરમાં આવે છે; તેમ જ સત્ય, દમ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ), તેમજ દયા અને સૌહાર્દ પણ આવે છે.
Verse 8
प्रज्ञायुक्तः स निर्लोभो यत्राहं तत्र संस्थितः । शुचिः स्वभावस्तत्रैव अमी च मम बांधवाः
પ્રજ્ઞાથી યુક્ત અને નિર્લોભ એવો તે જ્યાં હું છું ત્યાં જ સ્થિત રહે છે. સ્વભાવથી શુચિ તે ત્યાં જ રહે છે—અને આ બધાં પણ મારા બાંધવ છે.
Verse 9
अस्तेयमप्यहिंसा च तितिक्षा वृद्धिरेव च । मम गेहे समायाता धन्यतां शृणु धर्मराट्
અસ્તેય, અહિંસા, તિતિક્ષા અને સાચી વૃદ્ધિ મારા ઘરમાં આવી પહોંચી છે. હે ધર્મરાજ, આ ધન્યતા સાંભળો.
Verse 10
गुरूणां चापि शुश्रूषा विष्णुर्लक्ष्म्या समावृतः । मद्गेहं तु समायांति देवाश्चाग्निपुरोगमाः
ગુરુઓની શুশ્રૂષાથી લક્ષ્મીસહિત વિષ્ણુ ત્યાં નિવાસ કરે છે; અને અગ્નિને અગ્રણી રાખીને દેવગણ પણ નિશ્ચયે મારા ગૃહે આવે છે.
Verse 11
मोक्षमार्गं प्रकाशेद्यो ज्ञानोदीप्त्या समन्वितः । एतैः सार्धं वसाम्येव सतीषु धर्मवत्सु च
જે સત્યજ્ઞાનની દીપ્તિથી મોક્ષમાર્ગ પ્રકાશિત કરે છે, એવા જન સાથે હું નિશ્ચયે વસું છું; તેમજ ધર્મવતી સતી સ્ત્રીઓમાં પણ વસું છું.
Verse 12
साधुष्वेतेषु सर्वेषु गृहरूपेषु मे सदा । उक्तेनापि कुटुंबेन वसाम्येव त्वया सह
આ સર્વ સાધુ-ગૃહરૂપોમાં હું સદા નિવાસ કરું છું; ગૃહસ્થ કુટુંબે બોલાવ્યું હોય તોય, હું તારી સાથે ત્યાં જ નિશ્ચયે વસું છું.
Verse 13
ससत्वाः साधुरूपास्ते वेधसा मे गृहीकृताः । संचरामि महाभाग स्वच्छंदेन च लीलया
સત્ત્વગુણથી યુક્ત એવા સાધુરૂપ જીવોને વેધસ (વિધાતા)એ મારા અધિકારમાં લીધા છે; હે મહાભાગ, હું સ્વચ્છંદે લીલાપૂર્વક ઇચ્છાનુસાર સંચરું છું.
Verse 14
ईश्वरश्च जगत्स्वामी त्रिनेत्रो वृषवाहनः । मम गेहे स्वरूपेण वर्तते शिवया युतः
ઈશ્વર—જગત્સ્વામી, ત્રિનેત્ર, વૃષવાહન—શિવાસહિત પોતાના સ્વરૂપે મારા ગૃહમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 15
तदिदं संसृतेः सारं गृहरूपं महेश्वरम् । सदनं शंकरेत्याख्यं नाशितं मन्मथेन वै
આ સંસારના સારરૂપે, ગૃહરૂપમાં મહેશ્વર હતા. ‘શંકરનું સદન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ તે નિવાસ ખરેખર મન્મથ (કામ) દ્વારા નાશ પામ્યું.
Verse 16
विश्वामित्रं महात्मानं तपंतं तप उत्तमम् । मेनकां हि समाश्रित्य कामोयं जितवान्पुरा
પૂર્વકાળે આ જ કામદેવે મેનકાનો આશ્રય લઈને, ઉત્તમ તપમાં લીન મહાત્મા વિશ્વામિત્રને જીત્યો હતો.
Verse 17
सती पतिव्रताहल्या गौतमस्य प्रिया शुभा । सुसत्याच्चालिता तेन मन्मथेन दुरात्मना
ગૌતમની શુભ પ્રિયા, સતી પતિવ્રતા અહલ્યા—સત્યનિષ્ઠ હોવા છતાં—તે દુષ્ટાત્મા મન્મથ દ્વારા ચલિત થઈ ગઈ.
