Adhyaya 55
The Power of a Chaste Woman: Indra and Kāma Confront Satī’s Radiance
આ અધ્યાયમાં પરમ પતિવ્રતા સતીના તેજ અને પાતિવ્રત-ધર્મની અપરાજેય શક્તિનું વર્ણન છે. ઇન્દ્ર અને કામ તેને બળપૂર્વક જીતવા અથવા મોહમાં પાડવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ તે સત્યનિષ્ઠ ધ્યાનને આંતરિક શસ્ત્ર બનાવી પોતાના તેજથી બંનેને પરાસ્ત કરે છે. આથી શીલ, સત્ય અને સાધનાથી યુક્ત પાતિવ્રત્ય દેવશક્તિઓને પણ રોકી શકે છે—એવો ધર્માર્થ પ્રગટ થાય છે. કામને શિવ પ્રત્યેના પૂર્વ અપરાધની યાદ અપાય છે, જેના કારણે તે અનંગ (દેહવિહિન) થયો; તેમજ મહાત્માઓ પ્રત્યે વૈર રાખવાથી દુઃખ અને સૌંદર્યહાનિ થાય છે—એવી નીતિ-ચેતવણી આપવામાં આવે છે. અનસૂયા અને સાવિત્રીના દૃષ્ટાંતો દ્વારા પતિવ્રતાની અતુલ મહિમા—દેવોને વશ કરવી અને મૃત્યુના પરિણામને પણ ફેરવી દેવું—સ્થાપિત થાય છે. ઇન્દ્રના હિતોપદેશ છતાં કામ અટકતો નથી. તે પ્રીતિને નિયુક્ત કરે છે અને સુકલા નામની સદ્ગુણવતી વૈશ્યપત્ની તથા નંદનવન સમાન ઉપવનનો આધાર લઈને એક યુક્તિ રચે છે, જેથી ધર્મ સામે કામની સીમાની પરીક્ષા થાય. આમ દૈવી પક્ષ આગળ વધે છે.
Shlokas
Verse 1
विष्णुरुवाच । भावं विदित्वा सुरराट्च तस्याः प्रोवाच कामं पुरतः स्थितं सः । न चास्ति शक्या स्मर ते जयाय सत्यात्मकध्यान सुदंशिता सती
વિષ્ણુએ કહ્યું—તેણીનો ભાવ જાણી દેવરાજે સામે ઊભેલા કામને કહ્યું: “હે સ્મર! તારી જીત માટે તે વશ થવાની નથી; તે સતી સત્યસ્વરૂપ ધ્યાનથી દૃઢ રીતે સજ્જ છે।”
Verse 2
धर्माख्य चापं स्वकरे गृहीत्वा ज्ञानाभिधानं वरमेव बाणम् । योद्धुं रणे संप्रति संस्थिता सती वीरो यथा दर्पितवीर्यभावः
‘ધર્મ’ નામનું ધનુષ્ય પોતાના હાથમાં લઈ અને ‘જ્ઞાન’ નામનો ઉત્તમ બાણ ધારણ કરીને સતી હવે રણમાં યુદ્ધ કરવા તત્પર ઊભી રહી—જેમ પરાક્રમથી ગર્વિત એક વીર।
Verse 3
जिगीषयेयं पुरुषार्थमेव त्वमात्मनः कुरुषे पौरुषं तु । त्वामद्य जेतुं समरे समर्था यद्भाव्यमेवं तदिहैव चिंत्यम्
“હું વિજય માત્ર પુરુષાર્થરૂપે ઇચ્છું છું; તું પણ પોતાના હિત માટે પૌરુષ બતાવે છે. આજે હું સમરમાં તને જીતવા સમર્થ છું—અતએવ જે થવાનું છે, તેનું વિચાર અહીં જ અત્યારે થવું જોઈએ।”
Verse 4
दग्धोसि पूर्वं त्वमिहैव शंभुना महात्मना तेन समं विरोधम् । कृत्वा फलं तस्य विकर्मणश्च जातोस्यनंगः स्मर सत्यमेव
“તું પહેલાં અહીં જ મહાત્મા શંભુ દ્વારા દગ્ધ થયો હતો, કારણ કે તું તેમની સામે વિરોધ કર્યો હતો. તે દુષ્કર્મના ફળથી જ તું ‘અનંગ’ (દેહવિહિન) થયો છે, હે સ્મર—આ સત્ય છે।”
Verse 5
यथा त्वया कर्म कृतं पुरा स्मर फलं तु प्राप्तं तु तथैव तीव्रम् । सुकुत्सितां योनिमवाप्स्यसि ध्रुवं साध्व्यानया सार्धमिहैव कथ्यसे
તેં પૂર્વે જે કર્મ કર્યું હતું તેને યાદ કર; તેનું તેવું જ તીવ્ર ફળ તને મળ્યું છે. નિશ્ચિતપણે તું અત્યંત નિંદનીય યોનિને પામીશ, અને અહીં આ સાધ્વી સ્ત્રી સાથે તારી વાત થઈ રહી છે.
Verse 6
ये ज्ञानवंतः पुरुषा जगत्त्रये वैरं प्रकुर्वन्ति महात्मभिः समम् । भुंजन्ति ते दुष्कृतमेवतत्फलं दुःखान्वितं रूपविनाशनं च
જે જ્ઞાની પુરુષો ત્રણેય લોકમાં મહાત્માઓ સાથે વેર કરે છે, તેઓ તે દુષ્કર્મનું ફળ ભોગવે છે, જે દુઃખદ અને રૂપનો નાશ કરનારું હોય છે.
Verse 7
व्याघुष्य आवां तु व्रजाव काम एनां परित्यज्य सतीं प्रयुज्य । सत्याः प्रसंगेन पुरा मया तु लब्धं फलं पापमयं त्वसह्यम्
મેં બૂમ પાડીને કહ્યું: 'હે કામદેવ, આવો આપણે જઈએ—આ સતીનો ત્યાગ કરો.' કારણ કે પૂર્વે સતીના પ્રસંગથી મને પાપમય અને અસહ્ય ફળ મળ્યું હતું.
Verse 8
त्वमेव जानासि चरित्रमेतच्छप्तोस्मि तेनापि च गौतमेन । जातश्च मेषवृषणः सदा ह्यहं भवान्गतो मां तु विहाय तत्र
તું જ આ આખો પ્રસંગ જાણે છે. હું ગૌતમ ઋષિ દ્વારા શાપિત થયો હતો અને કાયમ માટે મેષ (ઘેટાં) ના અંડકોષ વાળો બની ગયો. છતાં તું મને ત્યાં છોડીને જતો રહ્યો હતો.
Verse 9
तेजः प्रभावो ह्यतुलः सतीनां धाता समर्थः सहितुं न सूर्यः । सुकुत्सितं रूपमिदं तु रक्षेत्पुरानुसूया मुनिना हि शप्तम्
સતી સ્ત્રીઓનું તેજ અને પ્રભાવ અતુલનીય હોય છે; વિધાતા કે સૂર્ય પણ તેને સહન કરવા સમર્થ નથી. આ અત્યંત નિંદનીય રૂપનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, જે પૂર્વે અનસૂયાના શાપથી પ્રાપ્ત થયું હતું.
Verse 10
निरुध्य सूर्यं परिवेगवंतमुद्यंतमेवं प्रभया सुदीप्तम् । भर्तुश्च मृत्युं परिबाधमानं मांडव्यशापस्य च कौंडिनस्य
તેણે ઉદય થતા, વેગવાન અને તેજથી દીપ્ત સૂર્યને રોકી દીધો; તેમજ માંડવ્ય અને કૌંડિન્યના શાપથી આવેલ પતિના મૃત્યુને પણ તેણે અવરોધ્યું।
Verse 11
अत्रेः प्रिया सत्यपतिव्रता तया स्वपुत्रतां देवत्रयं हि नीतम् । न किं पुरा मन्मथ ते श्रुतं सदा संस्कारयुक्ताः प्रभवंति सत्यः
અત્રિની પ્રિયા, સત્ય પતિવ્રતા તે દેવીએ દેવત્રયને પોતાના પુત્રત્વમાં લાવ્યો. હે મન્મથ! શું તું પ્રાચીનકાળથી સાંભળ્યું નથી કે સંસ્કારયુક્ત જન સાચે જ પોતાના નિર્ધારિત પ્રાપ્તિ સુધી પહોંચે છે?