Verse 18
मुनयः सत्यधर्मज्ञा नानास्त्रियः पतिव्रताः । मद्गृहास्ता इमाः सर्वा दीपिताः कामवह्निना
‘સત્ય-ધર્મના જ્ઞાતા મુનિઓ અને અનેક પતિવ્રતા સ્ત્રીઓ—મારા આ ગૃહમાં રહેલાં આ બધાં કામાગ્નિથી દહન પામ્યાં છે.’
Verse 19
दुर्धरो दुःसहो व्यापी योतिसत्येषु निष्ठुरः । मामेवं पश्यते नित्यं क्व सत्यः परितिष्ठति
જે દમન કરવો દુષ્કર, અસહ્ય, સર્વવ્યાપી અને અતિસત્યનિષ્ઠો પ્રત્યે પણ કઠોર છે—જો કોઈ મને નિત્ય આમ જ જુએ, તો સત્ય ક્યાં સ્થિર રહેશે?
Verse 20
समां ज्ञात्वा समायाति बाणपाणिर्धनुर्धरः । नाशयेन्मद्गृहं पापो वीतिहोत्रैश्च नामकैः
સમય અનુકૂળ છે એમ જાણી બાણહસ્ત ધનુર્ધર આવી પહોંચે છે. તે પાપી ‘વીતિહોત્ર’ નામવાળાઓ સહિત મારા ઘરનો નાશ કરશે.
Verse 21
पापलेशाश्च ये क्रूरा अन्ये पाखंडसंश्रयाः । ते तु बुद्ध्याऽहिताः सर्वे सत्यगेहं विशंति हि
જે પાપલેશથી કલુષિત, ક્રૂર છે અને અન્ય જે પાખંડનો આશ્રય લે છે—તે બધા અહિતબુદ્ધિ ધરાવી સત્યના ગૃહમાં પ્રવેશે છે.
Verse 22
सेनाध्यक्षैरसत्यैस्तु छद्मना तेन साधितः । पातयेदर्दयेद्गेहं पापः शस्त्रैर्दुरात्मभिः
અસત્ય સેનાધ્યક્ષો દ્વારા એ જ છળથી મોહિત થઈ તે પાપી—શસ્ત્રધારી દુષ્ટાત્માઓ સહિત—ઘરો પાડી ને ચકનાચૂર કરશે.
Verse 23
मामेवं ताडयेत्पापो महाबल मनोभवः । अस्य धाम्ना प्रदग्धोहं शून्यतां हि व्रजामि वै
આ રીતે તે પાપી મહાબલી મનોભવ (કામ) મને તાડે છે. તેના ધામના તેજથી દગ્ધ થઈ હું નિશ્ચયે શૂન્યતામાં પ્રવેશું છું.
Verse 24
नूतनं गृहमिच्छामि स्त्रियाख्यं पतिभूपतिम् । कृकलस्यापि पुण्यस्य प्रियेयं शिवमंगला
મને નવું ઘર જોઈએ છે અને પતિ એવો કે મનુષ્યોમાં રાજા સમાન હોય. આ પ્રિયા શિવમંગલમયી છે; કૃકલના પણ પુણ્યથી (આ વર) સિદ્ધ થાઓ.
Verse 25
तद्गृहं सुकलाख्यं मे दग्धुं पापः समुद्यतः । अयमेष सहस्राक्षः कामेन सहितो बली
એ પાપી મારા ‘સુકલા’ નામના ગૃહને દહન કરવા ઊઠ્યો છે. અને જુઓ, કામદેવ સાથે આવેલો સહસ્રનેત્ર બલવાન ઇન્દ્ર અહીં છે.
Verse 26
कामस्य कारणात्कस्मात्पूर्ववृत्तं न विंदति । अहल्यायाः प्रसंगेन मेषोपस्थो व्यजायत
કામના કારણે માણસ પૂર્વવૃત્તાંત કેમ નથી ઓળખી શકતો? અહલ્યાના પ્રસંગથી (ઇન્દ્રને) મેષનું ઉપસ્થ ઉત્પન્ન થયું.
Verse 27
पौरुषं हि मुनेर्दृष्ट्वा सत्याश्चैव प्रधषर्णात् । नष्टः कामस्य दोषेण सुरराट्तत्र संस्थितः
મુનિના આત્મસંયમયુક્ત પૌરુષને અને સત્યાની દૃઢ પ્રતિકારશક્તિને જોઈ, કામદોષથી પરાજિત દેવરાજ ઇન્દ્ર ત્યાં જ સ્થિત રહ્યો.