Verse 12
सावित्रीनाम्नी द्युमत्सेनपुत्री नीतं प्रियं सा पुनरानिनाय । यमादिहैवाश्वपतेः सुपुत्रं सती त्वमेवं परिसंश्रुतं च
દ્યુમત્સેનની પુત્રી ‘સાવિત્રી’ હરણ કરાયેલ પોતાના પ્રિયને ફરી પાછો લાવી. યમ પાસેથી જ, અહીં જ, તેણે અશ્વપતિના સુપુત્રને પાછો મેળવ્યો; હે સતી, તું પણ એવી જ રીતે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 13
अग्नेः शिखां कः परिसंस्पृशेद्वै तरेद्धिकः सागरमेव मूढः । गले तु बद्धासु शिलां भुजाभ्यां को वा सतीं वश्यति वीतरागाम्
અગ્નિની જ્વાલાને કોણ સ્પર્શ કરશે? સાગર તરવા જાય તે તો મૂઢ જ. ગળે પથ્થર બાંધેલો હોય તો ભુજાબળે કોણ તરી શકે? તેમ જ વિરાગી સતીઓને કોણ વશ કરી શકે?
Verse 14
उक्ते तु वाक्ये बहुनीतियुक्ते इंद्रेण कामस्य सुशिक्षणार्थम् । आकर्ण्य वाक्यं मकरध्वजस्तु उवाच देवेंद्रमथैनमेव
કામને યોગ્ય શિક્ષણ આપવા ઇન્દ્રએ અનેક નીતિયુક્ત વચનો કહ્યા. તે વચન સાંભળી મકરધ્વજે પછી દેવೇಂದ್ರ ઇન્દ્રને જ પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 15
काम उवाच । तवातिदेशादहमागतो वै धैर्यं सुहृत्त्वं पुरुषार्थमेव । त्यक्त्वा तदर्थं परिभाषसे मां निःसत्वरूपं बहुभीतियुक्तम्
કામે કહ્યું—તમારા આદેશથી જ હું આવ્યો છું; ધૈર્ય, સુહૃદભાવ અને પુરુષાર્થ એટલાં જ લઈને. પરંતુ એ જ હેતુ છોડીને તમે મને નિર્બળ અને અનેક ભયોથી યુક્ત કહીને તિરસ્કારો છો.
Verse 16
व्याबुद्धि यास्यामि यदा सुरेशस्याल्लोकमध्ये मम कीर्तिनाशः । ऊढिंकरोमानविहीन एव सर्वे वदिष्यंत्यनया जितं माम्
જ્યારે મારી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થશે, ત્યારે લોકમાં—સુરેશના સમક્ષ પણ—મારી કીર્તિ નાશ પામશે. માનવિહોણો બની હું અધઃપાત પામીશ, અને સૌ કહેશે—“એ સ્ત્રીએ મને જીત્યો.”
Verse 17
ये वै जिता देवगणाश्च दानवाः पूर्वं मुनींद्रास्तपसः प्रयुक्ताः । हास्यं करिष्यंति ममापि सद्यो नार्या जितो मन्मथ एष भीमः
જે દેવગણો, દાનવો અને તપસ્વી મુનીન્દ્રોને મેં પહેલાં જીત્યા હતા, તેઓ હવે તરત જ મારું પણ ઉપહાસ કરશે—“આ ભયંકર મન્મથ પણ એક સ્ત્રીથી જીતાયો!”
Verse 18
तस्मात्प्रयास्यामि त्वयैव सार्धमस्या बलं मानमतः सुरेश । तेजश्च धैर्यं परिणाशयिष्ये कस्माद्भवानत्र बिभेति शक्र
અતએવ, હે સુરેશ, હું તારી સાથે જ જઈને તેની શક્તિ, માન, તેજ અને ધૈર્યનો નાશ કરી દઈશ. તો પછી, હે શક્ર, તું અહીં કેમ ભય પામે છે?