Verse 28
भुक्तवान्दारुणं शापं दुःखेन महतान्वितः । कृकलस्य प्रियामेनां सुकलां पुण्यचारिणीम्
દુર્દમ્ય શાપ ભોગવી અને મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, તે કૃકલની પ્રિયા—પુણ્યચારિણી સુકલા—ની પાસે પહોંચ્યો.
Verse 29
एष हंतुं सहस्राक्ष उद्यतः कामसंयुतः । यथा चेंद्रेण नायाति काम एष तथा कुरु
હે સહસ્રાક્ષ! એ કામથી સંયુક્ત થઈ હણવા માટે ઉદ્યત છે. એવું કર કે ઇન્દ્રમાં આ કામવેગ પ્રવેશ ન કરે.
Verse 30
धर्मराज महाप्राज्ञ भवान्मतिमतां वरः । धर्मराज उवाच । ऊनं तेजः करिष्यामि कामस्य मरणं तथा
હે ધર્મરાજ, મહાપ્રાજ્ઞ! તમે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ છો. ધર્મરાજ બોલ્યા—હું તેનું તેજ ઘટાડિશ અને તેમ જ કામદેવનું મરણ પણ કરાવીશ.
Verse 31
एकोपायो मया दृष्टस्तमिहैव प्रपश्यतु । प्रज्ञा चैषा महाप्राज्ञा शकुनीरूपचारिणी
મેં એક ઉપાય જોયો છે; તે અહીં જ તેનો વિચાર કરે. આ જ પ્રજ્ઞા—મહાબુદ્ધિમતી—પક્ષીના રૂપે વિચરે છે.
Verse 32
भर्तुरागमनं पुण्यं शब्देनाख्यातु खे यतः । शकुनस्य प्रभावेण भर्तुश्चागमनेन च
આકાશમાં રહેલા પક્ષીએ પોતાના શબ્દથી પતિના પુણ્ય આગમનની વાત કહી; પક્ષીના પ્રભાવથી અને પતિના આગમનથી પણ.
Verse 33
दुष्टैर्नष्टा न भूयेत स्वस्थचित्ता न संशयः । प्रज्ञा संप्रेषिता तेन गता सा सुकलागृहम्
દુષ્ટો દ્વારા તે ફરી નષ્ટ નહીં થાય—એમાં સંશય નથી; તેનું ચિત્ત હવે સ્થિર છે. તેના દ્વારા મોકલાયેલી પ્રજ્ઞા સુકલાના ઘરે ગઈ.
Verse 34
प्रकुर्वती महच्छब्दं दृष्टदेवेव सा बभौ । पूजिता मानिता प्रज्ञा धूपदीपादिभिस्तदा
તે મહાન શબ્દ કરતી એવી લાગી જાણે દેવદર્શન કર્યું હોય. ત્યારે પ્રજ્ઞાનું ધૂપ-દીપ વગેરે વડે પૂજન અને માન કરવામાં આવ્યું.
Verse 35
ब्राह्मणं सुकलापृच्छत्किमेषा च वदेन्मम । ब्राह्मण उवाच । भर्तुश्चागमनं ब्रूते तवैव सुभगे स्थिरा
સુકલાએ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું—“આ મને શું કહે છે?” બ્રાહ્મણ બોલ્યા—“તે કહે છે કે તારા પતિનું આગમન થશે; હે સુભગે, તું ધૈર્યથી સ્થિર રહેજે।”
Verse 36
दिनसप्तकमध्ये स आगमिष्यति नान्यथा
સાત દિવસની અંદર તે નિશ્ચયે આવશે; અન્યથા થવાનું નથી।
Verse 37
इत्येवमाकर्ण्यसुमंगलं वचः प्रहर्षयुक्ता सहसा बभूव । धर्मज्ञमेकं सगुणं हि कांतं शकुनात्प्रदिष्टं हि समागतं तम्
એવી અતિ મંગલ વાણી સાંભળીને તે તરત જ હર્ષથી ભરાઈ ગઈ. ધર્મજ્ઞ, ગુણસમ્પન્ન, એકમાત્ર પ્રિયતમ—શકુનપક્ષીએ જેમ સૂચવ્યું હતું તેમ—તે આવી પહોંચ્યો, એમ તેણે જાણ્યું।