Verse 19
संबोध्य चैवं स सुराधिनाथं चापं गृहीतं सशरं सुपुष्पम् । उवाच क्रीडां पुरतः स्थितां तां विधाय मायां भवती प्रयातु
આ રીતે સુરાધિનાથને સંબોધીને, તેણે પુષ્પમય ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કર્યું અને સામે ક્રીડાર્થે ઊભેલી તે સ્ત્રીને કહ્યું—“માયારૂપ ધારણ કરીને હવે તું પ્રસ્થાન કર.”
Verse 20
वैश्यस्य भार्यां सुकलां सुपुण्यां सत्येस्थितां धर्मविदां गुणज्ञाम् । इतो हि गत्वा कुरु कार्यमुक्तं साहाय्यरूपं च प्रिये सखे शृणु
અહીંથી જઈ વૈશ્યની પત્ની સુકલા પાસે જા—તે મહાપુણ્યવતી, સત્યનિષ્ઠ, ધર્મજ્ઞ અને ગુણપરખી છે. ત્યાં જઈ મેં કહેલું કાર્ય સિદ્ધ કર અને સહાયકરૂપે વર્ત. પ્રિય સખે, સાંભળ.
Verse 21
क्रीडां समाभाष्य ततो मनोभवस्त्वंते स्थितां प्रीतिमथाह्वयत्पुनः । कार्यं भवत्या ममकार्यमुत्तममे तां सुस्नेहैः परिभावयत्वम्
ક્રીડાની વાત કરીને મનોભવ (કામદેવ) એ નજીક ઊભેલી પ્રીતિને ફરી બોલાવી—“તારે મારું સર્વોત્તમ કાર્ય કરવાનું છે. આવ; ઘન સ્નેહથી તેને પ્રભાવિત કરી વશ કર.”
Verse 22
इंद्रं हि दृष्ट्वा सुकला यथा भवेत्स्नेहानुगा चारुविलोचनेयम् । तैस्तैः प्रभावैर्गुणवाक्ययुक्तैर्नयस्व वश्यं च प्रिये सखे शृणु
ઇન્દ્રને જોઈ સુકલા—આ સુંદર મૃગનયની—જેમ સ્નેહાનુગા બની જાય છે. તેથી વિવિધ પ્રભાવોથી અને તેના ગુણસ્તુતિથી યુક્ત વચનો વડે તેને વશમાં લાવ. પ્રિય સખે, સાંભળ.
Verse 23
भो भोः सखे साधय गच्छ शीघ्रं मायामयं नंदनरूपयुक्तम् । पुष्पोपयुक्तं च फलप्रधानं घुष्टं रुतैः कोकिलषट्पदानाम्
હો હો સખે, કાર્ય સિદ્ધ કર; ઝડપથી જા—નંદનના સૌંદર્યથી યુક્ત તે માયામય ઉપવનમાં. તે પુષ્પોથી શોભિત, ફળોથી સમૃદ્ધ, અને કોયલ તથા ભમરાના નાદથી ગુંજતું છે.
Verse 24
आहूय वीरं मकरंदमेव रसायनं स्वादुगुणैरुपेतम् । सहानिलाद्यैर्निजकर्मयुक्तैः संप्रेषयित्वा पुनरेव कामम्
વીરને બોલાવી તેણે મકરંદસમાન તે રસાયન—મધુર ગુણોથી યુક્ત અમૃતતુલ્ય સાર—પ્રાણવાયુ વગેરે, જે પોતપોતાના કાર્યમાં નિયુક્ત હતા, તેમની સાથે મોકલ્યું; અને ફરી કામનો ઉદય થયો.
Verse 25
एवं समादिश्य महत्ससैन्यं त्रैलोक्यसंमोहकरं तु कामः । चक्रे प्रयाणं सुरराजसार्धं संमोहनायैव महासतीं ताम्
આ રીતે ત્રિલોકને મોહી શકે તેવી મહાસેનાને આદેશ આપી કામદેવે દેવરાજ ઇન્દ્ર સાથે, તે મહાસતીને માત્ર મોહિત કરવા માટે જ પ્રસ્થાન કર્યું।